આજન્મતસ્તતો યત્નં ન કુર્યાં સ્ત્રીવધે તવ । ચાણ્ડાલ ઉવાચ - સ્વામિકાર્યં વિના દુષ્ટ કિં કાર્યં વિદ્યતેઽપરમ્
જન્મથી જ મેં તમારી કોઈ સ્ત્રીને મારી નાંખવાનો પ્રયત્ન ક્યારેય કર્યો નથી. ચાંડાળએ કહ્યું: સ્વામીની આજ્ઞા સિવાય બીજું કઈ ફરજ હોય શકે છે, દુષ્ટ?
ગૃહીત્વા વેતનં મેઽદ્ય કસ્માત્કાર્યં વિલુમ્પસિ । યઃ સ્વામિવેતનં ગૃહ્ય સ્વામિકાર્યં વિલુમ્પતિ
આજે તમે મારી મહેનતાણું લીધું છે, તો પછી કામ કેમ છોડો છો? જે માણસ સ્વામી પાસેથી મહેનતાણું લઈને પણ કામ ન કરે,
નરકાન્નિષ્કૃતિસ્તસ્ય નાસ્તિ કલ્પાયુતૈરપિ । રાજોવાચ - ચાણ્ડાલનાથ મે દેહિ પ્રાપ્યમન્યત્સુદારુણમ્
એને લાખો કલ્પ સુધી પણ નરકમાંથી મુક્તિ મળતી નથી. રાજાએ કહ્યું: ચાંડાળના સ્વામી, મને બીજું કોઈ વધુ ભયાનક કામ આપો.
સ્વશત્રું બ્રૂહિ તં ક્ષિપ્રં ઘાતયિષ્યામ્યસંશયમ્ । ઘાતયિત્વા તુ તં શત્રું તવ દાસ્યામિ મેદિનીમ્
તમારો દુશ્મન કોણ છે એ જલદી કહો, હું ચોક્કસ એને મારી નાખીશ. દુશ્મનને મારી નાખ્યા પછી આખી ધરતી તમને આપી દઈશ.
દેવ દેવોરગૈઃ સિદ્ધૈર્ગન્ધર્વૈરપિ સંયુતમ્ । દેવેન્દ્રમપિ જેષ્યામિ નિહત્ય નિશિતૈઃ શરૈઃ
દેવો, નાગો, સિદ્ધો અને ગંધર્વો સાથે—even દેવોના રાજા ઇન્દ્રને પણ હું તીક્ષ્ણ બાણોથી હરાવી શકીશ.
એતચ્છ્રુત્વા તતો વાક્યં હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ । ચાણ્ડાલઃ કુપિતઃ પ્રાહ વેપમાનં મહીપતિમ્
હરિશ્ચંદ્ર રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને ચાંડાળ ગુસ્સે ભરાઈને ધ્રૂજતા રાજાને કહ્યું:
ચાણ્ડાલ ઉવાચ - (નૈતદ્વાક્યં સુઘટિતં યદ્વાક્યં દાસકીર્તિતમ્) ચાણ્ડાલદાસતાં કૃત્વા સુરાણાં ભાષસે વચઃ । દાસ કિં બહુના નૂનં શૃણુ મે ગદતો વચઃ
ચાંડાળએ કહ્યું: (આ શબ્દો દાસ તરીકે યોગ્ય નથી.) ચાંડાળનો દાસ બનીને પણ દેવતાઓની ભાષા બોલો છો. દાસ, વધુ શું કહું? હવે મારા બોલ્યા સાંભળો.
નિર્લજ્જ તવ ચેદસ્તિ કિઞ્ચિત્પાપભયં હૃદિ । કિમર્થં દાસતાં યાતશ્ચાણ્ડાલસ્ય તુ વેશ્મનિ
જો તારા હૃદયમાં થોડું પણ લાજ કે પાપનો ડર હોય, તો પછી ચાંડાળના ઘરમાં દાસ બની કેમ આવ્યો?
ગૃહાણૈનં તતઃ ખડ્ગમસ્યાશ્છિન્ધિ શિરોઽમ્બુજમ્ । એવમુક્ત્વાથ ચાણ્ડાલો રાજ્ઞે ખડ્ગં ન્યવેદયત્
હવે આ તલવાર લઈ, એની કમળ જેવી કટિ ધડથી અલગ કરી નાખ. આવું કહીને ચાંડાળએ રાજાને તલવાર આપી.
હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાને રાજ્ઞો હુતાશનપ્રવેશોદ્યોગવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ - તતોઽથ ભૂપતિઃ પ્રાહ રાજ્ઞીં સ્થિત્વા હ્યધોમુખઃ । અત્રોપવિશ્યતાં બાલે પાપસ્ય પુરતો મમ
હરિશ્ચંદ્રની કથા: રાજાએ અગ્નિમાં પ્રવેશવાનો સંકલ્પ કર્યો. સૂતાએ કહ્યું: પછી રાજા માથું નીચે કરી રાણી પાસે બોલ્યા: 'મારી સામે, બાલા, અહીં બેસ, હું પાપી છું.'
શિરસ્તે છેદયિષ્યામિ હન્તું શક્નોતિ ચેત્કરઃ । એવમુક્ત્વા સમુદ્યમ્ય ખડ્ગં હન્તું ગતો નૃપઃ
'હું તારો માથું કાપી નાખીશ, જો મારા હાથમાં તાકાત હશે.' આવું કહી રાજાએ તલવાર ઉંચકી અને મારવા માટે આગળ વધ્યા.
ન જાનાતિ નૃપઃ પત્નીં સા ન જાનાતિ ભૂપતિમ્ । અબ્રવીદ્ ભૃશદુઃખાર્તા સ્વમૃત્યુમભિકાઙ્ક્ષતિ
રાજા પોતાની પત્નીને ઓળખી શક્યા નહીં અને રાણી પણ રાજાને ઓળખી શકી નહીં. ભારે દુઃખથી પીડાઈને એ પોતાનો મૃત્યુ ઈચ્છવા લાગી.
સ્ત્ર્યુવાચ - ચાણ્ડાલ શૃણુ મે વાક્યં કિઞ્ચિત્ત્વં યદિ મન્યસે । મૃતસ્તિષ્ઠતિ મે પુત્રો નાતિદૂરે બહિઃ પુરાત્
સ્ત્રીએ કહ્યું: ચાંડાળ, મારા શબ્દો સાંભળ—જો તું મંજૂર હોય તો. મારો દીકરો શહેરની બહાર, બહુ દૂર નથી, ત્યાં મરેલો પડ્યો છે.
તં દહામિ હતં યાવદાનયિત્વા તવાન્તિકમ્ । તાવત્પ્રતીક્ષ્યતાં પશ્ચાદસિના ઘાતયસ્વ મામ્
મારે મારા મૃત દીકરાને અહીં લાવીને અગ્નિસંસ્કાર કરવો છે; તું થોડી વાર રાહ જો, પછી તું તારી તલવારથી મને મારી નાખજે.
તેનાથ બાઢમિત્યુક્ત્વા પ્રેષિતા બાલકં પ્રતિ । સા જગામાતિદુઃખાર્તા વિપલન્તી સુદારુણમ્
તેણે 'જેમ તું કહે તેમ' કહીને તેને દીકરા પાસે મોકલી દીધી. એ સ્ત્રી ભારે દુઃખમાં, જોરથી રડતી રડતી ત્યાં ગઈ.
ભાર્યા તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય સર્પદષ્ટં હિ બાલકમ્ । હા પુત્ર હા વત્સ શિશો ઇત્યેવં વદતી મુહુઃ
એ રાજાની પત્ની, પોતાના દીકરાને સાપે દંશ માર્યો જોઈ, વારંવાર 'હાય દીકરા! હાય વત્સ! હાય બાળક!' એમ રડતી રહી.
કૃશા વિવર્ણા મલિના પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહા । શ્મશાનભૂમિમાગત્ય બાલં સ્થાપ્યાવિશદ્ભુવિ
એ સ્ત્રી દુર્બળ, પીળી, મેલડી, માથે ધૂળ લાગેલી, શમશાનમાં પહોંચી અને દીકરાને જમીન પર મૂકી દીધી.
(રાજન્નદ્ય સ્વબાલં તં પશ્યસીહ મહીતલે । રમમાણં સ્વસખિભિર્દષ્ટં દુષ્ટાહિના મૃતમ્ ॥) તસ્યા વિલાપશબ્દં તમાકર્ણ્ય સ નરાધિપઃ । શવસન્નિધિમાગત્ય વસ્ત્રમસ્યાક્ષિપત્તદા
(રાજા, આજે તું તારો દીકરો અહીં જમીન પર, મિત્રો સાથે રમતો, દુષ્ટ સાપે દંશેલો અને મરેલો જોઈ રહ્યો છે.) એના રડવાનો અવાજ સાંભળી, રાજા મૃતદેહ પાસે આવ્યો અને એ સમયે એ સ્ત્રીના કપડા ઉતારી નાખ્યા.
તાં તથા રુદતીં ભાર્યાં નાભિજાનાતિ ભૂમિપઃ । ચિરપ્રવાસસન્તપ્તાં પુનર્જાતામિવાબલામ્
એવી રીતે રડતી પત્નીને જોઈને પણ, રાજા તેને ઓળખી શક્યો નહીં—લાંબા વિયોગથી તપેલી એ સ્ત્રી હવે અજાણી જેવી લાગતી હતી.
સાપિ તં ચારુકેશાન્તં પુરો દૃષ્ટ્વા જટાલકમ્ । નાભ્યજાનાન્નૃપવરં શુષ્કવૃક્ષત્વચોપમમ્
એ સ્ત્રીએ પણ સામે સુંદર વાળ અને જટાવાળો પુરુષ જોઈને, સૂકાઈ ગયેલા વૃક્ષની છાલ જેવો દેખાતો એ મહારાજાને ઓળખી શકી નહીં.
ભૂમૌ નિપતિતં બાલં દૃષ્ટ્વાશીવિષપીડિતમ્ । નરેન્દ્રલક્ષણોપેતમચિન્તયદસૌ નૃપઃ
જ્યારે રાજાએ જમીન પર પડેલા, સાપના ઝેરથી પીડાતા અને રાજકુળના લક્ષણો ધરાવતા બાળકને જોયો, ત્યારે તે વિચારી રહ્યો.
અસ્ય પૂર્ણેન્દુવદ્વક્ત્રં શુભમુન્નસમવ્રણમ્ । દર્પણપ્રતિમોત્તુઙ્ગકપોલયુગશોભિતમ્
એનું મુખ પૂર્ણ ચાંદની જેવું, સુંદર, ઉંચું અને નિષ્કલંક હતું; ગાલો દર્પણ જેવાં તેજસ્વી અને ઉંચા હતા.
નીલાન્કેશાન્કુઞ્ચિતાગ્રાન્ સાન્દ્રાન્દીર્ઘાંસ્તરઙ્ગિણઃ । રાજીવસદૃશે નેત્રે ઓષ્ઠૌ બિમ્બફલોપમૌ
એના વાળ ઘારા, લાંબા અને છેડેથી વળેલા હતા; આંખો કમળ જેવી અને હોઠ પક્વ બિંબફળ જેવા લાલ હતા.
વિશાલવક્ષા દીર્ઘાક્ષો દીર્ઘબાહૂન્નતાંસકઃ । વિશાલપાદો ગમ્ભીરઃસૂક્ષ્માઙ્ગુલ્યવનીધરઃ
એનું છાતી પહોળી, આંખો લાંબી, હાથ લાંબા, ખભા ઉંચા, પગ પહોળા, અવાજ ઘેરો અને આંગળીઓ પર્વતોની રેખાઓ જેવી બારીક હતી.
મૃણાલપાદો ગમ્ભીરનાભિરુદ્ધતકન્ધરઃ । અહો કષ્ટં નરેન્દ્રસ્ય કસ્યાપ્યેષ કુલે શિશુઃ
એના પગ કમળના ડાંગર જેવા, નાભિ ઊંડી અને ગળું ઊંચું હતું; હાય દુઃખ! કયા રાજકુળમાં આવો બાળક જન્મ્યો હતો?
જાતો નીતઃ કૃતાન્તેન કાલપાશાદ્દુરાત્મના । સૂત ઉવાચ - એવં દૃષ્ટ્વાથ તં બાલં માતુરઙ્કે પ્રસારિતમ્
જન્મ્યો અને પછી કાળના દોરામાં ફસાઈ, યમરાજે તેને લઈ ગયો. સૂતાએ કહ્યું: એ રીતે, માતાના ખોળામાં મુકાયેલા બાળકને જોઈને—
સ્મૃતિમભ્યાગતો રાજા હાહેત્યશ્રૂણ્યપાતયત્ । સોઽપ્યુવાચ ચ વત્સો મે દશામેતામુપાગતઃ
રાજાને યાદ આવી ગયું, 'હાય!' કહીને તેણે આંસુ વહાવ્યા; અને કહ્યું: 'મારો દીકરો આવી હાલતમાં આવ્યો છે.'
નીતો યદિ ચ ઘોરેણ કૃતાન્તેનાત્મનો વશમ્ । વિચારયિત્વા રાજાસૌ હરિશ્ચન્દ્રસ્તથા સ્થિતઃ
જો તેને ભયાનક યમરાજે પોતાના ભાગ્યથી લઈ ગયો હોય, તો એ વિચાર કરીને રાજા હરિશ્ચંદ્ર સ્થિર રહ્યો.
તતો રાજ્ઞી મહાદુઃખાવેશાદિદમભાષત । રાજ્ઞ્યુવાચ - હા વત્સ કસ્ય પાપસ્ય ત્વપધ્યાનાદિદં મહત્
પછી રાણી ભારે દુઃખમાં આવીને બોલી: રાણીએ કહ્યું: 'હાય વત્સ, કયા પાપીના પાપથી આવું મોટું દુઃખ આપણાં પર આવ્યું છે—'
દુઃખમાપતિતં ઘોરં તદ્રૂપં નોપલભ્યતે । હા નાથ રાજન્ ભવતા મામપાસ્ય સુદુઃખિતામ્
આવું ભયાનક દુઃખ આપણાં પર આવ્યું છે? તેનું કારણ પણ સમજાતું નથી. હાય નાથ, હાય રાજા, તું મને, દુઃખી ને, છોડતો નહીં.