ઘૃતપૃષ્ઠશ્ચ સવનો મેધાતિથિરથાષ્ટમઃ । વીતિહોત્રઃ કવિશ્ચેતિ દશૈતે વહ્નિનામકાઃ
ઘૃતપૃષ્ઠ, સવન, આઠમા મેધાતિથિ, વીતીહોત્ર અને કવિ — આ દસ વહ્નિનામક પુત્રો છે.
એતેષાં દશપુત્રાણાં ત્રયોઽપ્યાસન્વિરાગિણઃ । કવિશ્ચ સવનશ્ચૈવ મહાવીર ઇતિ ત્રયઃ
આ દસ પુત્રોમાંથી ત્રણ વિરાજી હતા: કવિ, સવન અને મહાવીર.
આત્મવિદ્યાપરિષ્ણાતાઃ સર્વે તે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ । આશ્રમે પરહંસાખ્યે નિઃસ્પૃહા હ્યભવન્મુદાઃ
સર્વે આત્મજ્ઞાનમાં પારંગત, ઉર્ધ્વરેતસ, પરમહંસ આશ્રમમાં, આનંદથી, ઇચ્છા રહિત જીવન જીવતા હતા.
અપરસ્યાં ચ જાયાયાં ત્રયઃ પુત્રાશ્ચ જજ્ઞિરે । ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચેતિ વિશ્રુતાઃ
બીજી પત્નીમાંથી ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા: ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત — જે પ્રસિદ્ધ છે.
મન્વન્તરાધિપતય એતે પુત્રા મહૌજસઃ । પ્રિયવ્રતઃ સ રાજેન્દ્રો બુભુજે જગતીમિમામ્
આ શક્તિશાળી પુત્રો મન્વંતરનાં અધિપતિ બન્યા; રાજા પ્રિયવ્રતે આ પૃથ્વી પર રાજ કર્યું.
એકાદશાર્બુદાબ્દાનામવ્યાહતબલેન્દ્રિયઃ । યદા સૂર્યઃ પૃથિવ્યાશ્ચ વિભાગે પ્રથમેઽતપત્
એકાદશ અર્બુદ વર્ષો સુધી, બલ અને ઇન્દ્રિય અખંડિત રહી, જ્યારે સૂર્યે પૃથ્વી પર પ્રથમ વિભાજનમાં પ્રકાશ કર્યો.
ભાગે દ્વિતીયે તત્રાસીદન્ધકારોદયઃ કિલ । એવં વ્યતિકરં રાજા વિલોક્ય મનસા ચિરમ્
બીજાં ભાગમાં અંધકાર ઊભો થયો; રાજાએ એ ઘટના જોઈને મનમાં લાંબો વિચાર કર્યો.
પ્રશાસ્તિ મયિ ભૂમ્યાં ચ તમઃ પ્રાદુર્ભવેત્કથમ્ । એવં નિવારયિષ્યામિ ભૂમૌ યોગબલેન ચ
તે વિચાર્યો, 'મારી રાજમાં પૃથ્વી પર અંધકાર કેમ આવે? હું યોગશક્તિથી એ અંધકાર દૂર કરીશ.'
એવં વ્યવસિતો રાજા પુત્રઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય સઃ । રથેનાદિત્યવર્ણેન સપ્તકૃત્વઃ પ્રકાશયન્
એ રીતે નક્કી કરીને, સ્વાયંભુવનો પુત્ર રાજા, સૂર્ય જેવું તેજવાળું રથ લઈ પૃથ્વી પર સાત વાર પ્રકાશ ફેલાવ્યો.
તસ્યાપિ ગચ્છતો રાજ્ઞો ભૂમૌ યદ્રથનેમયઃ । પતિતાસ્તે સમુદ્રાખ્યાં ભેજિરે લોકહેતવે
રાજા જ્યારે ચાલતો હતો, ત્યારે રથના પાંખાં પૃથ્વી પર પડ્યાં; એ નિશાનીઓ સમુદ્ર તરીકે જાણીતી થઈ અને જગતના લાભ માટે બની.
જાતાઃ પ્રદેશાસ્તે સપ્ત દ્વીપા ભૂમૌ વિભાગશઃ । રથનેમિસમુત્થાસ્તે પરિખાઃ સપ્ત સિન્ધવઃ
એ વિસ્તારો પૃથ્વી પર સાત અલગ-અલગ દ્વીપ બની ગયા; રથના પાંખાંથી ઊભેલી ખાઈઓ સાત નદીઓ બની.
યત આસંસ્તતઃ સપ્ત ભુવો દ્વીપા હિ તે સ્મૃતાઃ । જમ્બુદ્વીપઃ પ્લક્ષદ્વીપઃ શાલ્મલીદ્વીપસંજ્ઞકઃ
ત્યાંથી પૃથ્વીના એ સાત દ્વીપો યાદ કરવામાં આવે છે: જંબુદ્વીપ, પ્લક્ષદ્વીપ, શાલમલીદ્વીપ,
કુશદ્વીપઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ શાકદ્વીપશ્ચ પુષ્કરઃ । તેષાં ચ પરિમાણં તુ દ્વિગુણં ચોત્તરોત્તરમ્
કુશદ્વીપ, ક્રૌંચદ્વીપ, શાકદ્વીપ અને પુષ્કર; અને દરેક ઉત્તર તરફ એનું કદ બે ગણી વધે છે.
સમન્તતશ્ચોપક્લૃપ્તં બહિર્ભાગક્રમેણ ચ । ક્ષારોદેક્ષુરસોદૌ ચ સુરોદશ્ચ ઘૃતોદકઃ
દરેક દ્વીપને બહારથી ક્રમવાર ઘેરતા સમુદ્રો છે: મીઠું પાણી, ઉકાળેલી શેરડીનો રસ, દ્રાક્ષનું પાણું, ઘી,
ક્ષીરોદો દધિમણ્ડોદઃ શુદ્ધોદશ્ચેતિ તે સ્મૃતાઃ । સપ્તૈતે પ્રતિવિખ્યાતાઃ પૃથિવ્યાં સિન્ધવસ્તદા
દૂધ, દહીં અને શુદ્ધ પાણી; એ સાત પૃથ્વીના પ્રસિદ્ધ સમુદ્રો છે.
પ્રથમો જમ્બુદ્વીપાખ્યો યઃ ક્ષારોદેન વેષ્ટિતઃ । તત્પતિં વિદધે રાજા પુત્રમાગ્નીધ્રસંજ્ઞકમ્
પ્રથમ, જે જંબુદ્વીપ કહેવાય છે, એ મીઠા સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; રાજાએ એના શાસક તરીકે પોતાના પુત્ર અગ્નીધ્રને રાખ્યો.
પ્લક્ષદ્વીપે દ્વિતીયેઽસ્મિન્દ્વીપેક્ષુરસસંપ્લુતે । જાતસ્તદધિપઃ પ્રૈયવ્રત ઇધ્માદિજિહ્વકઃ
બીજાં પ્લક્ષદ્વીપમાં, જે શેરડીના રસના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, પ્રિયવ્રતનો પુત્ર ઇધ્માદિજીહ્વ એનો રાજા થયો.
શાલ્મલીદ્વીપ એતસ્મિન્સુરોદધિપરિપ્લુતે । યજ્ઞબાહું તદધિપં કરોતિ સ્મ પ્રિયવ્રતઃ
શાલમલીદ્વીપ, જે દ્રાક્ષના પાણાના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં પ્રિયવ્રતે યજ્ઞબાહુને રાજા બનાવ્યો.
કુશદ્વીપેઽતિરમ્યે ચ ઘૃતોદેનોપવેષ્ટિતે । હિરણ્યરેતા રાજાભૂત્પ્રિયવ્રતતનૂજનિઃ
મઝાના કુશદ્વીપમાં, જે ઘીથી ઘેરાયેલો છે, પ્રિયવ્રતનો પુત્ર હિરણ્યરેતાએ રાજા બન્યો.
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે પઞ્ચમે તુ ક્ષીરોદપરિસંપ્લુતે । પ્રૈયવ્રતો ઘૃતપૃષ્ઠઃ પતિરાસીન્મહાબલઃ
પાંચમો ક્રૌંચદ્વીપ, જે દૂધના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં પ્રિયવ્રતનો પુત્ર ઘૃતપૃષ્ઠ, જે બહુ શક્તિશાળી હતો, એનો શાસક બન્યો.
શાકદ્વીપે ચારુતરે દધિમણ્ડોદસંકુલે । મેધાતિથિરભૂદ્રાજા પ્રિયવ્રતસુતો વરઃ
સુંદર શાકદ્વીપ, જે દહીંના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં પ્રિયવ્રતનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર મેધાતિથિ રાજા બન્યો.
પુષ્કરદ્વીપકે શુદ્ધોદકસિન્ધુસમાકુલે । વીતિહોત્રો બભૂવાસૌ રાજા જનકસમ્મતઃ
પુષ્કરદ્વીપ, જે શુદ્ધ પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમાં જનક દ્વારા માન્ય વિતીહોત્ર રાજા બન્યો.
કન્યામૂર્જસ્વતીનામ્નીં દદાવુશનસે વિભુઃ । આસીત્તસ્યાં દેવયાની કન્યા કાવ્યસ્ય વિશ્રુતા
વિભુએ પોતાની પુત્રી, જેનું નામ ઊર્જસ્વતી હતું, ઉશનસને આપી; એમાંથી કાવ્યની પ્રસિદ્ધ પુત્રી દેવયાની જન્મી.
એવં વિભજ્ય પુત્રેભ્યઃ સપ્તદ્વીપાન્ પ્રિયવ્રતઃ । વિવેકવશગો ભૂત્વા યોગમાર્ગાશ્રિતોઽભવત્
એ રીતે, પ્રિયવ્રતે સાત દ્વીપો પોતાના પુત્રોને વહેંચી દીધા; અને વિવેકથી ચાલીને યોગમાર્ગ અપનાવ્યો.
ભુવનલોકવર્ણને દ્વીપવર્ષવિભેદવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ દેવર્ષે શૃણુ વિસ્તારં દ્વીપવર્ષવિભેદતઃ । ભૂમણ્ડલસ્ય સર્વસ્ય યથા દેવપ્રકલ્પિતમ્
શ્રી નારાયણ બોલ્યા: દેવર્ષિ, ભૂમંડળના તમામ દ્વીપો અને પ્રદેશોની વિભાજન જેમ દેવોએ ગોઠવી છે, તે વિશે વિગતવાર સાંભળો.
સમાસાત્સમ્પ્રવક્ષ્યામિ નાલં વિસ્તરતઃ ક્વચિત્ । જમ્બુદ્વીપઃ પ્રથમતઃ પ્રમાણે લક્ષયોજનઃ
હું સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું, કારણ કે સંપૂર્ણ રીતે વર્ણન કરવું શક્ય નથી. પ્રથમ છે જંબુદ્વીપ, જેનું માપ એક લાખ યોજન છે.
વિશાલો વર્તુલાકારો યથાબ્જસ્ય ચ કર્ણિકા । નવ વર્ષાણિ યસ્મિંશ્ચ નવસાહસ્રયોજનૈઃ
તે વિશાળ અને ગોળ આકારનું છે, જેમ કમળની કર્ણિકા હોય છે. તેમાં નવ પ્રદેશો છે, દરેકનું માપ નવ હજાર યોજન છે.
આયામૈઃ પરિસંખ્યાનિ ગિરિભિઃ પરિતઃ શ્રિતૈઃ । અષ્ટાભિર્દીર્ઘરૂપૈશ્ચ સુવિભક્તાનિ સર્વતઃ
આ પ્રદેશો તેમની લંબાઈ પ્રમાણે ગણવામાં આવે છે, ચારેય બાજુ પહાડોથી ઘેરાયેલા છે અને આઠ લાંબા પર્વતો દ્વારા સારી રીતે વહેંચાયેલા છે.
ધનુર્વત્સંસ્થિતે જ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે । દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ ચતુરસ્રમિલાવૃતમ્
દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ બે bow-આકારના પ્રદેશો છે. તેમાં ચાર લાંબા અને ચાર ચોરસ આકારના પ્રદેશો છે, જે ઇલાવૃતને ઘેરી રાખે છે.
ઇલાવૃતં મધ્યવર્ષં યન્નાભ્યાં સુપ્રતિષ્ઠિતઃ । સૌવર્ણો ગિરિરાજોઽયં લક્ષયોજનમુચ્છ્રિતઃ
ઇલાવૃત મધ્યમાં સ્થિત છે, નાભિ પર મજબૂત રીતે ગોઠવાયેલ છે. અહીં સુવર્ણ પર્વતોનો રાજા ઊભો છે, જે એક લાખ યોજન ઊંચો છે.