તાપં પ્રાપ્સ્યામિ સમ્પ્રાપ્ય મહારૌરવરૌરવે । મગ્નસ્ય દુઃખજલધૌ વરં પ્રાણૈર્વિયોજનમ્
મહા રૌરવ નરકમાં જઈને હું ભયાનક તાપ સહન કરીશ; દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલા માટે જીવન છોડવું જ સારું.
કથં પ્રાણાન્વિમુઞ્ચામિ પરાયત્તોઽસ્મિ દુર્ગતઃ । તથાપિ દુઃખબાહુલ્યાત્ત્યક્ષ્યામિ તુ નિજાં તનુમ્
હું કેવી રીતે પ્રાણ છોડી શકું? હું તો બેકસ અને દુઃખી છું; છતાં, આટલા બધાં દુઃખને લીધે, હું મારું શરીર ત્યજી દઈશ.
ત્રૈલોક્યે નાસ્તિ તદ્દુઃખં નાસિપત્રવને તથા । વૈતરણ્યાં કુતસ્તદ્વદ્યાદૃશં પુત્રવિપ્લવે
ત્રણે લોકમાં આવું દુઃખ ક્યાંય નથી, ન તો કટારીનાં જંગલમાં, ન વૈતરણી નદીમાં—પુત્રના વિયોગ જેવું દુઃખ બીજું ક્યાં હોઈ શકે?
સોઽહં સુતશરીરેણ દીપ્યમાને હુતાશને । નિપતિષ્યામિ તન્વઙ્ગિ ક્ષન્તવ્યં તન્મમાધુના
હે સુકુમારી, હું મારા પુત્રના શરીર સાથે જલતા અગ્નિમાં પડી જઈશ; હવે મને માફ કરજે.
ન વક્તવ્ય ત્વયા કિઞ્ચિદતઃ કમલલોચને । મમ વાક્યં ચ તન્વઙ્ગિ નિબોધાહતમાનસા
હે કમળને જેવી આંખો ધરાવતી, હવે તું કશું બોલવું નહીં; હે સુકુમારી, મારું મન તો દુઃખથી તૂટી ગયું છે, છતાં મારા શબ્દો સાંભળજે.
અનુજ્ઞાતાથ ગચ્છ ત્વં વિપ્રવેશ્મ શુચિસ્મિતે । યદિ દત્તં યદિ હુતં ગુરવો યદિ તોષિતાઃ
હવે મારી મંજૂરીથી, હે પવિત્ર સ્મિતવાળી, તું બ્રાહ્મણના ઘેર જા; જો દાન આપ્યું હોય, હવન કર્યું હોય, ગુરુઓને પ્રસન્ન કર્યા હોય—
સઙ્ગમઃ પરલોકે મે નિજપુત્રેણ ચેત્ત્વયા । ઇહલોકે કુતસ્ત્વેતદ્ભવિષ્યતિ સમીપ્સિતમ્
પરલોકમાં જો તું અને હું આપણા પુત્ર સાથે મળીશું, તો આ લોકમાં આવું ઇચ્છિત કઈ રીતે શક્ય બને?
યન્મયા હસતા કિઞ્ચિદ્રહસિ ત્વાં શુચિસ્મિતે । અશેષમુક્તં તત્સર્વં ક્ષન્તવ્યં મમ યાસ્યતઃ
હે પવિત્ર સ્મિતવાળી, જો કદી હું એકાંતમાં તને હસી કહેલું હોય, તો હવે હું જાઉં છું, એ બધું મને માફ કરજે.
રાજપત્નીતિ ગર્વેણ નાવજ્ઞેયઃ સ મે દ્વિજઃ । સર્વયત્નેન તોષ્યં સ્યાત્સ્વામી દૈવતવચ્છુભે
રાજપત્ની હોવાના ગર્વથી એ બ્રાહ્મણને કદી અણગમો ન કરજે; હે શુભે, સ્વામીની સેવા સર્વ રીતે કરવી, જેમ દેવની કરાય.
રાજ્ઞ્યુવાચ અહમપ્યત્ર રાજર્ષે નિપતિષ્યે હુતાશને । દુઃખભારાસહા દેવ સહ યાસ્યામિ વૈ ત્વયા
રાણી બોલી: 'હે રાજર્ષિ, હું પણ અહીં અગ્નિમાં પડી જઈશ; દુઃખનું ભારું સહન કરી શકતી નથી, હે દેવ, હું તારી સાથે જઇશ.'
ત્વયા સહ મમ શ્રેયો ગમનં નાન્યથા ભવેત્ । સહ સ્વર્ગં ચ નરકં ત્વયા ભોક્ષ્યામિ માનદ । શ્રુત્વા રાજા તદોવાચ એવમસ્તુ પતિવ્રતે
મારે માટે તો તારી સાથે જવું એ સૌથી મોટું કલ્યાણ છે; તારી સાથે સ્વર્ગ કે નરક, બધું સહન કરી લઈશ, હે માન આપનાર. આ સાંભળી રાજાએ કહ્યું: 'જેમ તું કહેશે તેમ જ થાઓ, હે પતિવ્રતા.'
હરિશ્ચન્દ્રાખ્યાનશ્રવણફલવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ - તતઃ કૃત્વા ચિતાં રાજા આરોપ્ય તનયં સ્વકમ્ । ભાર્યયા સહિતો રાજા બદ્ધાઞ્જલિપુટસ્તદા
સૂત કહે છે: પછી રાજાએ ચિતા તૈયાર કરી, પોતાના પુત્રને તેના પર મુક્યો; પત્ની સાથે રાજા હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.
ચિન્તયન્પરમેશાનીં શતાક્ષીં જગદીશ્વરીમ્ । પઞ્ચકોશાન્તરગતાં પુચ્છબ્રહ્મસ્વરૂપિણીમ્
તે સમયે રાજાએ સર્વશક્તિમાન, હજારો આંખો ધરાવતી, જગતની ઈશ્વરી, પાંચ કોશમાં રહેનારી અને બ્રહ્મસ્વરૂપા દેવીનું સ્મરણ કર્યું.
રક્તામ્બરપરીધાનાં કરુણારસસાગરમ્ । નાનાયુધધરામમ્બાં જગત્પાલનતત્પરામ્
લાલ વસ્ત્ર પહેરેલી, દયાની સાગર, વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરનારી, જગતની રક્ષા માટે તત્પર એવી માતાનું ધ્યાન કર્યું.
તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ । ધર્મં પ્રમુખતઃ કૃત્વા સમાજગ્મુસ્ત્વરાન્વિતાઃ
તે સમયે, જ્યારે તે વિચારમાં હતો, બધા દેવતાઓ અને તેમનાં મુખ્ય દેવતાઓ ધર્મને આગળ રાખીને, ઝડપથી એકઠા થયા.
આગત્ય સર્વે પ્રોચુસ્તે રાજઞ્છ્રુણુ મહાપ્રભો । અહં પિતામહઃ સાક્ષાદ્ધર્મશ્ચ ભવગાન્સ્વયમ્
બધા આવીને બોલ્યા: 'રાજા, મહાપ્રભુ, સાંભળો. હું પિતામહ સ્વયં છું, અને ધર્મ તથા ભવ પણ અહીં આવ્યા છે.'
સાધ્યાઃ સવિશ્વે મરુતો લોકપાલાઃ સચારણાઃ । નાગાઃ સિદ્ધાઃ સગન્ધર્વા રુદ્રાશ્ચૈવ તથાશ્વિનૌ
સાધ્ય, વિશ્વદેવ, મારુત, લોકપાળ, ચારણ, નાગ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, રુદ્ર અને અશ્વિનીકુમાર પણ આવ્યા છે.
એતે ચાન્યેઽથ બહવો વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ । વિશ્વત્રયેણ યો મૈત્રીં કર્તુમિચ્છતિ ધર્મતઃ
અને ઘણા બીજા, જેમ કે વિશ્વામિત્ર પણ આવ્યા છે; જે કોઈ ત્રણેય લોકમાં ધર્મ પ્રમાણે મિત્રતા કરવા ઈચ્છે છે, તે અહીં હાજર છે.
તિતિક્ષાદમસત્ત્વાદ્યૈસ્ત્વદ્ગુણૈઃ પરિતોષિતઃ । ઇન્દ્ર ઉવાચ - હરિશ્ચન્દ્ર મહાભાગ પ્રાપ્તઃ શક્રોઽસ્મિ તેઽન્તિકમ્
તારી ક્ષમા, દમ અને સત્યતાથી પ્રસન્ન થઈને ઇન્દ્ર બોલ્યા: 'હરિશ્ચંદ્ર, મહાભાગ્યશાળી, હું શક્ર તારા પાસે આવ્યો છું.'
ત્વયાદ્ય ભાર્યાપુત્રેણ જિતા લોકાઃ સનાતનાઃ । આરોહ ત્રિદિવં રાજન્ ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ
તમે પત્ની અને પુત્ર સાથે આજે સનાતન લોકોએ વિજય મેળવ્યો છે. રાજા, હવે પત્ની અને પુત્ર સાથે સ્વર્ગમાં જાઓ.
સુદુષ્પ્રાપં નરૈરન્યૈર્જિતમાત્મીયકર્મભિઃ । સૂત ઉવાચ - તતોઽમૃતમયં વર્ષમપમૃત્યુવિનાશનમ્
બીજા મનુષ્યો માટે જે અતિ દુર્લભ છે, તે તું પોતાના કર્મોથી પ્રાપ્ત કર્યું છે. સૂતાએ કહ્યું: પછી અમૃતવર્ષા થઈ, જે મૃત્યુને નાશ કરતી હતી.
ઇન્દ્રઃ પ્રાસૃજદાકાશાચ્ચિતામધ્યગતે શિશૌ । પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ મહતી દુન્દુભિસ્વન એવ ચ
ઇન્દ્રે આ અમૃત આકાશમાંથી અગ્નિદાહ પર પડેલા બાળક પર વરસાવ્યું; સાથે જ પુષ્પવર્ષા અને ડુંડાળીઓના ધ્વનિ પણ થયા.
સમુત્તસ્થૌ મૃતઃ પુત્રો રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । સુકુમારતનુઃ સ્વસ્થઃ પ્રસન્નઃ પ્રીતમાનસઃ
તે મહાત્મા રાજાના પુત્રે મૃત્યુમાંથી ઊઠી, કોમળ શરીરવાળો, સ્વસ્થ, તેજસ્વી અને આનંદિત મનવાળો થયો.
તતો રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ પરિષ્વજ્ય સુતં તદા । સભાર્યઃ સ્વશ્રિયા યુક્તો દિવ્યમાલામ્બરાવૃતઃ
પછી રાજા હરિશ્ચંદ્રે પોતાના પુત્રને ભેટી લીધો, પત્ની સાથે, પોતાની કીર્તિથી યુક્ત, દૈવી માળા અને વસ્ત્રોથી શોભિત થયો.
બભૂવ તત્ક્ષણાદિન્દ્રો ભૂપં ચૈવમભાષત
તે ક્ષણે ઇન્દ્ર પ્રગટ થયા અને રાજાને આ રીતે સંબોધ્યા.
સભાર્યસ્ત્વં સપુત્રશ્ચ સ્વર્લોકં સદ્ગતિં પરામ્ । સમારોહ મહાભાગ નિજાનાં કર્મણાં ફલમ્
પત્ની અને પુત્ર સાથે, મહાભાગ્યશાળી, તું સ્વર્ગલોકમાં, શ્રેષ્ઠ ગતિમાં જા; પોતાના કર્મોના ફળ ભોગવી.
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - દેવરાજાનનુજ્ઞાતઃ સ્વામિના શ્વપચેન હિ । અકૃત્વા નિષ્કૃતિં તસ્ય નારોક્ષ્યે વૈ સુરાલયમ્
હરિશ્ચંદ્ર બોલ્યા: 'દેવરાજે અનુમતિ આપી છે, પણ હું હજી શ્વપચનો ઉપકાર કર્યો નથી; એ કર્યા વિના હું દેવલોકમાં નહીં જાઉં.'
ધર્મ ઉવાચ - તવૈવં ભાવિનં ક્લેશમવગમ્યાત્મમાયયા । આત્મા શ્વપચતાં નીતો દર્શિતં તચ્ચ પક્કણમ્
ધર્મ બોલ્યા: 'તારી destined પીડા જાણી, મારી શક્તિથી હું જ શ્વપચ રૂપે આવ્યો હતો અને તને એ પરીક્ષા બતાવી.'
ઇન્દ્ર ઉવાચ - પ્રાર્થ્યતે યત્પરં સ્થાનં સમસ્તૈર્મનુજૈર્ભુવિ । તદારોહ હરિશ્ચન્દ્ર સ્થાનં પુણ્યકૃતાં નૃણામ્
ઇન્દ્ર બોલ્યા: 'પૃથ્વી પર બધા મનુષ્યો જે શ્રેષ્ઠ સ્થાનની ઇચ્છા કરે છે, એ પાવન કર્મ કરનારાઓનું સ્થાન, હરિશ્ચંદ્ર, તું ત્યાં જા.'
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - દેવરાજ નમસ્તુભ્યં વાક્યં ચેદં નિબોધ મે । મચ્છોકમગ્નમનસઃ કૌસલે નગરે નરાઃ
હરિશ્ચંદ્ર બોલ્યા: 'દેવરાજ, તમને વંદન છે! મારા શબ્દો સાંભળો: કૌશલાનગરના લોકો, જેમના મન મારા દુઃખથી વ્યાકુળ છે,'