પાશાઙ્કુશવરાભીતિધરં સર્વાઙ્ગકોમલમ્ । કરુણાપૂર્ણનયનં મન્દસ્મિતમુખામ્બુજમ્
તેમણે હાથમાં પાશ, અંકુશ, વર અને અભયમુદ્રા ધારણ કરી હતી, આખું શરીર કોમળ, આંખોમાં કરુણા છલકાતી અને મુખ પર મીઠી સ્મિતવાળી કમળ જેવી છબી હતી.
દૃષ્ટ્વા તત્સુન્દરં રૂપં તદા ભીતિવિવર્જિતાઃ । શાન્તચિત્તાઃ પ્રણેમુસ્તે હર્ષગદ્ગદનિઃસ્વનાઃ
એ સુંદર રૂપ જોઈને તેઓ ડરથી મુક્ત થયા, મન શાંત થયું અને આનંદથી અવાજ કંપતો હતો, એમણે નમન કર્યું.
શ્રીદેવીવિરાડ્રૂપદર્શનસહિતં દેવકૃતતત્સ્તવવર્ણનમ્ શ્રી દેવ્યુવાચ ક્વ યૂયં મન્દભાગ્યા વૈ ક્વેદં રૂપં મહાદ્ભુતમ્ । તથાપિ ભક્તવાત્સલ્યાદીદૃશં દર્શિતં મયા
દેવીનું વિરાટ રૂપ દર્શન અને દેવતાઓએ કરેલી સ્તુતિ.
ન વેદાધ્યયનૈર્યોગૈર્ન દાનૈસ્તપસેજ્યયા । રૂપં દ્રષ્ટુમિદં શક્યં કેવલં મત્કૃપાં વિના
શ્રીદેવી કહે છે: તમે તો એવા અભાગા, અને આ અદ્ભુત રૂપ ક્યાં? છતાં પણ ભક્તો પરના પ્રેમથી મેં તમને આ રૂપ બતાવ્યું છે.
પ્રકૃતં શૃણુ રાજેન્દ્ર પરમાત્માત્ર જીવતામ્ । ઉપાધિયોગાત્સમ્પ્રાપ્તઃ કર્તૃત્વાદિકમપ્યુત
રાજા, સાંભળો: સર્વ જીવોમાં માત્ર પરમાત્મા જ છે; પણ જ્યારે તે ઉપાધિ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે કર્તા વગેરે રૂપે દેખાય છે.
ક્રિયાઃ કરોતિ વિવિધા ધર્માધર્મૈકહેતવઃ । નાના યોનીસ્તતઃ પ્રાપ્ય સુખદુઃખૈશ્ચ યુજ્યતે
તે અનેક પ્રકારની ક્રિયાઓ કરે છે, જે પુણ્ય અને પાપના કારણ બને છે; પછી તે વિવિધ યોનિઓમાં જન્મે છે અને સુખ-દુઃખનો અનુભવ કરે છે.
પુનસ્તત્સંસ્કૃતિવશાન્નાનાકર્મરતઃ સદા । નાનાદેહાન્સમાપ્નોતિ સુખદુઃખૈશ્ચ યુજ્યતે
પછી, એ સંસ્કારોના પ્રભાવથી, તે હંમેશાં અનેક કર્મોમાં લાગી રહે છે, જુદા-જુદા શરીરો મેળવે છે અને સુખ-દુઃખ ભોગવે છે.
ઘટીયન્ત્રવદેતસ્ય ન વિરામઃ કદાપિ હિ । અજ્ઞાનમેવ મૂલં સ્યાત્તતઃ કામઃ ક્રિયાસ્તતઃ
જેમ ઘડિયાળ સતત ચાલે છે, તેમ તેને કદી વિરામ મળતો નથી; અજ્ઞાન જ તેનું મૂળ છે, તેમાંથી ઇચ્છા થાય છે અને પછી કર્મ થાય છે.
તસ્માદજ્ઞાનનાશાય યતેત નિયતં નરઃ । એતદ્ધિ જન્મસાફલ્યં યદજ્ઞાનસ્ય નાશનમ્
અતેઅત, મનુષ્યે સતત અજ્ઞાનના નાશ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; કારણ કે જન્મનું સાચું ફળ તો અજ્ઞાનનો નાશ જ છે.
પુરુષાર્થસમાપ્તિશ્ચ જીવન્મુક્તદશાપિ ચ । અજ્ઞાનનાશને શક્તા વિદ્યૈવ તુ પટીયસી
માણસના બધા ધ્યેયની પ્રાપ્તિ અને જીવતાં મુક્તિ પણ અજ્ઞાનના નાશથી જ શક્ય છે; અને એ માટે જ્ઞાન જ સાચું શક્તિશાળી છે.
ન કર્મ તજ્જં નોપાસ્તિર્વિરોધાભાવતો ગિરે । પ્રત્યુતાશાજ્ઞાનનાશે કર્મણા નૈવ ભાવ્યતામ્
કર્મ કે ઉપાસના, જે અજ્ઞાનથી જ થાય છે, તે અજ્ઞાનને દૂર કરી શકતી નથી; કારણ કે એમાં વિરોધ નથી. ખરેખર તો કર્મથી આશા અને અજ્ઞાનનો નાશ થતો નથી.
અનર્થદાનિ કર્માણિ પુનઃ પુનરુશન્તિ હિ । તતો રાગસ્તતો દોષસ્તતોઽનર્થો મહાન્ભવેત્
અનર્થ આપતી ક્રિયાઓ વારંવાર થાય છે; એમાંથી આસક્તિ થાય છે, આસક્તિથી દોષ થાય છે અને એથી મોટો અનર્થ થાય છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન જ્ઞાનં સમ્પાદયેન્નરઃ । કુર્વન્નેવેહ કર્માણીત્યતઃ કર્માપ્યવશ્યકમ્
અતેઅત, દરેક પ્રયત્નથી મનુષ્યે જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ, છતાં અહીં કર્મ કરવું પણ જરૂરી છે.
જ્ઞાનાદેવ હિ કૈવલ્યમતઃ સ્યાત્તત્સમુચ્ચયઃ । સહાયતાં વ્રજેત્કર્મ જ્ઞાનસ્ય હિતકારિ ચ
કારણ કે મુક્તિ તો માત્ર જ્ઞાનથી જ મળે છે; તેથી બંનેનું જોડાણ યોગ્ય છે—કર્મ જ્ઞાનને મદદરૂપ થાય છે અને તેનું કલ્યાણ કરે છે.
ઇતિ કેચિદ્વદન્ત્યત્ર તદ્વિરોધાન્ન સમ્ભવેત્ । જ્ઞાનાધૃદ્ગ્રન્થિભેદઃ સ્યાદ્ધૃદ્ગ્રન્થૌ કર્મસમ્ભવઃ
કેટલાંક કહે છે કે, એ બંનેમાં વિરોધ હોવાથી એ શક્ય નથી; હૃદયની ગાંઠ જ્ઞાનથી તૂટે છે, જ્યારે હૃદયની ગાંઠ તો કર્મથી જ બને છે.
યૌગપદ્યં ન સમ્ભાવ્યં વિરોધાત્તુ તતસ્તયોઃ । તમઃ પ્રકાશયોર્યદ્વદ્યૌગપદ્યં ન સમ્ભવિ
એ બંનેનું એકસાથે હોવું શક્ય નથી, કારણ કે એમાં વિરોધ છે; જેમ અંધકાર અને પ્રકાશ એકસાથે રહી શકતા નથી.
તસ્માત્ સર્વાણિ કર્માણિ વૈદિકાનિ મહામતે । ચિત્તશુદ્ધ્યન્તમેવ સ્યુસ્તાનિ કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ
મહાજ્ઞાની, તેથી બધા વૈદિક કર્મો મનની શુદ્ધિ માટે જ કરવા જોઈએ અને એમાં પુરેપુરો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
શમો દમસ્તિતિક્ષા ચ વૈરાગ્યં સત્ત્વસમ્ભવઃ । તાવત્પર્યન્તમેવ સ્યુઃ કર્માણિ ન તતઃ પરમ્
શાંતિ, દમન, ક્ષમાશીલતા, વૈરાગ્ય અને સત્વનો ઉદય—કર્મો માત્ર ત્યાં સુધી જ છે, એ પછી નહિ.
તદન્તે ચૈવ સંન્યસ્ય સંશ્રયેદ્ ગુરુમાત્મવાન્ । શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠં ચ ભક્ત્યા નિર્વ્યાજયા પુનઃ
એ પછી, સંન્યાસ લઈને, મનુષ્યે આત્મસંયમી, શાસ્ત્રજ્ઞ અને બ્રહ્મનિષ્ઠ ગુરુની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવી જોઈએ.
વેદાન્તશ્રવણં કુર્યાન્નિત્યમેવમતન્દ્રિતઃ । તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્ય નિત્યમર્થં વિચારયેત્
પછી, મનુષ્યે હંમેશાં સતર્ક રહીને વેદાંત સાંભળવું જોઈએ અને 'તુ એ છે' જેવા વાક્યનો અર્થ સતત વિચારવો જોઈએ.
તત્ત્વમસ્યાદિ વાક્યં તુ જીવબ્રહ્મૈક્યબોધકમ્ । ઐક્યે જ્ઞાતે નિર્ભયસ્તુ મદ્રૂપો હિ પ્રજાયતે
'તુ એ છે' જેવા વાક્ય જીવ અને બ્રહ્મના એકત્વને દર્શાવે છે; એ એકત્વને જાણીને મનુષ્ય નિર્ભય બને છે અને મારા સ્વરૂપને પામે છે.
પદાર્થાવગતિઃ પૂર્વં વાક્યાર્થાવગતિસ્તતઃ । તત્પદસ્ય ચ વાક્યાર્થો ગિરેઽહં પરિકીર્તિતઃ
પહેલા શબ્દનો અર્થ સમજવો, પછી વાક્યનો અર્થ સમજવો; એ વાક્યમાં 'તત' શબ્દનો અર્થ, હે પર્વત, હું કહી રહ્યો છું.
ત્વં પદસ્ય ચ વાચ્યાર્થો જીવ એવ ન સંશયઃ । ઉભયોરૈક્યમસિના પદેન પ્રોચ્યતે બુધૈઃ
ત્વં શબ્દનો સીધો અર્થ, એટલે જીવ, એમાં કોઈ સંશય નથી; બંનેનું એકપણપણ 'અસિ' શબ્દથી જ્ઞાની લોકો કહે છે.
વાચ્યાર્થયોર્વિરુદ્ધત્વાદૈક્યં નૈવ ઘટેત હ । લક્ષણાતઃ પ્રકર્તવ્યા તત્ત્વમોઃ શ્રુતિસંસ્થયોઃ
બંનેના સીધા અર્થો વિરુદ્ધ હોવાથી, એકપણપણ સીધું શક્ય નથી; શાસ્ત્રોમાં 'તત્વમસિ' માટે જે રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે, તે પ્રમાણે અર્થથી એકપણપણ કરવું પડે.
ચિન્માત્રં તુ તયોર્લક્ષ્યં તયોરૈક્યસ્ય સમ્ભવઃ । તયોરૈક્યં તથા જ્ઞાત્વા સ્વાભેદેનાદ્વયો ભવેત્
બંનેનો અર્થ શુદ્ધ ચિત્ત છે, અને બંનેનું એકપણપણ શક્ય છે; એ રીતે એકપણપણ જાણીને, પોતે અદ્વિતીય બની જાય છે.
દેવદત્તઃ સ એવાયમિતિવલ્લક્ષણા સ્મૃતા । સ્થૂલાદિ દેહરહિતો બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે નરઃ
'આ એ જ દેવદત્ત છે' જેવી ઉદાહરણથી અર્થ સમજાય છે; સ્થૂલ દેહથી મુક્ત થયા પછી, મનુષ્ય બ્રહ્મને પામે છે.
પઞ્ચીકૃતમહાભૂતસમ્ભૂતઃ સ્થૂલદેહકઃ । ભોગાલયો જરાવ્યાધિસંયુતઃ સર્વકર્મણામ્
પાંચગણી થયેલા મહાભૂતોથી બનેલો સ્થૂલ દેહ, ભોગનો સ્થાન છે, વૃદ્ધતા અને રોગથી ભરેલો છે, અને સર્વ કર્મોનું ક્ષેત્ર છે.
મિથ્યાભૂતોઽયમાભાતિ સ્ફુટં માયામયત્વતઃ । સોઽયં સ્થૂલ ઉપાધિઃ સ્યાદાત્મનો મે નગેશ્વર
આ દેહ સાચો દેખાય છે, પણ માયાથી બનેલા હોવાથી ખોટો છે; એ સ્થૂલ દેહ આત્માનું ઉપાધિ છે, હે પર્વતના સ્વામી.
જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયયુતં પ્રાણપઞ્ચકસંયુતમ્ । મનોબુદ્ધિયુતં ચૈતત્સૂક્ષ્મં તત્કવયો વિદુઃ
જ્ઞાન અને કર્મ ઇન્દ્રિયો, પાંચ પ્રાણ, મન અને બુદ્ધિ સાથે જોડાયેલું—આ સūkષ્મ દેહ છે, જે વિદ્વાન લોકો ઓળખે છે.
અપઞ્ચીકૃતભૂતોત્થં સૂક્ષ્મદેહોઽયમાત્મનઃ । દ્વિતીયોઽયમુપાધિઃ સ્યાત્સુખાદેરવબોધકઃ
અપાંચીકૃત ભૂતોથી ઉદ્ભવેલો આ આત્માનો સūkષ્મ દેહ છે; આ બીજું ઉપાધિ છે, જે સુખ વગેરેનો અનુભવ કરે છે.