જાતાઃ પ્રદેશાસ્તે સપ્ત દ્વીપા ભૂમૌ વિભાગશઃ । રથનેમિસમુત્થાસ્તે પરિખાઃ સપ્ત સિન્ધવઃ
એ વિસ્તારો પૃથ્વી પર સાત અલગ-અલગ દ્વીપ બની ગયા; રથના પાંખાંથી ઊભેલી ખાઈઓ સાત નદીઓ બની.
યત આસંસ્તતઃ સપ્ત ભુવો દ્વીપા હિ તે સ્મૃતાઃ । જમ્બુદ્વીપઃ પ્લક્ષદ્વીપઃ શાલ્મલીદ્વીપસંજ્ઞકઃ
ત્યાંથી પૃથ્વીના એ સાત દ્વીપો યાદ કરવામાં આવે છે: જંબુદ્વીપ, પ્લક્ષદ્વીપ, શાલમલીદ્વીપ,
કુશદ્વીપઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ શાકદ્વીપશ્ચ પુષ્કરઃ । તેષાં ચ પરિમાણં તુ દ્વિગુણં ચોત્તરોત્તરમ્
કુશદ્વીપ, ક્રૌંચદ્વીપ, શાકદ્વીપ અને પુષ્કર; અને દરેક ઉત્તર તરફ એનું કદ બે ગણી વધે છે.
સમન્તતશ્ચોપક્લૃપ્તં બહિર્ભાગક્રમેણ ચ । ક્ષારોદેક્ષુરસોદૌ ચ સુરોદશ્ચ ઘૃતોદકઃ
દરેક દ્વીપને બહારથી ક્રમવાર ઘેરતા સમુદ્રો છે: મીઠું પાણી, ઉકાળેલી શેરડીનો રસ, દ્રાક્ષનું પાણું, ઘી,
ક્ષીરોદો દધિમણ્ડોદઃ શુદ્ધોદશ્ચેતિ તે સ્મૃતાઃ । સપ્તૈતે પ્રતિવિખ્યાતાઃ પૃથિવ્યાં સિન્ધવસ્તદા
દૂધ, દહીં અને શુદ્ધ પાણી; એ સાત પૃથ્વીના પ્રસિદ્ધ સમુદ્રો છે.
પ્રથમો જમ્બુદ્વીપાખ્યો યઃ ક્ષારોદેન વેષ્ટિતઃ । તત્પતિં વિદધે રાજા પુત્રમાગ્નીધ્રસંજ્ઞકમ્
પ્રથમ, જે જંબુદ્વીપ કહેવાય છે, એ મીઠા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; રાજાએ એના શાસક તરીકે પોતાના પુત્ર અગ્નીધ્રને રાખ્યો.
પ્લક્ષદ્વીપે દ્વિતીયેઽસ્મિન્દ્વીપેક્ષુરસસંપ્લુતે । જાતસ્તદધિપઃ પ્રૈયવ્રત ઇધ્માદિજિહ્વકઃ
બીજાં પ્લક્ષદ્વીપમાં, જે શેરડીના રસના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, પ્રિયવ્રતનો પુત્ર ઇધ્માદિજીહ્વ એનો રાજા થયો.
શાલ્મલીદ્વીપ એતસ્મિન્સુરોદધિપરિપ્લુતે । યજ્ઞબાહું તદધિપં કરોતિ સ્મ પ્રિયવ્રતઃ
શાલમલીદ્વીપ, જે દ્રાક્ષના પાણાના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં પ્રિયવ્રતે યજ્ઞબાહુને રાજા બનાવ્યો.
કુશદ્વીપેઽતિરમ્યે ચ ઘૃતોદેનોપવેષ્ટિતે । હિરણ્યરેતા રાજાભૂત્પ્રિયવ્રતતનૂજનિઃ
મઝાના કુશદ્વીપમાં, જે ઘીથી ઘેરાયેલો છે, પ્રિયવ્રતનો પુત્ર હિરણ્યરેતાએ રાજા બન્યો.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે પઞ્ચમે તુ ક્ષીરોદપરિસંપ્લુતે । પ્રૈયવ્રતો ઘૃતપૃષ્ઠઃ પતિરાસીન્મહાબલઃ
પાંચમો ક્રૌંચદ્વીપ, જે દૂધના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં પ્રિયવ્રતનો પુત્ર ઘૃતપૃષ્ઠ, જે બહુ શક્તિશાળી હતો, એનો શાસક બન્યો.
શાકદ્વીપે ચારુતરે દધિમણ્ડોદસંકુલે । મેધાતિથિરભૂદ્રાજા પ્રિયવ્રતસુતો વરઃ
સુંદર શાકદ્વીપ, જે દહીંના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં પ્રિયવ્રતનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર મેધાતિથિ રાજા બન્યો.
પુષ્કરદ્વીપકે શુદ્ધોદકસિન્ધુસમાકુલે । વીતિહોત્રો બભૂવાસૌ રાજા જનકસમ્મતઃ
પુષ્કરદ્વીપ, જે શુદ્ધ પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં જનક દ્વારા માન્ય વિતીહોત્ર રાજા બન્યો.
કન્યામૂર્જસ્વતીનામ્નીં દદાવુશનસે વિભુઃ । આસીત્તસ્યાં દેવયાની કન્યા કાવ્યસ્ય વિશ્રુતા
વિભુએ પોતાની પુત્રી, જેનું નામ ઊર્જસ્વતી હતું, ઉશનસને આપી; એમાંથી કાવ્યની પ્રસિદ્ધ પુત્રી દેવયાની જન્મી.
એવં વિભજ્ય પુત્રેભ્યઃ સપ્તદ્વીપાન્ પ્રિયવ્રતઃ । વિવેકવશગો ભૂત્વા યોગમાર્ગાશ્રિતોઽભવત્
એ રીતે, પ્રિયવ્રતે સાત દ્વીપો પોતાના પુત્રોને વહેંચી દીધા; અને વિવેકથી ચાલીને યોગમાર્ગ અપનાવ્યો.
ભુવનલોકવર્ણને દ્વીપવર્ષવિભેદવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ દેવર્ષે શૃણુ વિસ્તારં દ્વીપવર્ષવિભેદતઃ । ભૂમણ્ડલસ્ય સર્વસ્ય યથા દેવપ્રકલ્પિતમ્
શ્રી નારાયણ બોલ્યા: દેવર્ષિ, ભૂમંડળના તમામ દ્વીપો અને પ્રદેશોની વિભાજન જેમ દેવોએ ગોઠવી છે, તે વિશે વિગતવાર સાંભળો.
સમાસાત્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ નાલં વિસ્તરતઃ ક્વચિત્ । જમ્બુદ્વીપઃ પ્રથમતઃ પ્રમાણે લક્ષયોજનઃ
હું સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું, કારણ કે સંપૂર્ણ રીતે વર્ણન કરવું શક્ય નથી. પ્રથમ છે જંબુદ્વીપ, જેનું માપ એક લાખ યોજન છે.
વિશાલો વર્તુલાકારો યથાબ્જસ્ય ચ કર્ણિકા । નવ વર્ષાણિ યસ્મિંશ્ચ નવસાહસ્રયોજનૈઃ
તે વિશાળ અને ગોળ આકારનું છે, જેમ કમળની કર્ણિકા હોય છે. તેમાં નવ પ્રદેશો છે, દરેકનું માપ નવ હજાર યોજન છે.
આયામૈઃ પરિસંખ્યાનિ ગિરિભિઃ પરિતઃ શ્રિતૈઃ । અષ્ટાભિર્દીર્ઘરૂપૈશ્ચ સુવિભક્તાનિ સર્વતઃ
આ પ્રદેશો તેમની લંબાઈ પ્રમાણે ગણવામાં આવે છે, ચારેય બાજુ પહાડોથી ઘેરાયેલા છે અને આઠ લાંબા પર્વતો દ્વારા સારી રીતે વહેંચાયેલા છે.
ધનુર્વત્સંસ્થિતે જ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે । દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ ચતુરસ્રમિલાવૃતમ્
દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ બે bow-આકારના પ્રદેશો છે. તેમાં ચાર લાંબા અને ચાર ચોરસ આકારના પ્રદેશો છે, જે ઇલાવૃતને ઘેરી રાખે છે.
ઇલાવૃતં મધ્યવર્ષં યન્નાભ્યાં સુપ્રતિષ્ઠિતઃ । સૌવર્ણો ગિરિરાજોઽયં લક્ષયોજનમુચ્છ્રિતઃ
ઇલાવૃત મધ્યમાં સ્થિત છે, નાભિ પર મજબૂત રીતે ગોઠવાયેલ છે. અહીં સુવર્ણ પર્વતોનો રાજા ઊભો છે, જે એક લાખ યોજન ઊંચો છે.
કર્ણિકારૂપ એવાયં ભૂગોલકમલસ્ય ચ । મૂર્ધ્નિ દ્વાત્રિંશત્સહસ્રયોજનૈર્વિતતસ્ત્વયમ્
આ પર્વત કમળની કર્ણિકા જેવો છે, ભૂમંડળ-કમળના મધ્યમાં. તેની ટોચ પર તે બત્રીસ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે.
મૂલે ષોડશસાહસ્રસ્તાવતાન્તર્ગતઃ ક્ષિતૌ । ઇલાવૃતસ્યોત્તરતો નીલઃ શ્વેતશ્ચ શૃઙ્ગવાન્
તેના મૂળમાં તે સોળ હજાર યોજન પહોળો છે, એટલું જ જમીનમાં દટાયેલો છે. ઇલાવૃતના ઉત્તર તરફ નીલ, શ્વેત અને શ્રૃંગવાન પર્વતો છે.
ત્રયો વૈ ગિરયઃ પ્રોક્તા મર્યાદાવધયસ્ત્રિષુ । રમ્યકાખ્યે તથા વર્ષે દ્વિતીયે ચ હિરણ્મયે
આ ત્રણ પર્વતો ત્રણ પ્રદેશોની સીમા છે: રમ્યક, બીજું હિરણમય અને ત્રીજું કુરુ.
કુરુવર્ષે તૃતીયે તુ મર્યાદાં વ્યઞ્જયન્તિ તે । પ્રાગાયતા ઉભયતઃ ક્ષારોદાવધયસ્તથા
કુરુ પ્રદેશમાં આ પર્વતો સીમા દર્શાવે છે. તે પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફ વિસ્તરે છે, અને બંને બાજુ ખારાના સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે.
દ્વિસહસ્રપૃથુતરાસ્તથા એકૈકશઃ ક્રમાત્ । પૂર્વાત્પૂર્વાચ્ચોત્તરસ્યાં દશાંશાદધિકાંશતઃ
દરેક પર્વત બે હજાર યોજન પહોળો છે, અને દરેક પછીનો પર્વત પૂર્વના કરતાં દસ ટકા વધારે પહોળો છે.
દૈર્ઘ્ય એવ હ્રસન્તીમે નાનાનદનદીયુતાઃ । ઇલાવૃતાદ્દક્ષિણતો નિષધો હેમકૂટકઃ
આ પર્વતોની લંબાઈ ધીમે ધીમે ઘટે છે, અને વિવિધ નદીઓથી શોભાયમાન છે. ઇલાવૃતના દક્ષિણમાં નિષધ, હેમકૂટ અને હિમાલય છે.
હિમાલયશ્ચેતિ ત્રયઃ પ્રાગ્વિસ્તીર્ણાઃ સુશોભનાઃ । અયુતોત્સેધભાજસ્તે યોજનૈઃ પરિકીર્તિતાઃ
હિમાલય સહિત આ ત્રણ પર્વતો પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલા છે, સુંદર છે અને દસ હજાર યોજન ઊંચા ગણાય છે.
હરિવર્ષં કિમ્પુરુષં ભારતં ચ યથાતથમ્ । વિભાગાત્કથયન્ત્યેતે મર્યાદાગિરયસ્ત્રયઃ
આ ત્રણ સીમા પર્વતો હરીવર્ષ, કિમ્પુરુષ અને ભારત પ્રદેશોને તેમના ભાગ પ્રમાણે વહેંચે છે.
ઇલાવૃતાત્પશ્ચિમતો માલ્યવાન્નામપર્વતઃ । પૂર્વેણ ચ તતઃ શ્રીમાન્ ગન્ધમાદનપર્વતઃ
ઇલાવૃતના પશ્ચિમમાં માલ્યવાન નામનો પર્વત છે, અને પૂર્વમાં ગંધમાદન પર્વત છે, જે ખૂબ જ સુંદર છે.
આનીલનિષધં ત્વેતૌ ચાયતૌ દ્વિસહસ્રતઃ । યોજનૈઃ પૃથુતાં યાતૌ મર્યાદાકારકૌ ગિરી
આ બે પર્વતો નીલથી નિષધ સુધી વિસ્તરે છે, દરેક બે હજાર યોજન પહોળા છે અને સીમા બનાવતા પર્વતો છે.