શઙ્કુકર્ણે ધ્વનિઃ પ્રોક્તા સ્થૂલા સ્યાત્સ્થૂલકેશ્વરે । જ્ઞાનિનાં હૃદયામ્ભોજે હૃલ્લેખા પરમેશ્વરી
શંખના કાનમાં જે અવાજ થાય છે તેને 'ધ્વનિ' કહે છે; સ્થૂલાકેશ્વર સ્થળે એ અવાજ જાડો છે; પણ જ્ઞાનીઓના હૃદયના કમળમાં પરમેશ્વરી સુક્ષ્મ હૃલ્લેખા રૂપે પ્રગટે છે.
પ્રોક્તાનીમાનિ સ્થાનાનિ દેવ્યાઃ પ્રિયતમાનિ ચ । તત્તત્ક્ષેત્રસ્ય માહાત્મ્યં શ્રુત્વા પૂર્વં નગોત્તમ
હવે જે સ્થળોનું વર્ણન થયું, એ બધાં દેવીને ખૂબ પ્રિય છે; દરેક પવિત્ર સ્થાનનું મહાત્મ્ય પહેલા સાંભળીને, હે શ્રેષ્ઠ નગર,
તદુક્તેન વિધાનેન પશ્ચાદ્દેવીં પ્રપૂજયેત્ । અથવા સર્વક્ષેત્રાણિ કાશ્યાં સન્તિ નગોત્તમ
પછી, જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે એ પ્રમાણે દેવીની પૂજા કરવી; અથવા, હે શ્રેષ્ઠ નગર, કાશીમાં આ બધાં પવિત્ર સ્થળો હાજર છે.
અતસ્તત્ર વસેન્નિત્યં દેવીભક્તિપરાયણઃ । તાનિ સ્થાનાનિ સમ્પશ્યઞ્જપન્દેવીં નિરન્તરમ્
એથી, જે કોઈ દેવીભક્તિમાં તત્પર હોય એએ હંમેશા ત્યાં રહેવું જોઈએ, એ સ્થળોને નિહાળી અને દેવીના નામો સતત જપતા રહેવું જોઈએ.
ધ્યાયંસ્તચ્ચરણામ્ભોજં મુક્તો ભવતિ બન્ધનાત્ । ઇમાનિ દેવીનામાનિ પ્રાતરુત્થાય યઃ પઠેત્
દેવીના પાવન ચરણકમળનું ધ્યાન કરતા, મનુષ્ય બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે; અને જે કોઈ આ દેવીનાં નામો સવારે ઉઠીને પઢે છે,
ભસ્મીભવન્તિ પાપાનિ તત્ક્ષણાન્નગ સત્વરમ્ । શ્રાદ્ધકાલે પઠેદેતાન્યમલાનિ દ્વિજાગ્રતઃ
એના પાપો તત્કાળ ભસ્મ થઈ જાય છે, હે શ્રેષ્ઠ નગર; શ્રાદ્ધ સમયે, જો કોઈ બ્રાહ્મણોની સામે આ પવિત્ર નામો પઢે,
મુક્તાસ્તત્પિતરઃ સર્વે પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્ । અધુના કથયિષ્યામિ વ્રતાનિ તવ સુવ્રત
તો એના બધા પિતૃઓ મુક્ત થઈને પરમ ગતિને પામે છે; હવે હું તને વ્રતો વિશે કહું છું, હે સુંવ્રત,
નારીભિશ્ચ નરૈશ્ચૈવ કર્તવ્યાનિ પ્રયત્નતઃ । વ્રતમનન્તતૃતીયાખ્યં રસકલ્યાણિનીવ્રતમ્
સ્ત્રીઓ અને પુરુષોએ આ વ્રતો શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવાં જોઈએ: અનંતતૃતીયા નામનું વ્રત, રસકલ્યાણિનીનું વ્રત,
આર્દ્રાનન્દકરં નામ્ના તૃતીયાયા વ્રતં ચ યત્ । શુક્રવારવ્રતં ચૈવ તથા કૃષ્ણચતુર્દશી
આર્દ્રાનંદકર નામનું વ્રત, તૃતીયાનું વ્રત, શુક્રવારનું વ્રત અને એ જ રીતે કૃષ્ણચતુર્દશીનું વ્રત,
ભૌમવારવ્રતં ચૈવ પ્રદોષવ્રતમેવ ચ । યત્ર દેવો મહાદેવો દેવીં સંસ્થાપ્ય વિષ્ટરે
મંગળવારનું વ્રત અને પ્રદોષનું વ્રત પણ; જેમાં મહાદેવ ભગવાન દેવીને આસન પર સ્થાપિત કરી,
નૃત્યં કરોતિ પુરતઃ સાર્ધં દેવૈર્નિશામુખે । તત્રોપોષ્ય રજન્યાદૌ પ્રદોષે પૂજયેચ્છિવામ્
રાત્રિની શરૂઆતમાં દેવતાઓ સાથે મળીને દેવી સામે નૃત્ય કરે છે; ત્યાં રાત્રિ આરંભે ઉપવાસ કરીને, પ્રદોષ સમયે શિવાની પૂજા કરવી.
પ્રતિપક્ષં વિશેષેણ તદ્દેવીપ્રીતિકારકમ્ । સોમવારવ્રતં ચૈવ મમાતિપ્રિયકૃન્નગ
દરેક પખવાડિયે ખાસ કરીને આ વ્રત દેવીને પ્રસન્ન કરે છે; અને સોમવારનું વ્રત મને ખૂબ જ પ્રિય છે, હે શ્રેષ્ઠ નગર.
તત્રાપિ દેવીં સમ્પૂજ્ય રાત્રૌ ભોજનમાચરેત્ । નવરાત્રદ્વયં ચૈવ વ્રતં પ્રીતિકરં મમ
ત્યાં પણ, પહેલા દેવીની પૂજા કરીને, રાત્રે જમવું; અને નવરાત્રના બે વ્રતો પણ મને ખૂબ જ પ્રિય છે.
એવમન્યાન્યપિ વિભો નિત્યનૈમિત્તિકાનિ ચ । વ્રતાનિ કુરુતે યો વૈ મત્પ્રીત્યર્થં વિમત્સરઃ
આ રીતે, હે પ્રભુ, જે કોઈ મારા પ્રસન્નતા માટે, દ્વેષ વિના, આ અને બીજા નિયમિત તથા વિશેષ વ્રતો કરે છે,
પ્રાપ્નોતિ મમ સાયુજ્યં સ મે ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ । ઉત્સવાનપિ કુર્વીત દોલોત્સવસુખાન્વિભો
એ મને એકરૂપ થાય છે; એ જ મારો ભક્ત છે, એ જ મને પ્રિય છે. એએ તહેવારો પણ ઉજવવા જોઈએ, હે પ્રભુ, ડોળોત્સવનો આનંદ માણી.
શયનોત્સવં યથા કુર્યાત્તથા જાગરણોત્સવમ્ । રથોત્સવં ચ મે કુર્યાદ્દમનોત્સવમેવ ચ
શયનોત્સવ, જાગરણોત્સવ, મારા માટે રથયાત્રા અને દમનોત્સવ પણ કરવો જોઈએ.
પવિત્રોત્સવમેવાપિ શ્રાવણો પ્રીતિકારકમ્ । મમ ભક્તઃ સદા કુર્યાદેવમન્યાન્મહોત્સવાન્
પવિત્રોત્સવ અને શ્રાવણ માસનો ઉત્સવ પણ દેવીને પ્રસન્ન કરે છે; મારો ભક્ત હંમેશા આવા અન્ય મહોત્સવો પણ ઉજવે.
મદ્ભક્તાન્ભોજયેત્પ્રીત્યા તથા ચૈવ સુવાસિનીઃ । કુમારીર્બટુકાંશ્ચાપિ મદ્બુદ્ધ્યા તદ્ગતાન્તરઃ
મારા ભક્તોને પ્રેમથી ભોજન કરાવવું, તેમજ સુવાસિનીઓને, કન્યાઓને અને બટુકોને પણ, મને જ માનીને, મનથી મારી ભક્તિમાં લીન રહી.
વિત્તશાઠ્યેન રહિતો યજેદેતાન્સુમાદિભિઃ । ય એવં કુરુતે ભક્ત્યા પ્રતિવર્ષમતન્દ્રિતઃ
ધન અંગે કોઈ દંભ રાખ્યા વિના, સોમ અને અન્ય દ્રવ્યોથી આ દેવતાઓની ભક્તિપૂર્વક દર વર્ષે નિષ્ઠાપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.
સ ધન્યઃ કૃતકૃત્યોઽસૌ મત્પ્રીતેઃ પાત્રમઞ્જસા । સર્વમુક્તં સમાસેન મમ પ્રીતિપ્રદાયકમ્ । નાશિષ્યાય પ્રદાતવ્યં નાભક્તાય કદાચન
જે એ રીતે કરે છે, તે ધન્ય છે, જીવનસફળ છે અને મારી કૃપાનો યોગ્ય પાત્ર બને છે. જે પણ મારું પ્રીતિદાયક છે, તે બધું સંક્ષિપ્તમાં કહી દીધું છે. આ જ્ઞાન અયોગ્ય કે અભક્ત વ્યક્તિને ક્યારેય આપવું નહીં.
દેવીગીતાયાં શ્રીદેવ્યાઃ પૂજાવિધિવર્ણનમ્ હિમાલય ઉવાચ દેવદેવિ મહેશાનિ કરુણાસાગરેઽમ્બિકે । બ્રૂહિ પૂજાવિધિં સમ્યગ્યથાવદધુના નિજમ્
હિમાલયે કહ્યું: દેવદેવી, મહેશાની, દયાના સાગર અંબિકા, હવે કૃપા કરીને તમારી પૂજાની યોગ્ય રીત મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.
શ્રીદેવ્યુવાચ વક્ષ્યે પૂજાવિધિં રાજન્નમ્બિકાયા યથા પ્રિયમ્ । અત્યન્તશ્રદ્ધયા સાર્ધં શૃણુ પર્વતપુઙ્ગવ
શ્રીદેવી બોલ્યા: રાજા, હવે હું અંબિકાની એ પૂજાવિધી કહું છું જે મને પ્રિય છે. હે પર્વતોના શ્રેષ્ઠ, તું પૂરેપૂરો શ્રદ્ધાથી સાંભળ.
દ્વિવિધા મમ પૂજા સ્યાદ્ બાહ્યા ચાભ્યન્તરાપિ ચ । બાહ્યાપિ દ્વિવિધા પ્રોક્તા વૈદિકી તાન્ત્રિકી તથા
મારી પૂજા બે પ્રકારની છે: બહારની અને અંદરની. બહારની પણ બે ભાગે વિભાજિત છે: વૈદિક અને તાંત્રિક.
વૈદિક્યર્ચાપિ દ્વિવિધા મૂર્તિભેદેન ભૂધર । વૈદિકી વૈદિકૈઃ કાર્યા વેદદીક્ષાસમન્વિતૈઃ
વૈદિક પૂજાની પણ બે જાત છે, મૂર્તિ પ્રમાણે, હે પર્વત. વૈદિક પૂજા એ જ લોકો દ્વારા કરવી જોઈએ જેમને વેદની દીક્ષા મળી છે.
તન્ત્રોક્તદીક્ષાવદ્ભિસ્તુ તાન્ત્રિકી સંશ્રિતા ભવેત્ । ઇત્થં પૂજારહસ્યં ચ ન જ્ઞાત્વા વિપરીતકમ્
તાંત્રિક પૂજા એ લોકો માટે છે જેમને તંત્ર મુજબની દીક્ષા મળી છે. આ રીતે પૂજાનું રહસ્ય જાણ્યા વિના જો કોઈ વિપરીત કરે—
કરોતિ યો નરો મૂઢઃ સ પતત્યેવ સર્વથા । તત્ર યા વૈદિકી પ્રોક્તા પ્રથમા તાં વદામ્યહમ્
—તો એવો મૂર્ખ માણસ નિશ્ચિતપણે પતન પામે છે. હવે, એમાં પ્રથમ જે વૈદિક પૂજા છે, એની હું વિગતવાર વાત કરું છું.
યન્મે સાક્ષાત્પરં રૂપં દૃષ્ટ્વાનસિ ભૂધર । અનન્તશીર્ષનયનમનન્તચરણં મહત્
હે પર્વત, જે મારું પરમ રૂપ તું સીધું જોયું છે—અનંત શીર્ષ, આંખો અને પગવાળું, વિશાળ—
સર્વશક્તિસમાયુક્તં પ્રેરકં યત્પરાત્પરમ્ । તદેવ પૂજયેન્નિત્યં નમેદ્ ધ્યાયેત્સ્મરેદપિ
જેમાં સર્વ શક્તિઓ સમાયેલ છે, સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે અને સર્વને ચલાવનાર છે—એ જ રૂપની હંમેશા પૂજા કરવી, નમન કરવું, ધ્યાન કરવું અને સ્મરણ કરવું.
ઇત્યેતત્પ્રથમાર્ચાયાઃ સ્વરૂપં કથિતં નગ । શાન્તઃ સમાહિતમના દમ્ભાહઙ્કારવર્જિતઃ
આ રીતે, પ્રથમ પૂજાનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું, હે પર્વત. મન શાંત, એકાગ્ર અને દંભ-અહંકારથી રહિત રાખવું.
તત્પરો ભવ તદ્યાજી તદેવ શરણં વ્રજ । તદેવ ચેતસા પશ્ય જપ ધ્યાયસ્વ સર્વદા
એમાં જ તારો મન લગાડ, એનું જ પૂજન કર, એમાં જ શરણાગત થા. મનથી એનું દર્શન કર, જપ કર અને હંમેશા એનું ધ્યાન કર.