તસ્યાન્તર્વિશતઃ ક્રૂરસટાઘાતપ્રપીડિતઃ । સમુદ્રોઽથાબ્રવીદ્દેવ રક્ષ માં શરણાર્તિહન્
જ્યારે એ અંદર ગયા, ત્યારે તેમના તીવ્ર દાંતના ઘાટથી સમુદ્ર પીડિત થયો અને કહ્યું: 'હે ભગવાન, શરણમાં આવેલા લોકોના દુઃખ દૂર કરનાર, મને બચાવો.'
ઇત્યાકર્ણ્ય સમુદ્રોક્તં વચનં હરિરીશ્વરઃ । વિદારયઞ્જલચરાઞ્જગામાન્તર્જલે વિભુઃ
સમુદ્રના શબ્દો સાંભળી, ભગવાન હરીએ પોતાના હાથથી પાણી ફાડી અને અંદર ગયા.
ઇતસ્તતોઽભિધાવન્સન્ વિચિન્વન્પૃથિવીં ધરામ્ । આઘ્રાયાઘ્રાય સર્વેશો ધરામાસાદયચ્છનૈઃ
અહીં-ત્યાં દોડતા, પૃથ્વી શોધતા, સર્વના ભગવાન વારંવાર સૂંઘતા, ધીમે ધીમે પૃથ્વી શોધી કાઢી.
અનર્જલગતાં ભૂમિં સર્વસત્ત્વાશ્રયાં તદા । ભૂમિં સ દેવદેવેશો દંષ્ટ્રયોદાજહાર તામ્
પાણીમાં ડૂબેલી, સર્વ જીવોની આધાર પૃથ્વીને, ભગવાને પોતાના દાંતથી ઉપાડી લીધી.
તાં સમુદ્ધૃત્ય દંષ્ટાગ્રે યજ્ઞેશો યજ્ઞપૂરૂષઃ । શુશુભે દિગ્ગજો યદ્વદુદ્ધૃત્યાથ સુપદ્મીનીમ્
દાંતની ટિપ પર પૃથ્વી ઉપાડી, યજ્ઞના ભગવાન, યજ્ઞપુરુષ, એ રીતે ચમક્યા જેમ હાથી સુંદર કમળને ઉપાડે છે.
તં દૃષ્ટ્વા દેવદેવેશો વિરઞ્ચિઃ સમનુઃ સ્વરાટ્ । તુષ્ટાવ વાગ્ભિર્દેવેશં દંષ્ટ્રોદ્ધતવસુન્ધરમ્
એ ભગવાનને જોઈ, બ્રહ્મા, મનુ અને સ્વયંભૂએ, દાંતથી પૃથ્વી ઉપાડનાર દેવોના ભગવાનની વાણીથી સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મોવાચ જિતં તે પુણ્ડરીકાક્ષ ભક્તાનામાર્તિનાશન । ખર્વીકૃતસુરાધાર સર્વકામફલપ્રદ
બ્રહ્માએ કહ્યું: 'જય હો, હે કમળનેત્ર, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનાર, દેવોના અહંકારને નમાવનાર અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરનાર.'
ઇયં ચ ધરણી દેવ શોભતે વસુધા તવ । પદ્યિનીવ સુપત્રાઢ્યા મતઙ્ગજકરોદ્ધૃતા
આ પૃથ્વી, હે ભગવાન, તમારી છે અને સુંદર રીતે ચમકે છે, જેમ હાથીના સુંડથી ઉપાડાયેલ સુંદર પાંખોવાળું કમળ.
ઇદં ચ તે શરીરં વૈ શોભતે ભૂમિસઙ્ગમાત્ । ઉદ્ધૃતામ્બુજશુણ્ડાગ્રકરીન્દ્રતનુસન્નિભમ્
પૃથ્વી સાથે સંપર્કથી તમારું શરીર પણ તેજસ્વી લાગે છે, જેમ હાથીનું રૂપ, જે સુંડથી કમળ ઉપાડે છે.
નમો નમસ્તે દેવેશ સૃષ્ટિસંહારકારક । દાનવાનાં વિનાશાય કૃતનાનાકૃતે પ્રભો
નમો નમો, હે દેવોના ભગવાન, સર્જન અને સંહાર કરનાર, દાનવોના વિનાશ માટે અનેક રૂપ ધારણ કરનાર, હે પ્રભુ.
અગ્રતશ્ચ નમસ્તેઽસ્તુ પૃષ્ઠતશ્ચ નમો નમઃ । સર્વામરાધારભૂત બૃહદ્ધામ નમોઽસ્તુ તે
અગલથી અને પીઠ પાછળથી તને વંદન છે, વંદન છે, સર્વે અમર દેવોના આધાર, વિશાળ ધામ, તને repeatedly વંદન છે.
ત્વયાહં ચ પ્રજાસર્ગે નિયુક્ત: શક્તિબૃંહિતઃ । ત્વદાજ્ઞાવશતઃ સર્ગં કરોમિ વિકરોમિ ચ
તારી શક્તિથી મને પ્રજાની રચનામાં નિમણૂક મળી છે; તારી આજ્ઞાથી હું સર્જન અને પરિવર્તન કરું છું.
ત્વત્સહાયેન દેવેશા અમરાશ્ચ પુરા હરે । સુધાં વિભેજિરે સર્વે યથાકાલં યથાબલમ્
તારી મદદથી, દેવોના સ્વામી, પૂર્વે અમર દેવોએ, હરી, સમય અને શક્તિ પ્રમાણે અમૃત વહેંચ્યું હતું.
ઇન્દ્રસ્ત્રિલોકીસામ્રાજ્યં લબ્ધવાંસ્તન્નિદેશત: । ભૂનક્તિ લક્ષ્મીં બહુલાં સુરસંઘપ્રપૂજિત:
ઇન્દ્રે તારી આજ્ઞાથી ત્રણ લોકનું રાજ મળ્યું; તે બહુ ધન-સંપત્તિ ભોગવે છે અને દેવોના સમૂહે તેને સન્માન આપે છે.
વહ્નિઃ પાવકતાં લબ્ધ્વા જાઠરાદિવિભેદતઃ । દેવાસુરમનુષ્યાણાં કરોત્યાપ્યાયનં તથા
અગ્નિએ દહનશક્તિ મેળવી, પેટ અને અન્ય ભાગોમાં વહેંચાઈ, દેવ, અસુર અને મનુષ્યોને પોષણ આપે છે.
ધર્મરાજોઽથ પિતૃણામધિપઃ સર્વકર્મદૃક । કર્મણાં ફલદાતાસૌ ત્વન્નિયોગાદધીશ્વરઃ
ધર્મરાજ, પિતૃઓના સ્વામી અને સર્વ કર્મોનો દ્રષ્ટા, કર્મના ફળ આપનાર છે; તારી આજ્ઞાથી તે સર્વે પર શાસન કરે છે.
નૈર્ઋતો રક્ષસામીશો યક્ષો વિઘ્નવિનાશન: । સર્વેષાં પ્રાણિનાં કર્મસાક્ષી ત્વત્તઃ પ્રજાયતે
નૈરૃત રાક્ષસોનો સ્વામી છે, યક્ષ વિઘ્નો દૂર કરે છે; સર્વ જીવોના કર્મનો સાક્ષી તારી પાસેથી જન્મે છે.
વરુણો યાદસામીશો લોકપાલો જલાધિપઃ । ત્વદાજ્ઞાબલમાશ્રિત્ય લોકપાલત્વમાગતઃ
વરુણ, જળમાં રહેનારા જીવનો સ્વામી, લોકપાલ અને જળનો રાજા, તારી શક્તિ પર આધાર રાખીને લોકપાલ બન્યો છે.
વાયુર્ગન્ધવહ: સર્વભૂતપ્રાણનકારણમ્ । જાતસ્તવ નિદેશેન લોકપાલો જગદ્ગુરુઃ
વાયુ, સુગંધ વહેંચનાર અને સર્વે જીવોમાં પ્રાણ આપનાર, તારી આજ્ઞાથી જન્મ્યો છે, જગતનો ગુરુ અને લોકપાલ છે.
કુબેરઃ કિન્નરાદીનાં યક્ષાણાં જીવનાશ્રયઃ । ત્વદાજ્ઞાન્તર્ગતઃ સર્વલોકપેષુ ચ માન્યભૂ
કુબેર, કિનર, યક્ષ અને અન્યનો જીવન આધાર, તારી આજ્ઞામાં સમાવાયેલ છે અને સર્વે લોકપાલોમાં માન્ય છે.
ઈશાન: સર્વરુદ્રાણામીશ્વરાન્તકરઃ પ્રભૂઃ । જાતો લોકેશવન્દ્યોઽસૌ સર્વદેવાધિપાલકઃ
ઈશાન, સર્વ રુદ્રોના સ્વામી, ઈશ્વરોનો અંત કરનાર, શક્તિશાળી છે; તે લોકેશો દ્વારા પૂજ્ય અને સર્વે દેવોના રક્ષક તરીકે જન્મ્યો છે.
નમસ્તુભ્યં ભગવતે જગદીશાય કુર્મહે । યસ્થાંશભાગાઃ સર્વે હિ જાતા દેવાઃ સહસ્રશઃ
અમે તને, જગતના સ્વામી, વંદન કરીએ છીએ; તારી શક્તિના અંશથી હજારો દેવો જન્મ્યા છે.
નારદ ઉવાચ એવ સ્તુતો વિશ્વસૃજા ભગવાનાદિપૂરુષ: । લીલાવલોકમાત્રેણાપ્યનુગ્રહમવાસૃજત્
નારદે કહ્યું: વિશ્વના સર્જક દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ થયેલા, ભગવાન આદિ પુરુષે માત્ર લીલાની નજરથી કૃપા આપી.
તત્રૈવાભ્યાગતં દૈત્યં હિરણ્યાક્ષં મહાસુરમ્ । રુન્ધાનમધ્વનો ભીમં ગદયાતાડયદ્ધરિ:
ત્યાં મહાન દૈત્ય હિરણ્યાક્ષ આવ્યો અને માર્ગ અવરોધતો હતો, ત્યારે હરીએ ગદા વડે તેને માર્યો.
તદ્રક્તપઙ્કદિગ્ધાઙ્ગો ભગવાનાદિપૂરુષઃ । ઉદ્ધૃત્ય ધરણીં દેવો દંષ્ટ્રયા લીલયાપ્સુ તામ્
રક્ત અને કાદવથી લિપ્ત શરીર ધરાવતો ભગવાન આદિ પુરુષે, દાંત વડે અને સહજ રીતે, ધરતીને જળમાંથી ઉપાડી.
નિવેશ્ય લોકનાથેશો જગામ સ્થાનમાત્મનઃ । એતદ્ભગવતશ્ચિત્રં ધરણ્યુદ્ધરણં પરમ્
ધરતીને સ્થિર રાખી, લોકના સ્વામી પોતાના સ્થાન પર ગયા; ભગવાનનું આ અદભુત કાર્ય, ધરતી ઉઠાવવું, શ્રેષ્ઠ છે.
શૃણૂયાદ્ય: પુમાન્ યશ્ચ પઠેચ્ચરિતમુત્તમમ્ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વૈષ્ણવીં ગતિમાપ્નુયાત્
જે આજે આ ઉત્તમ કથા સાંભળે કે પઠે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વૈષ્ણવી માર્ગ પામે છે.
ભુવનકોશવિસ્તારે સ્વાયમ્ભુવમનુવંશકીર્તનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ મહીં દેવ: પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથાસ્થાને ચ નારદ । વૈકુણ્ઠલોકમગમદ્ બ્રહ્મોવાચ સ્વમાત્મજમ્
ભુવનકોષની વિશાળતા અને સ્વાયંભુવ મનુના વંશની કથા. શ્રીનારાયણે કહ્યું: ભગવાને ધરતીને યોગ્ય સ્થાન પર સ્થાપી, નારદ, વૈકુંઠ લોકમાં ગયા; બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રને કહ્યું.
સ્વાયમ્ભૂવ મહાબાહો પુત્ર તેજસ્વિનાંવર । સ્થાને મહીમયે તિષ્ઠ પ્રજાઃ સૃજ યથોચિતમ્
હે મહાબળવાન સ્વાયંભુવ, તેજસ્વી પુત્રોમાં શ્રેષ્ઠ, તું પૃથ્વી પર તને મળેલી જગ્યાએ રહે અને યોગ્ય રીતે જીવોનું સર્જન કર.
દેશકાલવિભાગેન યજ્ઞેશં પુરુષં યજ । ઉચ્ચાવચપદાર્થૈશ્ચ યજ્ઞસાધનકૈર્વિભો
સ્થળ અને સમય પ્રમાણે, યજ્ઞના ભગવાન, સર્વોત્તમ પુરુષની પૂજા કર, મોટા અને નાના દાનથી, યજ્ઞ માટે નિર્ધારિત સાધનો વડે, હે વિભુ.