વ્યાધોઽહં ક્રૂરકર્માહં સત્કર્માહં મહાજનઃ । સ્ત્રીપુન્નપુંસકાકારોઽપ્યહમેવ ન સંશયઃ
હું જ શિકારી છું, હું જ ક્રૂર કર્મ કરનાર છું, હું જ સદ્ગુણવાળો છું, હું જ મહાન માનવ છું; સ્ત્રી, પુરુષ અને નપુંસક રૂપે પણ હું જ છું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
યચ્ચ કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્વસ્તુ દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિ વા । અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્યાહં સર્વદા સ્થિતા
ક્યાંયે પણ જે કંઈ દેખાય કે સાંભળાય છે, એ બધું જ અંદર અને બહાર, સર્વત્ર હું વ્યાપી રહીને સ્થિત છું.
ન તદસ્તિ મયા ત્યક્તં વસ્તુ કિઞ્ચિચ્ચરાચરમ્ । યદ્યસ્તિ ચેત્તચ્છૂન્યં સ્યાદ્વન્ધ્યાપુત્રોપમં હિ તત્
મારા સિવાય કોઈ પણ ચર-અચર વસ્તુ નથી, અને જો હોય તો એ તો શૂન્ય જ ગણાય, જેમ વંધ્યા સ્ત્રીનો પુત્ર હોય જ નહીં.
રજ્જુર્યથા સર્પમાલાભેદૈરેકા વિભાતિ હિ । તથૈવેશાદિરૂપેણ ભામ્યહં નાત્ર સંશયઃ
જેમ એક જ દોરી ક્યારેક સાપ, ક્યારેક હાર જેવી લાગે છે, એમ હું પણ ઈશ્વર વગેરે રૂપે પ્રકાશિત થાઉં છું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
અધિષ્ઠાનાતિરેકેણ કલ્પિતં તન્ન ભાસતે । તસ્માન્મત્સત્તયૈવૈતત્સત્તાવાન્નાન્યથા ભવેત્
આધારથી વિના જે કંઈ કલ્પાય છે, એ દેખાતું નથી; એટલે મારી જ સત્તાથી બધું છે, બીજું કશી રીતે નથી.
હિમાલય ઉવાચ યથા વદસિ દેવેશિ સમષ્ટ્યાઽઽત્મવપુસ્ત્વિદમ્ । તથૈવ દ્રષ્ટુમિચ્છામિ યદિ દેવિ કૃપા મયિ
હિમાલયે કહ્યું: હે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠે, તમે જેમ કહ્યુ કે આ આખું જગત તમારું સમૂહરૂપ છે, એમ હું પણ એ રૂપ જોઈ શકું એવી મારી ઈચ્છા છે, જો તમે કૃપા કરો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વે દેવાઃ સવિષ્ણવઃ । નનન્દુર્મુદિતાત્માનઃ પૂજયન્તશ્ચ તદ્વચઃ
વ્યાસે કહ્યું: હિમાલયના આ વચન સાંભળી, બધા દેવતાઓ અને વિષ્ણુ પણ આનંદિત થયા અને એ વચનનું પૂજન કર્યું.
અથ દેવમતં જ્ઞાત્વા ભક્તકામદુઘા શિવા । અદર્શયન્નિજં રૂપં ભક્તકામપ્રપૂરિણી
પછી, દેવતાઓની ઈચ્છા જાણી, ભક્તોની ઈચ્છા પૂર્ણ કરનાર અને કલ્યાણમયી દેવી એ પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું અને ભક્તોની કામના પૂરી કરી.
અપશ્યંસ્તે મહાદેવ્યા વિરાડ્રૂપં પરાત્પરમ્ । દ્યૌર્મસ્તકં ભવેદ્યસ્ય ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ ચક્ષુષી
તેઓએ મહાદેવીનું એ સર્વથી પરે અને સર્વોચ્ચ રૂપ જોયું, જેના માથું આકાશ છે અને આંખો તરીકે સૂર્ય અને ચંદ્ર છે.
દિશઃ શ્રોત્રે વચો દેવાઃ પ્રાણો વાયુઃ પ્રકીર્તિતઃ । વિશ્વં હૃદયમિત્યાહુઃ પૃથિવી જઘનં સ્મૃતમ્
દિશાઓ તેની કાન છે, દેવતાઓ તેનો વાણી છે, પવન તેનો શ્વાસ કહેવાય છે; સમગ્ર જગત તેનું હૃદય છે અને પૃથ્વી તેની કમર કહેવાય છે.
નભસ્તલં નાભિસરો જ્યોતિશ્ચક્રમુરઃસ્થલમ્ । મહર્લોકસ્તુ ગ્રીવા સ્યાજ્જનોલોકો મુખં સ્મૃતમ્
આકાશ તેનું નાભિસ્થાન છે, પ્રકાશનું મંડળ તેનું છાતી છે; મહર્લોક તેનું ગળું છે અને જનલોક તેનું મોઢું કહેવાય છે.
તપોલોકો રરાટિસ્તુ સત્યલોકાદધઃ સ્થિતઃ । ઇન્દ્રાદયો બાહવઃ સ્યુઃ શબ્દઃ શ્રોત્રં મહેશિતુઃ
તપોલોક તેનું કંઠ છે અને સત્યલોક નીચે સ્થિત છે; ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તેના હાથ છે અને ધ્વનિ મહાદેવીનું કાન છે.
નાસત્યદસ્રૌ નાસે સ્તો ગન્ધો ઘ્રાણં સ્મૃતો બુધૈઃ । મુખમગ્નિઃ સમાખ્યાતો દિવારાત્રી ચ પક્ષ્મણી
નાસત્ય અને દસ્રા તેની નાક છે અને સુગંધ તેનું ઘ્રાણ છે એમ વિદ્વાનો કહે છે; અગ્નિ તેનું મોઢું છે અને દિવસ-રાત તેની પાંપણો છે.
બ્રહ્મસ્થાનં ભ્રૂવિજૃમ્ભોઽપ્યાપસ્તાલુઃ પ્ર્કીર્તિતાઃ । રસો જિહ્વા સમાખ્યાતા યમો દંષ્ટ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
બ્રહ્માનું સ્થાન તેની ભ્રૂ છે અને પાણી તેનું તાળુ કહેવાય છે; રસ તેની જીભ છે અને યમ તેના દાંત તરીકે ઓળખાય છે.
દન્તાઃ સ્નેહકલા યસ્ય હાસો માયા પ્રકીર્તિતા । સર્ગસ્ત્વપાઙ્ગમોક્ષઃ સ્યાદ્ વ્રીડોર્ધ્વોષ્ઠો મહેશિતુઃ
તેના દાંત પ્રેમના વિવિધ અવસ્થાઓ છે, તેનો હાસ્ય માયા કહેવાય છે; સર્જન તેની નજર છે અને લાજ મહાદેવીનું ઉપરનું ઓઠ છે.
લોભઃ સ્યાદધરોષ્ઠોઽસ્યાધર્મમાર્ગસ્તુ પૃષ્ઠભૂઃ । પ્રજાપતિશ્ચ મેઢ્રં સ્યાદ્યઃ સ્રષ્ટા જગતીતલે
લોભ તેનું નીચેનું ઓઠ છે અને અધર્મનો માર્ગ તેની પીઠ છે; પ્રજાપતિ, જે પૃથ્વી પર સર્જન કરે છે, તે તેનું જનનાંગ છે.
કુક્ષિઃ સમુદ્રા ગિરયોઽસ્થીનિ દેવ્યા મહેશિતુઃ । નદ્યો નાડ્યઃ સમાખ્યાતા વૃક્ષાઃ કેશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
મહાદેવીનું પેટ સમુદ્રો છે, પર્વતો તેની હાડકાં છે; નદીઓ તેની નસો છે અને વૃક્ષો તેના વાળ છે.
કૌમારયૌવનજરા વયોઽસ્ય ગતિરુત્તમા । બલાહકાસ્તુ કેશાઃ સ્યુઃ સન્ધ્યે તે વાસસી વિભો
બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા તેની શ્રેષ્ઠ ગતિઓ છે; વાદળો તેના વાળ છે અને સંધ્યા તેના વસ્ત્ર છે, હે પ્રભુ.
રાજઞ્છ્રીજગદમ્બાયાશ્ચન્દ્રમાસ્તુ મનઃ સ્મૃતઃ । વિજ્ઞાનશક્તિસ્તુ હરી રુદ્રોઽન્તઃકરણં સ્મૃતમ્
હે રાજા, ચંદ્રમા જગદંબાનું મન છે; જ્ઞાનશક્તિ વિષ્ણુ છે અને રુદ્ર તેનું અંતઃકરણ છે.
અશ્વા હિ જાતયઃ સર્વાઃ શ્રોણિદેશે સ્થિતા વિભોઃ । અતલાદિમહાલોકાઃ કટ્યધોભાગતાં ગતાઃ
બધા ઘોડાની જાતિઓ તેના કટિભાગે સ્થિત છે, હે પ્રભુ; અતલાથી શરૂ થતા મહાલોકો તેના કમર નીચેના ભાગે છે.
એતાદૃશં મહારૂપં દદૃશુઃ સુરપુઙ્ગવાઃ । જ્વાલામાલાસહસ્રાઢ્યં લેલિહાનં ચ જિહ્વયા
દેવતાઓએ એવું વિશાળ રૂપ જોયું, જે હજારો જ્વાળાઓની માળાથી શોભાયમાન હતું અને તેની જીભથી ચાટતું હતું.
દંષ્ટ્રાકટકટારાવં વમન્તં વહ્નિમક્ષિભિઃ । નાનાયુધધરં વીરં બ્રહ્મક્ષત્રૌદનં ચ યત્
તેના દાંતથી ભયાનક અવાજ આવતો હતો, આંખોમાંથી અગ્નિ નીકળતો હતો, વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કર્યા હતા, વીરતા સાથે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને અન્યને ભક્ષતી હતી.
સહસ્રશીર્ષનયનં સહસ્રચરણં તથા । કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં વિદ્યુત્કોટિસમપ્રભમ્
તેને હજારો માથાં, આંખો અને પગ હતા; તે કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજસ્વી અને કરોડો વીજળી જેટલું પ્રભાવાન હતું.
ભયઙ્કરં મહાઘોરં હૃદક્ષ્ણોસ્ત્રાસકારકમ્ । દદૃશુસ્તે સુરાઃ સર્વે હાહાકારં ચ ચક્રિરે
તેનું રૂપ અત્યંત ભયાનક અને ભયજનક હતું, જે હૃદય અને આંખોમાં ડર ઉત્પન્ન કરતું હતું; બધા દેવતાઓએ તેને જોયા અને ભયથી ચીસ પાડી.
વિકમ્પમાનહૃદયા મૂર્ચ્છામાપુર્દુરત્યયામ્ । સ્મરણં ચ ગતં તેષાં જગદમ્બેયમિત્યપિ
તેમના હૃદય ધ્રૂજી ઉઠ્યાં, તેઓ અસહ્ય મૂર્છામાં પડી ગયા અને 'આ જગદમ્બા છે' એ વિચાર પણ તેમને યાદ રહ્યો નહીં.
અથ તે યે સ્થિતા વેદાશ્ચતુર્દિક્ષુ મહાવિભોઃ । બોધયામાસુરત્યુગ્રં મૂર્છાતો મૂર્ચ્છિતાન્સુરાન્
પછી મહાપ્રભુના ચારે બાજુ સ્થિત વેદોએ, તે ભયાનક મૂર્છાથી મૂર્છિત થયેલા દેવતાઓને જાગૃત કર્યા.
અથ તે ધૈર્યમાલમ્બ્ય લબ્ધ્વા ચ શ્રુતિમુત્તમામ્ । પ્રેમાશ્રુપૂર્ણનયના રુદ્ધકણ્ઠાસ્તુ નિર્જરાઃ
પછી, પોતાનું ધૈર્ય એકઠું કરીને અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, અમર દેવતાઓ પ્રેમથી આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા અને ગળો ભાવનાથી અટકી ગયો.
બાષ્પગદ્ગદયા વાચા સ્તોતું સમુપચક્રિરે । દેવા ઊચુઃ અપરાધં ક્ષમસ્વામ્બ પાહિ દીનાંસ્ત્વદુદ્ભવાન્
તેઓ રડતાં અવાજે સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. દેવોએ કહ્યું: હે મા, અમારા દોષો માફ કરો, અમને બચાવો, અમે તારા જ ઉત્પન્ન અને દયાનિષ્ઠ છીએ.
કોપં સંહર દેવેશિ સભયા રૂપદર્શનાત્ । કા તે સ્તુતિઃ પ્રકર્તવ્યા પામરૈર્નિર્જરૈરિહ
હે દેવતાઓની સ્વામી, તમારો ક્રોધ પાછો ખેંચો, કારણ કે તમારા રૂપને જોઈને અમે ડરી ગયા છીએ. અમને જેવા સામાન્ય દેવતાઓને અહીં કેવી સ્તુતિ કરવી બને?
સ્વસ્યાપ્યજ્ઞેય એવાસૌ યાવાન્યશ્ચ સ્વવિક્રમઃ । તદર્વાગ્જાયમાનાનાં કથં સ વિષયો ભવેત્
તમારી પોતાની શક્તિ પણ તમને જાણી શકાય એવી નથી, તો બીજાને કેવી રીતે ખબર પડે? પછી અમને જેવા પછી જન્મેલા અને મર્યાદિત સમજ ધરાવનારા તેને કેવી રીતે સમજશે?