દેવીગીતાયાં શ્રીદેવ્યાઃ પૂજાવિધિવર્ણનમ્ હિમાલય ઉવાચ દેવદેવિ મહેશાનિ કરુણાસાગરેઽમ્બિકે । બ્રૂહિ પૂજાવિધિં સમ્યગ્યથાવદધુના નિજમ્
હિમાલયે કહ્યું: દેવદેવી, મહેશાની, દયાના સાગર અંબિકા, હવે કૃપા કરીને તમારી પૂજાની યોગ્ય રીત મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.
શ્રીદેવ્યુવાચ વક્ષ્યે પૂજાવિધિં રાજન્નમ્બિકાયા યથા પ્રિયમ્ । અત્યન્તશ્રદ્ધયા સાર્ધં શૃણુ પર્વતપુઙ્ગવ
શ્રીદેવી બોલ્યા: રાજા, હવે હું અંબિકાની એ પૂજાવિધી કહું છું જે મને પ્રિય છે. હે પર્વતોના શ્રેષ્ઠ, તું પૂરેપૂરો શ્રદ્ધાથી સાંભળ.
દ્વિવિધા મમ પૂજા સ્યાદ્ બાહ્યા ચાભ્યન્તરાપિ ચ । બાહ્યાપિ દ્વિવિધા પ્રોક્તા વૈદિકી તાન્ત્રિકી તથા
મારી પૂજા બે પ્રકારની છે: બહારની અને અંદરની. બહારની પણ બે ભાગે વિભાજિત છે: વૈદિક અને તાંત્રિક.
વૈદિક્યર્ચાપિ દ્વિવિધા મૂર્તિભેદેન ભૂધર । વૈદિકી વૈદિકૈઃ કાર્યા વેદદીક્ષાસમન્વિતૈઃ
વૈદિક પૂજાની પણ બે જાત છે, મૂર્તિ પ્રમાણે, હે પર્વત. વૈદિક પૂજા એ જ લોકો દ્વારા કરવી જોઈએ જેમને વેદની દીક્ષા મળી છે.
તન્ત્રોક્તદીક્ષાવદ્ભિસ્તુ તાન્ત્રિકી સંશ્રિતા ભવેત્ । ઇત્થં પૂજારહસ્યં ચ ન જ્ઞાત્વા વિપરીતકમ્
તાંત્રિક પૂજા એ લોકો માટે છે જેમને તંત્ર મુજબની દીક્ષા મળી છે. આ રીતે પૂજાનું રહસ્ય જાણ્યા વિના જો કોઈ વિપરીત કરે—
કરોતિ યો નરો મૂઢઃ સ પતત્યેવ સર્વથા । તત્ર યા વૈદિકી પ્રોક્તા પ્રથમા તાં વદામ્યહમ્
—તો એવો મૂર્ખ માણસ નિશ્ચિતપણે પતન પામે છે. હવે, એમાં પ્રથમ જે વૈદિક પૂજા છે, એની હું વિગતવાર વાત કરું છું.
યન્મે સાક્ષાત્પરં રૂપં દૃષ્ટ્વાનસિ ભૂધર । અનન્તશીર્ષનયનમનન્તચરણં મહત્
હે પર્વત, જે મારું પરમ રૂપ તું સીધું જોયું છે—અનંત શીર્ષ, આંખો અને પગવાળું, વિશાળ—
સર્વશક્તિસમાયુક્તં પ્રેરકં યત્પરાત્પરમ્ । તદેવ પૂજયેન્નિત્યં નમેદ્ ધ્યાયેત્સ્મરેદપિ
જેમાં સર્વ શક્તિઓ સમાયેલ છે, સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે અને સર્વને ચલાવનાર છે—એ જ રૂપની હંમેશા પૂજા કરવી, નમન કરવું, ધ્યાન કરવું અને સ્મરણ કરવું.
ઇત્યેતત્પ્રથમાર્ચાયાઃ સ્વરૂપં કથિતં નગ । શાન્તઃ સમાહિતમના દમ્ભાહઙ્કારવર્જિતઃ
આ રીતે, પ્રથમ પૂજાનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું, હે પર્વત. મન શાંત, એકાગ્ર અને દંભ-અહંકારથી રહિત રાખવું.
તત્પરો ભવ તદ્યાજી તદેવ શરણં વ્રજ । તદેવ ચેતસા પશ્ય જપ ધ્યાયસ્વ સર્વદા
એમાં જ તારો મન લગાડ, એનું જ પૂજન કર, એમાં જ શરણાગત થા. મનથી એનું દર્શન કર, જપ કર અને હંમેશા એનું ધ્યાન કર.
અનન્યયા પ્રેમયુક્તભક્ત્યા મદ્ભાવમાશ્રિતઃ । યજ્ઞૈર્યજ તપોદાનૈર્મામેવ પરિતોષય
અનન્ય પ્રેમભરી ભક્તિથી, મારામાં સ્થિર રહી, યજ્ઞ, તપ અને દાનથી મારી જ પ્રસન્નતા મેળવ.
ઇત્થં મમાનુગ્રહતો મોક્ષ્યસે ભવબન્ધનાત્ । મત્પરા યે મદાસક્તચિત્તા ભક્તવરા મતાઃ
આ રીતે મારી કૃપાથી તું સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત થશો. જે લોકો મારામાં પરાય છે, જેમનું મન મારી સાથે જોડાયેલું છે, એ શ્રેષ્ઠ ભક્ત ગણાય છે.
પ્રતિજાને ભવાદસ્માદુદ્ધરામ્યચિરેણ તુ । ધ્યાનેન કર્મયુક્તેન ભક્તિજ્ઞાનેન વા પુનઃ
હું વચન આપું છું: આવા ભક્તોને હું ટૂંક સમયમાં સંસારથી ઉગારું છું—એવું ધ્યાન અને કર્મથી, કે ભક્તિ અને જ્ઞાનથી.
પ્રાપ્યાહં સર્વથા રાજન્ન તુ કેવલકર્મભિઃ । ધર્માત્સઞ્જાયતે ભક્તિર્ભક્ત્યા સઞ્જાયતે પરમ્
હે રાજા, હું દરેક રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકું છું, પણ માત્ર કર્મથી નહીં. ધર્મથી ભક્તિ થાય છે અને ભક્તિથી પરમ લક્ષ્ય મળે છે.
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામુદિતં યત્સ ધર્મઃ પ્રકીર્તિતઃ । અન્યશાસ્ત્રેણ યઃ પ્રોક્તો ધર્માભાસઃ સ ઉચ્યતે
શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં જે ધર્મ કહેવામાં આવ્યો છે, એ સાચો ધર્મ છે. અન્ય ગ્રંથોમાં જે કહે છે, એ માત્ર ધર્મ જેવું દેખાય છે.
સર્વજ્ઞાત્સર્વશક્તેશ્ચ મત્તો વેદઃ સમુત્થિતઃ । અજ્ઞાનસ્ય મમાભાવાદપ્રમાણા ન ચ શ્રુતિઃ
હું સર્વજ્ઞ અને સર્વશક્તિમાન છું, મારી પાસેથી જ વેદ ઉત્પન્ન થયો છે. મારામાં અજ્ઞાન નથી, એટલે શ્રુતિ ક્યારેય અપ્રમાણ નથી.
સ્મૃતયશ્ચ શ્રુતેરર્થં ગૃહીત્વૈવ ચ નિર્ગતાઃ । મન્વાદીનાં શ્રુતીનાં ચ તતઃ પ્રામાણ્યમિષ્યતે
સ્મૃતિઓએ શ્રુતિમાંથી અર્થ લઈને જ જન્મ લીધો છે; એટલે મનુ અને બીજા ઋષિઓની શ્રુતિઓનું પ્રામાણ્ય માનવામાં આવે છે.
ક્વચિત્કદાચિત્તન્ત્રાર્થકટાક્ષેણ પરોદિતમ્ । ધર્મં વદન્તિ સોંઽશસ્તુ નૈવ ગ્રાહ્યોઽસ્તિ વૈદિકૈઃ
ક્યારેક ક્યાંક તંત્રના અર્થને ધ્યાનમાં રાખીને ધર્મનો કોઈ ભાગ કહ્યો જાય છે; પણ એવો ભાગ વૈદિક માનનારાઓએ ક્યારેય સ્વીકારવો નથી.
અન્યેષાં શાસ્ત્રકર્તૄણામજ્ઞાનપ્રભવત્વતઃ । અજ્ઞાનદોષદુષ્ટત્વાત્તદુક્તેર્ન પ્રમાણતા
બીજા શાસ્ત્રોના રચયિતાઓ અજ્ઞાનથી પીડાયેલા હોવાથી, તેમના વચનોમાં અજ્ઞાનનો દોષ હોય છે; તેથી તેમનું કહેવુ માન્ય નથી.
તસ્માન્મુમુક્ષુર્ધર્માર્થં સર્વથા વેદમાશ્રયેત્ । રાજાજ્ઞા ચ યથા લોકે હન્યતે ન કદાચન
મુક્તિ ઇચ્છનારએ હંમેશા ધર્મ માટે વેદનો આશરો લેવો જોઈએ; જેમ દુનિયામાં રાજાની આજ્ઞા ક્યારેય તોડી શકાતી નથી.
સર્વેશાન્યા મમાજ્ઞા સા શ્રુતિસ્ત્યાજ્યા કથં નૃભિઃ । મદાજ્ઞારક્ષણાર્થં તુ બ્રહ્મક્ષત્રિયજાતયઃ
બધી આજ્ઞાઓમાં મારી આજ્ઞા જ સાચી છે; મારી આજ્ઞા રૂપે શ્રુતિને મનુષ્યોએ કેમ છોડવી? મારી આજ્ઞાની રક્ષા માટે મેં બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય જાતિઓ સર્જી છે.
મયા સૃષ્ટાસ્તતો જ્ઞેયં રહસ્યં મે શ્રુતેર્વચઃ । યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભૂધર
એટલે, શ્રુતિનું વચન મારું ગુપ્ત રહસ્ય છે—એ જાણ. હે પર્વત, જ્યારે જ્યારે ધર્મમાં ઘટાડો થાય છે અને અધર્મ વધે છે,
અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદા વેષાન્બિભર્મ્યહમ્ । દેવદૈત્યવિભાગશ્ચાપ્યત એવાભવન્નૃપ
ત્યારે હું વિવિધ રૂપ ધારણ કરું છું; અને એ રીતે, હે રાજા, દેવ અને દૈત્ય વચ્ચેનો ભેદ ઊભો થયો છે.
યે ન કુર્વન્તિ તદ્ધર્મં તચ્છિક્ષાર્થં મયા સદા । સમ્પાદિતાસ્તુ નરકાસ્ત્રાસો યચ્છ્રવણાદ્ભવેત્
જે લોકો એ ધર્મનું પાલન કરતા નથી, તેમની સમજ માટે મેં હંમેશા એવા નરક બનાવ્યા છે કે જેમનું માત્ર શ્રવણ કરવાથી પણ ડર લાગે છે.
યો વેદધર્મમુજ્ઝિત્ય ધર્મમન્યં સમાશ્રયેત્ । રાજા પ્રવાસયેદ્દેશાન્નિજાદેતાનધર્મિણઃ
જે વ્યક્તિ વેદધર્મ છોડીને બીજાં ધર્મને અપનાવે, એવા અધર્મીઓને રાજાએ પોતાના દેશમાંથી કાઢી મૂકવા જોઈએ.
બ્રાહ્મણૈર્ન ચ સમ્ભાષ્યાઃ પઙ્ક્તિગ્રાહ્યા ન ચ દ્વિજૈઃ । અન્યાનિ યાનિ શાસ્ત્રાણિ લોકેઽસ્મિન્વિવિધાનિ ચ
બ્રાહ્મણોએ તેમને વાત કરવી નહીં, અને દ્વિજોએ તેમને પંક્તિમાં બેસાડવા નહીં; અને આ દુનિયામાં જે બીજા અનેક પ્રકારના શાસ્ત્રો છે,
શ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધાનિ તામસાન્યેવ સર્વશઃ । વામં કાપાલકં ચૈવ કૌલકં ભૈરવાગમઃ
જે શાસ્ત્રો શ્રુતિ અને સ્મૃતિના વિરુદ્ધ છે, એ બધા અંધકારરૂપ છે—જેમ કે વામ, કાપાલિક, કૌલ અને ભૈરવ આગમ.
શિવેન મોહનાર્થાય પ્રણીતો નાન્યહેતુકઃ । દક્ષશાપાદ્ ભૃગોઃ શાપાદ્દધીચસ્ય ચ શાપતઃ
આ બધા શિવે માત્ર મોહ માટે રચ્યા છે, બીજાં કોઈ કારણ માટે નહીં; દક્ષ, ભૃગુ અને દધીચિના શાપથી આવું થયું છે.
દગ્ધા યે બ્રાહ્મણવરા વેદમાર્ગબહિષ્કૃતાઃ । તેષામુદ્ધરણાર્થાય સોપાનક્રમતઃ સદા
જે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દહન પામીને વેદમાર્ગથી બહાર પડ્યા હતા, તેમના ઉદ્ધાર માટે હંમેશા એક ક્રમશઃ માર્ગ રચાયો છે.
શૈવાશ્ચ વૈષ્ણવાશ્શ્ચૈવ સૌરાઃ શાક્તાસ્તથૈવ ચ । ગાણપત્યા આગમાશ્ચ પ્રણીતાઃ શઙ્કરેણ તુ
એ રીતે, શૈવ, વૈષ્ણવ, સૌર, શાક્ત અને ગણપત્ય આગમો પણ શંકરે રચ્યા છે.