ઉપાધિભેદાદ્ભિન્નાહં ઘટાકાશાદયો યથા । ઉચ્ચનીચાદિવસ્તૂનિ ભાસયન્ભાસ્કરઃ સદા
જેમ માટલામાંનું આકાશ અલગ દેખાય છે, પણ એ તો એક જ છે, એ જ રીતે હું પણ ઉપાધિના ભેદથી જુદી-જુદી જણાય છું. જેમ સૂર્ય ઊંચા-નીચા બધાં જ વસ્તુઓને પ્રકાશ આપે છે, એમ હું પણ સર્વત્ર વ્યાપી છું.
ન દુષ્યતિ તથૈવાહં દોષૈર્લિપ્તા કદાપિ ન । મયિ બુદ્ધ્યાદિકર્તૃત્વમધ્યસ્યૈવાપરે જનાઃ
એ જ રીતે, ક્યારેય કોઈ દોષ મને લાગતો નથી, ને હું ક્યારેય દોષથી ઢંકાતી નથી. લોકો મારા પર બુદ્ધિ વગેરેનું કર્તૃત્વ માને છે, પણ એ તો માત્ર કલ્પના છે.
વદન્તિ ચાત્મા કર્મેતિ વિમૂઢા ન સુબુદ્ધયઃ । અજ્ઞાનભેદતસ્તદ્વન્માયાયા ભેદતસ્તથા
મૂર્ખ લોકો કહે છે કે આત્મા કર્મ કરે છે, પણ સમજદાર લોકો એમ નથી માનતા. એ તો અજ્ઞાનના ભેદથી થાય છે, જેમ માયાથી ભેદ દેખાય છે.
જીવેશ્વરવિભાગશ્ચ કલ્પિતો માયયૈવ તુ । ઘટાકાશમહાકાશવિભાગઃ કલ્પિતો યથા
જીવ અને ઈશ્વરનો ભેદ પણ માત્ર માયાથી કલ્પાયેલો છે, જેમ માટલામાંનું આકાશ અને મહાકાશનો ભેદ કલ્પાયેલો છે.
તથૈવ કલ્પિતો ભેદો જીવાત્મપરમાત્મનોઃ । યથા જીવબહૂત્વં ચ માયયૈવ ન ચ સ્વતઃ
એ જ રીતે, જીવાત્મા અને પરમાત્માનો ભેદ પણ માત્ર કલ્પિત છે; જીવોની બહુતા પણ માયાથી છે, સ્વભાવથી નથી.
તથેશ્વરબહુત્વં ચ માયયા ન સ્વભાવતઃ । દેહેન્દ્રિયાદિસઙ્ઘાતવાસનાભેદભેદિતા
એ જ રીતે, ઈશ્વર પણ બહુ છે એવું માયાથી લાગે છે, સ્વભાવથી નથી. શરીર, ઇન્દ્રિયો અને સંસ્કારોના ભેદ-અભેદથી એ ભેદ દેખાય છે.
અવિદ્યા જીવભેદસ્ય હેતુર્નાન્યઃ પ્રકીર્તિતઃ । ગુણાનાં વાસનાભેદભેદિતા યા ધરાધર
હે પર્વતરાજ, જીવોમાં ભેદનું મૂળ કારણ અજ્ઞાન જ છે; ગુણોના સંસ્કારોના ભેદથી એ ભેદ ઊભો થાય છે.
માયા સા પરભેદસ્ય હેતુર્નાન્યઃ કદાચન । મયિ સર્વમિદં પ્રોતમોતં ચ ધરણીધર
ભેદનું કારણ માત્ર માયા જ છે, બીજું કદી નથી. હે પૃથ્વીરાજ, આ સર્વ જગત મારામાં જ ગૂંથાયેલું છે.
ઈશ્વરોઽહં ચ સૂત્રાત્મા વિરાડાત્માહમસ્મિ ચ । બ્રહ્માહં વિષ્ણુરુદ્રૌ ચ ગૌરી બ્રાહ્મી ચ વૈષ્ણાવી
હું જ ઈશ્વર છું, હું જ સર્વત્ર વ્યાપક છું, હું જ વિશ્વરૂપ છું; હું જ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ગૌરી, બ્રાહ્મી અને વૈષ્ણવી છું.
સૂર્યોઽહં તારકાશ્ચાહં તારકેશસ્તથાસ્મ્યહમ્ । પશુપક્ષિસ્વરૂપાહં ચાણ્ડાલોઽહં ચ તસ્કરઃ
હું જ સૂર્ય છું, હું જ તારાઓ છું, હું જ તારાઓના સ્વામી છું; હું જ પશુ-પંખીઓના રૂપમાં છું, હું જ ચંડાળ અને ચોર છું.
વ્યાધોઽહં ક્રૂરકર્માહં સત્કર્માહં મહાજનઃ । સ્ત્રીપુન્નપુંસકાકારોઽપ્યહમેવ ન સંશયઃ
હું જ શિકારી છું, હું જ ક્રૂર કર્મ કરનાર છું, હું જ સદ્ગુણવાળો છું, હું જ મહાન માનવ છું; સ્ત્રી, પુરુષ અને નપુંસક રૂપે પણ હું જ છું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
યચ્ચ કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્વસ્તુ દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિ વા । અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્યાહં સર્વદા સ્થિતા
ક્યાંયે પણ જે કંઈ દેખાય કે સાંભળાય છે, એ બધું જ અંદર અને બહાર, સર્વત્ર હું વ્યાપી રહીને સ્થિત છું.
ન તદસ્તિ મયા ત્યક્તં વસ્તુ કિઞ્ચિચ્ચરાચરમ્ । યદ્યસ્તિ ચેત્તચ્છૂન્યં સ્યાદ્વન્ધ્યાપુત્રોપમં હિ તત્
મારા સિવાય કોઈ પણ ચર-અચર વસ્તુ નથી, અને જો હોય તો એ તો શૂન્ય જ ગણાય, જેમ વંધ્યા સ્ત્રીનો પુત્ર હોય જ નહીં.
રજ્જુર્યથા સર્પમાલાભેદૈરેકા વિભાતિ હિ । તથૈવેશાદિરૂપેણ ભામ્યહં નાત્ર સંશયઃ
જેમ એક જ દોરી ક્યારેક સાપ, ક્યારેક હાર જેવી લાગે છે, એમ હું પણ ઈશ્વર વગેરે રૂપે પ્રકાશિત થાઉં છું, એમાં કોઈ શંકા નથી.
અધિષ્ઠાનાતિરેકેણ કલ્પિતં તન્ન ભાસતે । તસ્માન્મત્સત્તયૈવૈતત્સત્તાવાન્નાન્યથા ભવેત્
આધારથી વિના જે કંઈ કલ્પાય છે, એ દેખાતું નથી; એટલે મારી જ સત્તાથી બધું છે, બીજું કશી રીતે નથી.
હિમાલય ઉવાચ યથા વદસિ દેવેશિ સમષ્ટ્યાઽઽત્મવપુસ્ત્વિદમ્ । તથૈવ દ્રષ્ટુમિચ્છામિ યદિ દેવિ કૃપા મયિ
હિમાલયે કહ્યું: હે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠે, તમે જેમ કહ્યુ કે આ આખું જગત તમારું સમૂહરૂપ છે, એમ હું પણ એ રૂપ જોઈ શકું એવી મારી ઈચ્છા છે, જો તમે કૃપા કરો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વે દેવાઃ સવિષ્ણવઃ । નનન્દુર્મુદિતાત્માનઃ પૂજયન્તશ્ચ તદ્વચઃ
વ્યાસે કહ્યું: હિમાલયના આ વચન સાંભળી, બધા દેવતાઓ અને વિષ્ણુ પણ આનંદિત થયા અને એ વચનનું પૂજન કર્યું.
અથ દેવમતં જ્ઞાત્વા ભક્તકામદુઘા શિવા । અદર્શયન્નિજં રૂપં ભક્તકામપ્રપૂરિણી
પછી, દેવતાઓની ઈચ્છા જાણી, ભક્તોની ઈચ્છા પૂર્ણ કરનાર અને કલ્યાણમયી દેવી એ પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું અને ભક્તોની કામના પૂરી કરી.
અપશ્યંસ્તે મહાદેવ્યા વિરાડ્રૂપં પરાત્પરમ્ । દ્યૌર્મસ્તકં ભવેદ્યસ્ય ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ ચક્ષુષી
તેઓએ મહાદેવીનું એ સર્વથી પરે અને સર્વોચ્ચ રૂપ જોયું, જેના માથું આકાશ છે અને આંખો તરીકે સૂર્ય અને ચંદ્ર છે.
દિશઃ શ્રોત્રે વચો દેવાઃ પ્રાણો વાયુઃ પ્રકીર્તિતઃ । વિશ્વં હૃદયમિત્યાહુઃ પૃથિવી જઘનં સ્મૃતમ્
દિશાઓ તેની કાન છે, દેવતાઓ તેનો વાણી છે, પવન તેનો શ્વાસ કહેવાય છે; સમગ્ર જગત તેનું હૃદય છે અને પૃથ્વી તેની કમર કહેવાય છે.
નભસ્તલં નાભિસરો જ્યોતિશ્ચક્રમુરઃસ્થલમ્ । મહર્લોકસ્તુ ગ્રીવા સ્યાજ્જનોલોકો મુખં સ્મૃતમ્
આકાશ તેનું નાભિસ્થાન છે, પ્રકાશનું મંડળ તેનું છાતી છે; મહર્લોક તેનું ગળું છે અને જનલોક તેનું મોઢું કહેવાય છે.
તપોલોકો રરાટિસ્તુ સત્યલોકાદધઃ સ્થિતઃ । ઇન્દ્રાદયો બાહવઃ સ્યુઃ શબ્દઃ શ્રોત્રં મહેશિતુઃ
તપોલોક તેનું કંઠ છે અને સત્યલોક નીચે સ્થિત છે; ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તેના હાથ છે અને ધ્વનિ મહાદેવીનું કાન છે.
નાસત્યદસ્રૌ નાસે સ્તો ગન્ધો ઘ્રાણં સ્મૃતો બુધૈઃ । મુખમગ્નિઃ સમાખ્યાતો દિવારાત્રી ચ પક્ષ્મણી
નાસત્ય અને દસ્રા તેની નાક છે અને સુગંધ તેનું ઘ્રાણ છે એમ વિદ્વાનો કહે છે; અગ્નિ તેનું મોઢું છે અને દિવસ-રાત તેની પાંપણો છે.
બ્રહ્મસ્થાનં ભ્રૂવિજૃમ્ભોઽપ્યાપસ્તાલુઃ પ્ર્કીર્તિતાઃ । રસો જિહ્વા સમાખ્યાતા યમો દંષ્ટ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
બ્રહ્માનું સ્થાન તેની ભ્રૂ છે અને પાણી તેનું તાળુ કહેવાય છે; રસ તેની જીભ છે અને યમ તેના દાંત તરીકે ઓળખાય છે.
દન્તાઃ સ્નેહકલા યસ્ય હાસો માયા પ્રકીર્તિતા । સર્ગસ્ત્વપાઙ્ગમોક્ષઃ સ્યાદ્ વ્રીડોર્ધ્વોષ્ઠો મહેશિતુઃ
તેના દાંત પ્રેમના વિવિધ અવસ્થાઓ છે, તેનો હાસ્ય માયા કહેવાય છે; સર્જન તેની નજર છે અને લાજ મહાદેવીનું ઉપરનું ઓઠ છે.
લોભઃ સ્યાદધરોષ્ઠોઽસ્યાધર્મમાર્ગસ્તુ પૃષ્ઠભૂઃ । પ્રજાપતિશ્ચ મેઢ્રં સ્યાદ્યઃ સ્રષ્ટા જગતીતલે
લોભ તેનું નીચેનું ઓઠ છે અને અધર્મનો માર્ગ તેની પીઠ છે; પ્રજાપતિ, જે પૃથ્વી પર સર્જન કરે છે, તે તેનું જનનાંગ છે.
કુક્ષિઃ સમુદ્રા ગિરયોઽસ્થીનિ દેવ્યા મહેશિતુઃ । નદ્યો નાડ્યઃ સમાખ્યાતા વૃક્ષાઃ કેશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
મહાદેવીનું પેટ સમુદ્રો છે, પર્વતો તેની હાડકાં છે; નદીઓ તેની નસો છે અને વૃક્ષો તેના વાળ છે.
કૌમારયૌવનજરા વયોઽસ્ય ગતિરુત્તમા । બલાહકાસ્તુ કેશાઃ સ્યુઃ સન્ધ્યે તે વાસસી વિભો
બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા તેની શ્રેષ્ઠ ગતિઓ છે; વાદળો તેના વાળ છે અને સંધ્યા તેના વસ્ત્ર છે, હે પ્રભુ.
રાજઞ્છ્રીજગદમ્બાયાશ્ચન્દ્રમાસ્તુ મનઃ સ્મૃતઃ । વિજ્ઞાનશક્તિસ્તુ હરી રુદ્રોઽન્તઃકરણં સ્મૃતમ્
હે રાજા, ચંદ્રમા જગદંબાનું મન છે; જ્ઞાનશક્તિ વિષ્ણુ છે અને રુદ્ર તેનું અંતઃકરણ છે.
અશ્વા હિ જાતયઃ સર્વાઃ શ્રોણિદેશે સ્થિતા વિભોઃ । અતલાદિમહાલોકાઃ કટ્યધોભાગતાં ગતાઃ
બધા ઘોડાની જાતિઓ તેના કટિભાગે સ્થિત છે, હે પ્રભુ; અતલાથી શરૂ થતા મહાલોકો તેના કમર નીચેના ભાગે છે.