નિરીક્ષન્નદ્ય ઘોરેણ વિષેણાધિકૃતોઽધુના । એવમુક્ત્વા તમાદાય બાલકં બાષ્પગદ્ગદઃ
હવે હું મારા પુત્રને ભયાનક ઝેરથી પીડાતા જોઈ રહ્યો છું. આમ બોલીને, રાજાએ રડતા રડતા દીકરાને વળગી લીધો.
પરિષ્વજ્ય ચ નિશ્ચેષ્ટો મૂર્ચ્છયા નિપપાત હ । તતસ્તં પતિતં દૃષ્ટ્વા શૈવ્યા ચૈવમચિન્તયત્
પછી રાજા દીકરાને વળગીને બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો. રાજાને પડેલો જોઈને શૈવ્યા એ રીતે વિચારવા લાગી.
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વરેણૈવોપલક્ષ્યતે । વિદ્વજ્જનમનશ્ચન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રો ન સંશયઃ
'આ અવાજ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, આ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, વિદ્વાનોમાં ચંદ્ર સમાન હરિશ્ચંદ્ર જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
તથાસ્ય નાસિકા તુઙ્ગા તિલપુષ્પોપમા શુભા । દન્તાશ્ચ મુકુલપ્રખ્યાઃ ખ્યાતકીર્તેર્મહાત્મનઃ
એની નાક ઊંચી અને તલના ફૂલ જેવી સુંદર છે; દાંત કળી જેવા છે – આ મહાન આત્મા અને પ્રસિદ્ધ પુરુષની ઓળખ છે.
શ્મશાનમાગતઃ કસ્માદ્યદ્યેવં સ નરેશ્વરઃ । વિહાય પુત્રશોકં સા પશ્યન્તી પતિતં પતિમ્
આ રાજાધિરાજ શમશાનમાં આવી કેમ આવ્યો? પુત્રના શોકને થોડો ભૂલી, એણે પતિને પડેલો જોયો.
પ્રહૃષ્ટા વિસ્મિતા દીના ભર્તૃપુત્રાર્તિપીડિતા । વીક્ષતી સા તદાપતન્મૂર્ચ્છયા ધરણીતલે
એ સમયે એ સ્ત્રી ખુશ પણ થઈ, આશ્ચર્યચકિત પણ થઈ અને પતિ-પુત્રના દુઃખથી વ્યથિત પણ થઈ. આ જોઈને એ પણ બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગઈ.
પ્રાપ્ય ચેતશ્ચ શનકૈઃ સા ગદ્ગદમભાષત । ધિક્ત્વાં દૈવ હ્યકરુણ નિર્મર્યાદ જુગુપ્સિત
હળવે હળવે જ્ઞાનમાં આવી, એ ગળા ભરાઈને બોલી: 'હાય રે ભાગ્ય, તું કેટલું નિર્દય, નિયમરહિત અને ધિક્કારપાત્ર છે!'
યેનાયમમરપ્રખ્યો નીતો રાજા શ્વપાકતામ્ । રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગં ભાર્યાતનયવિક્રયમ્
'જેના કારણે અમર સમાન આ રાજાને શ્વપચ જેવી સ્થિતિમાં લાવી દીધો – રાજ્ય ગુમાવવું, મિત્રોને છોડવું અને પત્ની-પુત્રને વેચી નાખવું પડ્યું.'
પ્રાપયિત્વાપિ યેનાદ્ય ચાણ્ડાલોઽયં કૃતો નૃપઃ । નાદ્ય પશ્યામિ તે છત્રં સિંહાસનમથાપિ વા
જે માણસના કારણે આજે રાજા ચાંડાળ બન્યો છે, એણે તને અહીં લાવ્યો છતાં, હવે હું તારો રાજમુકુટ, છત્ર કે સિંહાસન ક્યાંય દેખાતું નથી.
ચામરવ્યજને વાપિ કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ । યસ્યાસ્ય વ્રજતઃ પૂર્વં રાજાનો ભૃત્યતાં ગતાઃ
રાજવી ચામર પણ હવે નથી; આ કઇ રીતે કિસ્મત ઉલટી પડી છે? પહેલા જે રાજાઓ તારા આગળ ચાલતા, આજે એ બધા તારા દાસ બની ગયા છે.
સ્વોત્તરીયૈઃ પ્રકુર્વન્તિ વિરજસ્કં મહીતલમ્ । સોઽયં કપાલસંલગ્ને ઘટીપટનિરન્તરે
જે લોકો પહેલાં પોતાના સફેદ ઉપરવસ્ત્રોથી ધરતી ઢાંકી દેતા, હવે એ જ ખોપરીઓની માળા પહેરી, સતત ઘડિયાળની ઘંટડી વાગે છે.
મૃતનિર્માલ્યસૂત્રાન્તર્લગ્નકેશસુદારુણે । વસાનિષ્પન્દસંશુષ્કમહાપટલમણ્ડિતે
મૃત દેહનાં ફૂલ અને વાળથી બનેલી ભયાનક માળા પહેરી, સ્થિર અને સુકાઈ ગયેલા ચરબીથી ભરેલા મોટા કપડાંથી સજાયેલો છે.
ભસ્માઙ્ગારાર્ધદગ્ધાસ્થિમજ્જાસંઘટ્ટભીષણે । ગૃધ્રગોમાયુનાદાર્તે પુષ્ટક્ષુદ્રવિહઙ્ગમે
અર્ધસળગેલા ભસ્મ, કાંકો, હાડકાં અને મજ્જાથી ડરામણો, ગિધ અને શિયાળના રડકા અને નાનાં પક્ષીઓની ટાઢી ટહૂકારથી પીડાય છે.
ચિતાધૂમાયતપટે નીલીકૃતદિગન્તરે । કુણપાસ્વાદનમુદા સમ્પ્રકૃષ્ટનિશાચરે
ચિતાની ધૂમાડથી કાળી પડેલી ચાદર ઓઢી, દિશાઓ અંધારી થઈ ગઈ છે, મૃતદેહનો સ્વાદ માણે છે અને ભયાનક રાત્રિમાં ફરતા જીવોથી ઘેરાયેલો છે.
ચરત્યમેધ્યે રાજેન્દ્રઃ શ્મશાને દુઃખપીડિતઃ । એવમુક્ત્વાથ સંશ્લિષ્ય કણ્ઠે રાજ્ઞો નૃપાત્મજા
હે રાજાધિરાજ, એ રાજા હવે અશુદ્ધ શમશાનમાં દુઃખથી પીડાય છે અને ફરતો રહે છે. આવું કહીને રાજકુમારી રાજાના ગળે વળી ગઈ.
કષ્ટં શોકસમાવિષ્ટા વિલલાપાર્તયા ગિરા । રાજન્ સ્વપ્નોઽથ તથ્યં વા યદેતન્મન્યતે ભવાન્
ઘેરા શોકમાં ડૂબેલી એ દુઃખી અવાજે રડવા લાગી: 'હે રાજા, આ બધું સપનું છે કે હકીકત, તમે શું માનો છો?'
તત્કથ્યતાં મહાભાગ મનો વૈ મુહ્યતે મમ । યદ્યેતદેવ ધર્મજ્ઞ નાસ્તિ ધર્મે સહાયતા
'મને સાચું કહો, હે ધન્ય, મારું મન ભમાઈ ગયું છે. જો આ બધું સાચું હોય, તો હે ધર્મ જાણનારા, ધર્મમાં ક્યાંય સહારો નથી.'
તથૈવ વિપ્રદેવાદિપૂજને સત્યપાલને । નાસ્તિ ધર્મઃ કુતઃ સત્યં નાર્જવં નાનૃશંસતા
'એ જ રીતે, બ્રાહ્મણો, દેવતાઓની પૂજા અને સત્ય પાળવામાં પણ જો ધર્મ નથી, તો પછી ક્યાં સત્ય, ક્યાં ઈમાનદારી, ક્યાં દયા?'
યત્ર ત્વં ધર્મપરમઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ । સૂત ઉવાચ - ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નિઃશ્વસ્યોષ્ણં સગદ્ગદઃ
'જે જગ્યાએ તમે ધર્મમાં પરમ હતા છતાં પોતાનું રાજ્ય ગુમાવ્યું.' સૂતાએ કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળી રાજાએ ઉંડી આહ ભરી અને ગળા ભરાઈને જવાબ આપ્યો—
કથયામાસ તન્વઙ્ગ્યૈ યથા પ્રાપ્તઃ શ્વપાકતામ્ । રુદિત્વા સા તુ સુચિરં નિઃશ્વસ્યોષ્ણં સુદુઃખિતા
પછી રાજાએ પાતળી કમરવાળી પત્નીને કહ્યુ કે કેવી રીતે એ ચાંડાળ બન્યા. એણે લાંબો સમય રડી, ઉંડી આહ ભરી અને ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ.
સ્વપુત્રમરણં ભીરુર્યથાવત્તં ન્યવેદયત્ । શ્રુત્વા રાજા તથા વાક્યં નિપપાત મહીતલે
પછી ડરીને, પોતાનાં પુત્રના મૃત્યુની વાત જેમ બની તેમ કહી. એ વાત સાંભળી રાજા જમીન પર પડી ગયો.
મૃતપુત્રં સમાનીય જિહ્વયા વિલિહન્મુહુઃ । હરિશ્ચન્દ્રમથો પ્રાહ શૈવ્યા ગદ્ગદયા ગિરા
મૃત પુત્રને પાસે લાવી, વારંવાર જીભથી ચાટી રહ્યો. પછી હરિશ્ચંદ્રે ગળા ભરાયેલા અવાજે શૈવ્યા સાથે કહ્યું—
કુરુષ્વ સ્વામિનઃ પ્રેષ્યં છેદયિત્વા શિરો મમ । સ્વામિદ્રોહો ન તેઽસ્ત્વદ્ય માસત્યો ભવ ભૂપતે
'પતિના આદેશ મુજબ કામ કર—મારું માથું કાપી દે. આજે તારા પતિ પ્રત્યે અવિશ્વાસ ન થાય, હે રાજા.'
માસત્યં તવ રાજેન્દ્ર પરદ્રોહસ્તુ પાતકમ્ । એતદાકર્ણ્ય રાજા તુ પપાત ભુવિ મૂર્ચ્છિતઃ
'હે રાજાધિરાજ, તારા પતિ પ્રત્યે અવિશ્વાસ ન થાય, પણ બીજાને દુખ આપવું પાપ છે.' એ સાંભળી રાજા ભૂમિ પર બેભાન પડી ગયો.
ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ્ય વિલલાપાતિદુઃખિતઃ । રાજોવાચ - કથં પ્રિયે ત્વયા પ્રોક્તં વચનં ત્વતિનિષ્ઠુરમ્
થોડા ક્ષણે સંભળી, ભારે દુઃખમાં રડવા લાગ્યો. રાજાએ કહ્યું: 'પ્રિયે, તું આવું કઠોર વચન કેમ બોલી શકી—'
યદશક્યં ભવેદ્વક્તું તત્કર્મ ક્રિયતે કથમ્ । પત્ન્યુવાચ - મયા ચ પૂજિતા ગૌરી દેવા વિપ્રાસ્તથૈવ ચ
'જેવું બોલવું પણ અશક્ય છે, એવું કામ કેમ કરવું?' રાણી બોલી: 'મેં ગૌરી, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરી છે.'
ભવિષ્યસિ પતિસ્ત્વં મે હ્યન્યસ્મિઞ્જન્મનિ પ્રભો । શ્રુત્વા રાજા તદા વાક્યં નિપપાત મહીતલે
હે પ્રભુ, તું મારા બીજા જન્મમાં પતિ બનશે; એ વાત સાંભળી રાજા જમીન પર પડી ગયો.
મૃતસ્ય પુત્રસ્ય તદા ચુચુમ્બ દુઃખિતો મુખમ્ । રાજોવાચ - પ્રિયે ન રોચતે દીર્ઘં કાલં ક્લેશં મયાશિતુમ્
પોતાના મૃત્યુ પામેલા પુત્રના મુખને દુઃખી થઈ રાજાએ ચુંબન કર્યું; પછી કહ્યું: 'પ્રિયે, આટલું મોટું દુઃખ હું લાંબો સમય સહન કરી શકતો નથી.'
નાત્માયત્તોઽહં તન્વઙ્ગિ પશ્ય મે મન્દભાગ્યતામ્ । ચાણ્ડાલેનાનનુજ્ઞાતઃ પ્રવેક્ષ્યે જ્વલનં યદિ
હે સુકુમારી, હું મારા મનનો માલિક નથી; મારી દુર્ભાગ્યતા જોઈ. જો ચંડાળ મંજૂરી ન આપે તો હું અગ્નિમાં કૂદી જઈશ.
ચાણ્ડાલદાસતાં યાસ્યે પુનરપ્યન્યજન્મનિ । નરકં ચ વરં પ્રાપ્ય ખેદં પ્રાપ્સ્યામિ દારુણમ્
હું ફરી બીજા જન્મમાં ચંડાળનો દાસ બનીશ, અથવા નરકમાં જઈ ભયાનક પીડા સહન કરવી પડશે.