કસ્મિન્સંસ્થીયતે સ્થાને વિશ્રબ્ધં કેન હેતુના । રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ
કયા સ્થળે અને કયા કારણથી કોઈ માણસ રાજપદ ગુમાવવું, મિત્રોને છોડવું અને પત્ની-પુત્રને વેચી નાખવું સહેજે સહન કરી શકે?
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય રાજર્ષેઃ કિં વિધાતઃ કૃતં ત્વયા । ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા સ્થાનચ્યુતસ્તદા
હે સર્જનહાર, તું રાજર્ષિ હરિશ્ચંદ્ર સાથે શું કર્યું? એ સ્ત્રીના આ શબ્દો સાંભળી રાજાએ પોતાનો ધીરજ ગુમાવી દીધી.
પ્રત્યભિજ્ઞાય દેવીં તાં પુત્રં ચ નિધનં ગતમ્ । કષ્ટં મમૈવ પત્નીયં બાલકશ્ચાપિ મે સુતઃ
એ સ્ત્રી પોતાની જ રાણી છે અને મારો પુત્ર મૃત્યુ પામ્યો છે – આ ઓળખીને રાજાએ વિચાર્યું: 'હાય! આ તો મારી પત્ની અને મારો નાનકડો દીકરો છે.'
જ્ઞાત્વા પપાત સન્તપ્તો મૂર્ચ્છામતિજગામ હ । સા ચ તં પ્રત્યભિજ્ઞાય તામવસ્થામુપાગતમ્
આ સમજતાં જ રાજા દુઃખથી પીડાઈને જમીન પર પડી ગયો અને બેહોશ થઈ ગયો; અને એ સ્ત્રી પણ રાજાને અને એની હાલતને ઓળખીને,
મૂર્ચ્છિતા નિપપાતાર્તા નિશ્ચેષ્ટા ધરણીતલે । ચેતનાં પ્રાપ્ય રાજેન્દ્રો રાજપત્ની ચ તૌ સમમ્
દુઃખથી બેભાન થઈ, એકદમ નિષ્ક્રિય બની જમીન પર પડી રહી. પછી રાજા અને રાણી બંનેને જ્ઞાન પાછું આવ્યું.
વિલેપતુઃ સુસન્તપ્તૌ શોકભારેણ પીડિતૌ । રાજોવાચ - હા વત્સ સુકુમારં તે વદનં કુઞ્ચિતાલકમ્
બન્ને ભારે દુઃખથી પીડાઈને રડવા લાગ્યા. રાજાએ કહ્યું: 'હાય બેટા, તારા નાજુક ચહેરા પર વાળની લટો કેટલી સુંદર લાગે છે—'
પશ્યતો મે મુખં દીનં હૃદયં કિં ન દીર્યતે । તાત તાતેતિ મધુરં બ્રુવાણં સ્વયમાગતમ્
હું તારો દુઃખી ચહેરો જોઈ રહ્યો છું, તો પણ મારું હૃદય કેમ નથી ફાટી પડતું? 'પપ્પા, પપ્પા' કહીને તું મારે પાસે દોડતો આવતો.
ઉપગુહ્ય કદા વક્ષ્યે વત્સવત્સેતિ સૌહૃદાત્ । કસ્ય જાનુપ્રણીતેન પિઙ્ગેન ક્ષિતિરેણુના
ક્યારે હું તને પ્રેમથી વળગી કહીશ, 'મારો લાડકવાયો'? હવે તો કોના ઘૂંટણો પર માટીની ધૂળ લાગી છે અને કોના પીળા અંગો છે?
મમોત્તરીયમુત્સઙ્ગં તથાઙ્ગં મલમેષ્યતિ । ન વાલં મમ સમ્ભૂતં મનો હૃદયનન્દન
મારો ઉપરિયો કપડો અને શરીર હવે કોણે માટીથી મલિન કરશે? હે મારા હૃદયના આનંદ, તારા દ્વારા તો મારું એક પણ વાળ ઊગ્યો નથી.
(મયાસિ પિતૃમાન્પિત્રા વિક્રીતો યેન વસ્તુવત્ ।) ગતં રાજ્યમશેષં મે સબાન્ધવધનં મહત્ । (હીનદૈવાન્નૃશંસેન દૃષ્ટો મે તનયસ્તતઃ ।) અહં મહાહિદષ્ટસ્ય પુત્રસ્યાનનપઙ્કજમ્
(હું તારો પિતા છું, છતાં તને વસ્તુ સમજી વેચી નાખ્યો.) મારું આખું રાજ્ય, મોટું ધન અને સંબંધીઓ બધું જ ગુમાઈ ગયું. (કઠોર ભાગ્યે મારા પુત્રને આવી હાલતમાં દેખાડ્યો.) હવે હું મારા પુત્રના કમળ જેવા ચહેરા પર મહાવિષધરી સાપનું દંશન જોઉં છું.
નિરીક્ષન્નદ્ય ઘોરેણ વિષેણાધિકૃતોઽધુના । એવમુક્ત્વા તમાદાય બાલકં બાષ્પગદ્ગદઃ
હવે હું મારા પુત્રને ભયાનક ઝેરથી પીડાતા જોઈ રહ્યો છું. આમ બોલીને, રાજાએ રડતા રડતા દીકરાને વળગી લીધો.
પરિષ્વજ્ય ચ નિશ્ચેષ્ટો મૂર્ચ્છયા નિપપાત હ । તતસ્તં પતિતં દૃષ્ટ્વા શૈવ્યા ચૈવમચિન્તયત્
પછી રાજા દીકરાને વળગીને બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો. રાજાને પડેલો જોઈને શૈવ્યા એ રીતે વિચારવા લાગી.
અયં સ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સ્વરેણૈવોપલક્ષ્યતે । વિદ્વજ્જનમનશ્ચન્દ્રો હરિશ્ચન્દ્રો ન સંશયઃ
'આ અવાજ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, આ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, વિદ્વાનોમાં ચંદ્ર સમાન હરિશ્ચંદ્ર જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
તથાસ્ય નાસિકા તુઙ્ગા તિલપુષ્પોપમા શુભા । દન્તાશ્ચ મુકુલપ્રખ્યાઃ ખ્યાતકીર્તેર્મહાત્મનઃ
એની નાક ઊંચી અને તલના ફૂલ જેવી સુંદર છે; દાંત કળી જેવા છે – આ મહાન આત્મા અને પ્રસિદ્ધ પુરુષની ઓળખ છે.
શ્મશાનમાગતઃ કસ્માદ્યદ્યેવં સ નરેશ્વરઃ । વિહાય પુત્રશોકં સા પશ્યન્તી પતિતં પતિમ્
આ રાજાધિરાજ શમશાનમાં આવી કેમ આવ્યો? પુત્રના શોકને થોડો ભૂલી, એણે પતિને પડેલો જોયો.
પ્રહૃષ્ટા વિસ્મિતા દીના ભર્તૃપુત્રાર્તિપીડિતા । વીક્ષતી સા તદાપતન્મૂર્ચ્છયા ધરણીતલે
એ સમયે એ સ્ત્રી ખુશ પણ થઈ, આશ્ચર્યચકિત પણ થઈ અને પતિ-પુત્રના દુઃખથી વ્યથિત પણ થઈ. આ જોઈને એ પણ બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગઈ.
પ્રાપ્ય ચેતશ્ચ શનકૈઃ સા ગદ્ગદમભાષત । ધિક્ત્વાં દૈવ હ્યકરુણ નિર્મર્યાદ જુગુપ્સિત
હળવે હળવે જ્ઞાનમાં આવી, એ ગળા ભરાઈને બોલી: 'હાય રે ભાગ્ય, તું કેટલું નિર્દય, નિયમરહિત અને ધિક્કારપાત્ર છે!'
યેનાયમમરપ્રખ્યો નીતો રાજા શ્વપાકતામ્ । રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગં ભાર્યાતનયવિક્રયમ્
'જેના કારણે અમર સમાન આ રાજાને શ્વપચ જેવી સ્થિતિમાં લાવી દીધો – રાજ્ય ગુમાવવું, મિત્રોને છોડવું અને પત્ની-પુત્રને વેચી નાખવું પડ્યું.'
પ્રાપયિત્વાપિ યેનાદ્ય ચાણ્ડાલોઽયં કૃતો નૃપઃ । નાદ્ય પશ્યામિ તે છત્રં સિંહાસનમથાપિ વા
જે માણસના કારણે આજે રાજા ચાંડાળ બન્યો છે, એણે તને અહીં લાવ્યો છતાં, હવે હું તારો રાજમુકુટ, છત્ર કે સિંહાસન ક્યાંય દેખાતું નથી.
ચામરવ્યજને વાપિ કોઽયં વિધિવિપર્યયઃ । યસ્યાસ્ય વ્રજતઃ પૂર્વં રાજાનો ભૃત્યતાં ગતાઃ
રાજવી ચામર પણ હવે નથી; આ કઇ રીતે કિસ્મત ઉલટી પડી છે? પહેલા જે રાજાઓ તારા આગળ ચાલતા, આજે એ બધા તારા દાસ બની ગયા છે.
સ્વોત્તરીયૈઃ પ્રકુર્વન્તિ વિરજસ્કં મહીતલમ્ । સોઽયં કપાલસંલગ્ને ઘટીપટનિરન્તરે
જે લોકો પહેલાં પોતાના સફેદ ઉપરવસ્ત્રોથી ધરતી ઢાંકી દેતા, હવે એ જ ખોપરીઓની માળા પહેરી, સતત ઘડિયાળની ઘંટડી વાગે છે.
મૃતનિર્માલ્યસૂત્રાન્તર્લગ્નકેશસુદારુણે । વસાનિષ્પન્દસંશુષ્કમહાપટલમણ્ડિતે
મૃત દેહનાં ફૂલ અને વાળથી બનેલી ભયાનક માળા પહેરી, સ્થિર અને સુકાઈ ગયેલા ચરબીથી ભરેલા મોટા કપડાંથી સજાયેલો છે.
ભસ્માઙ્ગારાર્ધદગ્ધાસ્થિમજ્જાસંઘટ્ટભીષણે । ગૃધ્રગોમાયુનાદાર્તે પુષ્ટક્ષુદ્રવિહઙ્ગમે
અર્ધસળગેલા ભસ્મ, કાંકો, હાડકાં અને મજ્જાથી ડરામણો, ગિધ અને શિયાળના રડકા અને નાનાં પક્ષીઓની ટાઢી ટહૂકારથી પીડાય છે.
ચિતાધૂમાયતપટે નીલીકૃતદિગન્તરે । કુણપાસ્વાદનમુદા સમ્પ્રકૃષ્ટનિશાચરે
ચિતાની ધૂમાડથી કાળી પડેલી ચાદર ઓઢી, દિશાઓ અંધારી થઈ ગઈ છે, મૃતદેહનો સ્વાદ માણે છે અને ભયાનક રાત્રિમાં ફરતા જીવોથી ઘેરાયેલો છે.
ચરત્યમેધ્યે રાજેન્દ્રઃ શ્મશાને દુઃખપીડિતઃ । એવમુક્ત્વાથ સંશ્લિષ્ય કણ્ઠે રાજ્ઞો નૃપાત્મજા
હે રાજાધિરાજ, એ રાજા હવે અશુદ્ધ શમશાનમાં દુઃખથી પીડાય છે અને ફરતો રહે છે. આવું કહીને રાજકુમારી રાજાના ગળે વળી ગઈ.
કષ્ટં શોકસમાવિષ્ટા વિલલાપાર્તયા ગિરા । રાજન્ સ્વપ્નોઽથ તથ્યં વા યદેતન્મન્યતે ભવાન્
ઘેરા શોકમાં ડૂબેલી એ દુઃખી અવાજે રડવા લાગી: 'હે રાજા, આ બધું સપનું છે કે હકીકત, તમે શું માનો છો?'
તત્કથ્યતાં મહાભાગ મનો વૈ મુહ્યતે મમ । યદ્યેતદેવ ધર્મજ્ઞ નાસ્તિ ધર્મે સહાયતા
'મને સાચું કહો, હે ધન્ય, મારું મન ભમાઈ ગયું છે. જો આ બધું સાચું હોય, તો હે ધર્મ જાણનારા, ધર્મમાં ક્યાંય સહારો નથી.'
તથૈવ વિપ્રદેવાદિપૂજને સત્યપાલને । નાસ્તિ ધર્મઃ કુતઃ સત્યં નાર્જવં નાનૃશંસતા
'એ જ રીતે, બ્રાહ્મણો, દેવતાઓની પૂજા અને સત્ય પાળવામાં પણ જો ધર્મ નથી, તો પછી ક્યાં સત્ય, ક્યાં ઈમાનદારી, ક્યાં દયા?'
યત્ર ત્વં ધર્મપરમઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ । સૂત ઉવાચ - ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા નિઃશ્વસ્યોષ્ણં સગદ્ગદઃ
'જે જગ્યાએ તમે ધર્મમાં પરમ હતા છતાં પોતાનું રાજ્ય ગુમાવ્યું.' સૂતાએ કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળી રાજાએ ઉંડી આહ ભરી અને ગળા ભરાઈને જવાબ આપ્યો—
કથયામાસ તન્વઙ્ગ્યૈ યથા પ્રાપ્તઃ શ્વપાકતામ્ । રુદિત્વા સા તુ સુચિરં નિઃશ્વસ્યોષ્ણં સુદુઃખિતા
પછી રાજાએ પાતળી કમરવાળી પત્નીને કહ્યુ કે કેવી રીતે એ ચાંડાળ બન્યા. એણે લાંબો સમય રડી, ઉંડી આહ ભરી અને ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ.