શિરસ્તે છેદયિષ્યામિ હન્તું શક્નોતિ ચેત્કરઃ । એવમુક્ત્વા સમુદ્યમ્ય ખડ્ગં હન્તું ગતો નૃપઃ
'હું તારો માથું કાપી નાખીશ, જો મારા હાથમાં તાકાત હશે.' આવું કહી રાજાએ તલવાર ઉંચકી અને મારવા માટે આગળ વધ્યા.
ન જાનાતિ નૃપઃ પત્નીં સા ન જાનાતિ ભૂપતિમ્ । અબ્રવીદ્ ભૃશદુઃખાર્તા સ્વમૃત્યુમભિકાઙ્ક્ષતિ
રાજા પોતાની પત્નીને ઓળખી શક્યા નહીં અને રાણી પણ રાજાને ઓળખી શકી નહીં. ભારે દુઃખથી પીડાઈને એ પોતાનો મૃત્યુ ઈચ્છવા લાગી.
સ્ત્ર્યુવાચ - ચાણ્ડાલ શૃણુ મે વાક્યં કિઞ્ચિત્ત્વં યદિ મન્યસે । મૃતસ્તિષ્ઠતિ મે પુત્રો નાતિદૂરે બહિઃ પુરાત્
સ્ત્રીએ કહ્યું: ચાંડાળ, મારા શબ્દો સાંભળ—જો તું મંજૂર હોય તો. મારો દીકરો શહેરની બહાર, બહુ દૂર નથી, ત્યાં મરેલો પડ્યો છે.
તં દહામિ હતં યાવદાનયિત્વા તવાન્તિકમ્ । તાવત્પ્રતીક્ષ્યતાં પશ્ચાદસિના ઘાતયસ્વ મામ્
મારે મારા મૃત દીકરાને અહીં લાવીને અગ્નિસંસ્કાર કરવો છે; તું થોડી વાર રાહ જો, પછી તું તારી તલવારથી મને મારી નાખજે.
તેનાથ બાઢમિત્યુક્ત્વા પ્રેષિતા બાલકં પ્રતિ । સા જગામાતિદુઃખાર્તા વિપલન્તી સુદારુણમ્
તેણે 'જેમ તું કહે તેમ' કહીને તેને દીકરા પાસે મોકલી દીધી. એ સ્ત્રી ભારે દુઃખમાં, જોરથી રડતી રડતી ત્યાં ગઈ.
ભાર્યા તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય સર્પદષ્ટં હિ બાલકમ્ । હા પુત્ર હા વત્સ શિશો ઇત્યેવં વદતી મુહુઃ
એ રાજાની પત્ની, પોતાના દીકરાને સાપે દંશ માર્યો જોઈ, વારંવાર 'હાય દીકરા! હાય વત્સ! હાય બાળક!' એમ રડતી રહી.
કૃશા વિવર્ણા મલિના પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહા । શ્મશાનભૂમિમાગત્ય બાલં સ્થાપ્યાવિશદ્ભુવિ
એ સ્ત્રી દુર્બળ, પીળી, મેલડી, માથે ધૂળ લાગેલી, શમશાનમાં પહોંચી અને દીકરાને જમીન પર મૂકી દીધી.
(રાજન્નદ્ય સ્વબાલં તં પશ્યસીહ મહીતલે । રમમાણં સ્વસખિભિર્દષ્ટં દુષ્ટાહિના મૃતમ્ ॥) તસ્યા વિલાપશબ્દં તમાકર્ણ્ય સ નરાધિપઃ । શવસન્નિધિમાગત્ય વસ્ત્રમસ્યાક્ષિપત્તદા
(રાજા, આજે તું તારો દીકરો અહીં જમીન પર, મિત્રો સાથે રમતો, દુષ્ટ સાપે દંશેલો અને મરેલો જોઈ રહ્યો છે.) એના રડવાનો અવાજ સાંભળી, રાજા મૃતદેહ પાસે આવ્યો અને એ સમયે એ સ્ત્રીના કપડા ઉતારી નાખ્યા.
તાં તથા રુદતીં ભાર્યાં નાભિજાનાતિ ભૂમિપઃ । ચિરપ્રવાસસન્તપ્તાં પુનર્જાતામિવાબલામ્
એવી રીતે રડતી પત્નીને જોઈને પણ, રાજા તેને ઓળખી શક્યો નહીં—લાંબા વિયોગથી તપેલી એ સ્ત્રી હવે અજાણી જેવી લાગતી હતી.
સાપિ તં ચારુકેશાન્તં પુરો દૃષ્ટ્વા જટાલકમ્ । નાભ્યજાનાન્નૃપવરં શુષ્કવૃક્ષત્વચોપમમ્
એ સ્ત્રીએ પણ સામે સુંદર વાળ અને જટાવાળો પુરુષ જોઈને, સૂકાઈ ગયેલા વૃક્ષની છાલ જેવો દેખાતો એ મહારાજાને ઓળખી શકી નહીં.
ભૂમૌ નિપતિતં બાલં દૃષ્ટ્વાશીવિષપીડિતમ્ । નરેન્દ્રલક્ષણોપેતમચિન્તયદસૌ નૃપઃ
જ્યારે રાજાએ જમીન પર પડેલા, સાપના ઝેરથી પીડાતા અને રાજકુળના લક્ષણો ધરાવતા બાળકને જોયો, ત્યારે તે વિચારી રહ્યો.
અસ્ય પૂર્ણેન્દુવદ્વક્ત્રં શુભમુન્નસમવ્રણમ્ । દર્પણપ્રતિમોત્તુઙ્ગકપોલયુગશોભિતમ્
એનું મુખ પૂર્ણ ચાંદની જેવું, સુંદર, ઉંચું અને નિષ્કલંક હતું; ગાલો દર્પણ જેવાં તેજસ્વી અને ઉંચા હતા.
નીલાન્કેશાન્કુઞ્ચિતાગ્રાન્ સાન્દ્રાન્દીર્ઘાંસ્તરઙ્ગિણઃ । રાજીવસદૃશે નેત્રે ઓષ્ઠૌ બિમ્બફલોપમૌ
એના વાળ ઘારા, લાંબા અને છેડેથી વળેલા હતા; આંખો કમળ જેવી અને હોઠ પક્વ બિંબફળ જેવા લાલ હતા.
વિશાલવક્ષા દીર્ઘાક્ષો દીર્ઘબાહૂન્નતાંસકઃ । વિશાલપાદો ગમ્ભીરઃસૂક્ષ્માઙ્ગુલ્યવનીધરઃ
એનું છાતી પહોળી, આંખો લાંબી, હાથ લાંબા, ખભા ઉંચા, પગ પહોળા, અવાજ ઘેરો અને આંગળીઓ પર્વતોની રેખાઓ જેવી બારીક હતી.
મૃણાલપાદો ગમ્ભીરનાભિરુદ્ધતકન્ધરઃ । અહો કષ્ટં નરેન્દ્રસ્ય કસ્યાપ્યેષ કુલે શિશુઃ
એના પગ કમળના ડાંગર જેવા, નાભિ ઊંડી અને ગળું ઊંચું હતું; હાય દુઃખ! કયા રાજકુળમાં આવો બાળક જન્મ્યો હતો?
જાતો નીતઃ કૃતાન્તેન કાલપાશાદ્દુરાત્મના । સૂત ઉવાચ - એવં દૃષ્ટ્વાથ તં બાલં માતુરઙ્કે પ્રસારિતમ્
જન્મ્યો અને પછી કાળના દોરામાં ફસાઈ, યમરાજે તેને લઈ ગયો. સૂતાએ કહ્યું: એ રીતે, માતાના ખોળામાં મુકાયેલા બાળકને જોઈને—
સ્મૃતિમભ્યાગતો રાજા હાહેત્યશ્રૂણ્યપાતયત્ । સોઽપ્યુવાચ ચ વત્સો મે દશામેતામુપાગતઃ
રાજાને યાદ આવી ગયું, 'હાય!' કહીને તેણે આંસુ વહાવ્યા; અને કહ્યું: 'મારો દીકરો આવી હાલતમાં આવ્યો છે.'
નીતો યદિ ચ ઘોરેણ કૃતાન્તેનાત્મનો વશમ્ । વિચારયિત્વા રાજાસૌ હરિશ્ચન્દ્રસ્તથા સ્થિતઃ
જો તેને ભયાનક યમરાજે પોતાના ભાગ્યથી લઈ ગયો હોય, તો એ વિચાર કરીને રાજા હરિશ્ચંદ્ર સ્થિર રહ્યો.
તતો રાજ્ઞી મહાદુઃખાવેશાદિદમભાષત । રાજ્ઞ્યુવાચ - હા વત્સ કસ્ય પાપસ્ય ત્વપધ્યાનાદિદં મહત્
પછી રાણી ભારે દુઃખમાં આવીને બોલી: રાણીએ કહ્યું: 'હાય વત્સ, કયા પાપીના પાપથી આવું મોટું દુઃખ આપણાં પર આવ્યું છે—'
દુઃખમાપતિતં ઘોરં તદ્રૂપં નોપલભ્યતે । હા નાથ રાજન્ ભવતા મામપાસ્ય સુદુઃખિતામ્
આવું ભયાનક દુઃખ આપણાં પર આવ્યું છે? તેનું કારણ પણ સમજાતું નથી. હાય નાથ, હાય રાજા, તું મને, દુઃખી ને, છોડતો નહીં.
કસ્મિન્સંસ્થીયતે સ્થાને વિશ્રબ્ધં કેન હેતુના । રાજ્યનાશં સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ
કયા સ્થળે અને કયા કારણથી કોઈ માણસ રાજપદ ગુમાવવું, મિત્રોને છોડવું અને પત્ની-પુત્રને વેચી નાખવું સહેજે સહન કરી શકે?
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય રાજર્ષેઃ કિં વિધાતઃ કૃતં ત્વયા । ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા સ્થાનચ્યુતસ્તદા
હે સર્જનહાર, તું રાજર્ષિ હરિશ્ચંદ્ર સાથે શું કર્યું? એ સ્ત્રીના આ શબ્દો સાંભળી રાજાએ પોતાનો ધીરજ ગુમાવી દીધી.
પ્રત્યભિજ્ઞાય દેવીં તાં પુત્રં ચ નિધનં ગતમ્ । કષ્ટં મમૈવ પત્નીયં બાલકશ્ચાપિ મે સુતઃ
એ સ્ત્રી પોતાની જ રાણી છે અને મારો પુત્ર મૃત્યુ પામ્યો છે – આ ઓળખીને રાજાએ વિચાર્યું: 'હાય! આ તો મારી પત્ની અને મારો નાનકડો દીકરો છે.'
જ્ઞાત્વા પપાત સન્તપ્તો મૂર્ચ્છામતિજગામ હ । સા ચ તં પ્રત્યભિજ્ઞાય તામવસ્થામુપાગતમ્
આ સમજતાં જ રાજા દુઃખથી પીડાઈને જમીન પર પડી ગયો અને બેહોશ થઈ ગયો; અને એ સ્ત્રી પણ રાજાને અને એની હાલતને ઓળખીને,
મૂર્ચ્છિતા નિપપાતાર્તા નિશ્ચેષ્ટા ધરણીતલે । ચેતનાં પ્રાપ્ય રાજેન્દ્રો રાજપત્ની ચ તૌ સમમ્
દુઃખથી બેભાન થઈ, એકદમ નિષ્ક્રિય બની જમીન પર પડી રહી. પછી રાજા અને રાણી બંનેને જ્ઞાન પાછું આવ્યું.
વિલેપતુઃ સુસન્તપ્તૌ શોકભારેણ પીડિતૌ । રાજોવાચ - હા વત્સ સુકુમારં તે વદનં કુઞ્ચિતાલકમ્
બન્ને ભારે દુઃખથી પીડાઈને રડવા લાગ્યા. રાજાએ કહ્યું: 'હાય બેટા, તારા નાજુક ચહેરા પર વાળની લટો કેટલી સુંદર લાગે છે—'
પશ્યતો મે મુખં દીનં હૃદયં કિં ન દીર્યતે । તાત તાતેતિ મધુરં બ્રુવાણં સ્વયમાગતમ્
હું તારો દુઃખી ચહેરો જોઈ રહ્યો છું, તો પણ મારું હૃદય કેમ નથી ફાટી પડતું? 'પપ્પા, પપ્પા' કહીને તું મારે પાસે દોડતો આવતો.
ઉપગુહ્ય કદા વક્ષ્યે વત્સવત્સેતિ સૌહૃદાત્ । કસ્ય જાનુપ્રણીતેન પિઙ્ગેન ક્ષિતિરેણુના
ક્યારે હું તને પ્રેમથી વળગી કહીશ, 'મારો લાડકવાયો'? હવે તો કોના ઘૂંટણો પર માટીની ધૂળ લાગી છે અને કોના પીળા અંગો છે?
મમોત્તરીયમુત્સઙ્ગં તથાઙ્ગં મલમેષ્યતિ । ન વાલં મમ સમ્ભૂતં મનો હૃદયનન્દન
મારો ઉપરિયો કપડો અને શરીર હવે કોણે માટીથી મલિન કરશે? હે મારા હૃદયના આનંદ, તારા દ્વારા તો મારું એક પણ વાળ ઊગ્યો નથી.
(મયાસિ પિતૃમાન્પિત્રા વિક્રીતો યેન વસ્તુવત્ ।) ગતં રાજ્યમશેષં મે સબાન્ધવધનં મહત્ । (હીનદૈવાન્નૃશંસેન દૃષ્ટો મે તનયસ્તતઃ ।) અહં મહાહિદષ્ટસ્ય પુત્રસ્યાનનપઙ્કજમ્
(હું તારો પિતા છું, છતાં તને વસ્તુ સમજી વેચી નાખ્યો.) મારું આખું રાજ્ય, મોટું ધન અને સંબંધીઓ બધું જ ગુમાઈ ગયું. (કઠોર ભાગ્યે મારા પુત્રને આવી હાલતમાં દેખાડ્યો.) હવે હું મારા પુત્રના કમળ જેવા ચહેરા પર મહાવિષધરી સાપનું દંશન જોઉં છું.