નૂનં સ્ત્રી ન ભવત્યેષા યતઃ કિઞ્ચિન્ન ભાષતે । તસ્માદ્વધ્યા ભવેદેષા યત્નતો બાલઘાતિની
'નિશ્ચયે, આ સ્ત્રી નથી, કારણ કે એ કંઈ બોલતી નથી; એટલે, એ બાળકખોર છે, એને મારવી જોઈએ.'
શુભા ચેત્તર્હિ કિં હ્યત્ર નિશાર્ધે તિષ્ઠતે બહિઃ । ભક્ષાર્થમનયા નૂનમાનીતઃ કસ્યચિચ્છિશુઃ
'જો એ સારા સ્વભાવની હોય, તો રાત્રે અડધી વેળાએ બહાર કેમ છે? ચોક્કસ, એ કોઈનું બાળક ખાવા માટે અહીં લાવી છે.'
ઇત્યુક્ત્વા તૈર્ગૃહિતા સા ગાઢં કેશેષુ સત્વરમ્ । ભુજયોરપરૈશ્ચૈવ કૈશ્ચાપિ ગલકે તથા
આવું કહીને, લોકોએ તરત જ એના વાળ પકડીને જોરથી ખેંચી, બીજાઓએ એના હાથ પકડી લીધા અને કેટલાકે એના ગળા પણ દબાવી દીધો.
ખેચરી યાસ્યતીત્યુક્તં બહુભિઃ શસ્ત્રપાણિભિઃ । આકૃષ્ય પક્કણે નીતા ચાણ્ડાલાય સમર્પિતા
'આ તો ઊડીને ભાગી જશે,' એમ ઘણા લોકોએ હથિયાર લઈને કહ્યું; પછી એના વાળ પકડીને ખેંચી, એને ચાંદાળ પાસે લઈ ગયા.
હે ચાણ્ડાલ બહિર્દૃષ્ટા હ્યસ્માભિર્બાલઘાતિની । વધ્યતાં વધ્યતામેષ શીઘ્રં નીત્વા બહિઃસ્થલે
'એ ચાંદાળ! અમે આ બાળકખોરને બહાર જોયી છે. એને તરત જ બહાર લઈ જઈને મારી નાખો, મારી નાખો.'
ચાણ્ડાલઃ પ્રાહ તાં દૃષ્ટ્વા જ્ઞાતેયં લોકવિશ્રુતા । ન દૃષ્ટપૂર્વા કેનાપિ લોકડિમ્ભાન્યનેકધા
ચાંદાળએ એને જોઈને કહ્યું: 'આ તો જાણીતી છે, આખા જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે; પણ કોઈએ એને પહેલા ક્યારેય જોયી નથી—એ અનેક જગ્યાએ અનેક બાળકો ખાઈ ચૂકી છે.'
ભક્ષિતાન્યનયા ભૂરિ ભવદ્ભિઃ પુણ્યમાર્જિતમ્ । ખ્યાતિર્વઃ શાશ્વતી લોકે ગચ્છધ્વં ચ યથાસુખમ્
'એણે ઘણા બાળકો ખાધા છે; તમે ઘણું પુણ્ય કમાયું છે. તમારી કીર્તિ સદાય માટે જગતમાં રહેશે—હવે તમે આનંદથી જાઓ.'
દ્વિજસ્ત્રીબાલગોઘાતી સ્વર્ણસ્તેયી ચ યો નરઃ । અગ્નિદો વર્ત્મઘાતી ચ મદ્યપો ગુરુતલ્પગઃ
'જો કોઈ બ્રાહ્મણ, સ્ત્રી, બાળક કે ગાયને મારી નાખે, સોનુ ચોરી કરે, અગ્નિ લગાડે, રસ્તા પર લૂંટફાટ કરે, દારૂ પીવે કે ગુરુની પત્ની સાથે દુષ્કર્મ કરે—'
મહાજનવિરોધી ચ તસ્ય પુણ્યપ્રદો વધઃ । દ્વિજસ્યાપિ સ્ત્રિયો વાપિ ન દોષો વિદ્યતે વધે
'—કે મોટા સમાજનો વિરોધ કરે, તો એવા માણસને મારવાથી પુણ્ય મળે છે. બ્રાહ્મણ કે સ્ત્રીને પણ આવી સ્થિતિમાં મારવામાં કોઈ દોષ નથી.'
અસ્યા વધશ્ચ મે યોગ્ય ઇત્યુક્ત્વા ગાડબન્ધનૈઃ । બદ્ધ્વા કેશેષ્વથાકૃષ્ય રજ્જુભિસ્તામતાડયત્
'એને મારવું મારા માટે યોગ્ય છે,' એમ કહીને એણે મજબૂત દોરડાથી એના વાળ બાંધી, ખેંચી અને દોરડાથી મારવા લાગ્યો.
હરિશ્ચન્દ્રમથોવાચ વાચા પરુષયા તદા । રે દાસ વધ્યતામેષા દુષ્ટાત્મા મા વિચારય
પછી હરિશ્ચંદ્રે કઠોર વાણીમાં કહ્યું: 'એ દાસ! આ દુષ્ટ સ્ત્રીને તરત જ મારી નાખ—વિચારો નહિ.'
તદ્વાક્યં ભૂપતિઃ શ્રુત્વા વજ્રપાતોપમં તદા । વેપમાનોઽથ ચાણ્ડાલં પ્રાહ સ્ત્રીવધશઙ્કિતઃ
એ શબ્દો વીજળીના ઘા જેવાં લાગ્યા, રાજા કાંપવા લાગ્યા અને સ્ત્રીહત્યાનો ભય થતાં ચાંદાળને કહ્યું:
ન શક્તોઽહમિદં કર્તું પ્રેષ્યં દેહિ મમાપરમ્ । અસાધ્યમપિ યત્કર્મ તત્કરિષ્યે ત્વયોદિતમ્
'હું આ કામ કરી શકતો નથી—મને બીજું કામ આપ. તું જે કહેશે, એ કેટલુંયે મુશ્કેલ હોય, હું કરીશ.'
શ્રુત્વા તદુક્તં વચનં શ્વપચો વાક્યમબ્રવીત્ । મા ભૈષીસ્ત્વં ગૃહાણાસિં વધોઽસ્યાઃ પુણ્યદો મતઃ
આ સાંભળીને, ચાંદાળે કહ્યું: 'ડરતો નહીં—તલવાર લઈ લે. આ સ્ત્રીને મારવું પુણ્યનું કામ માનવામાં આવે છે.'
બાલાનામેવ ભયદા નેયં રક્ષ્યા કદાચન । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય રાજા વચનમબ્રવીત્
આ તો માત્ર બાળકો માટે ડરજનક છે, તેને ક્યારેય બચાવવી નહીં જોઈએ. એના શબ્દો સાંભળીને રાજાએ કહ્યું:
સ્ત્રિયો રક્ષ્યાઃ પ્રયત્નેન ન હન્તવ્યાઃ કદાચન । સ્ત્રીવધે કીર્તિતઃ પાપં મુનિભિર્ધર્મતત્પરૈઃ
સ્ત્રીઓને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક રક્ષવી જોઈએ અને ક્યારેય મારી નાંખવી નહીં. સ્ત્રીહત્યાનું પાપ ધર્મમાં તત્પર ઋષિ-મુનિઓએ કહ્યું છે.
પુરુષો યઃ સ્ત્રિયં હન્યાજ્જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોઽપિ વા । નરકે પચ્યતે સોઽથ મહારૌરવપૂર્વકે
કોઈ પુરુષ જાણે કે અજાણે સ્ત્રીને મારી નાંખે તો એ મહારૌરવ નામના ભયાનક નરકમાં બળી બળીને દુઃખ ભોગવે છે.
ચાણ્ડાલ ઉવાચ - મા વદાસિં ગૃહાણૈનં તીક્ષ્ણં વિદ્યુત્સમપ્રભમ્ । યત્રૈકસ્મિન્વધં નીતે બહૂનાં તુ સુખં ભવેત્
ચાંડાળએ કહ્યું: વધુ બોલશો નહીં, આ વીજળી જેવી તેજસ્વી તીક્ષ્ણ તલવાર લો. એકને મારી નાખવાથી અનેક લોકો સુખી થશે.
તસ્ય હિંસા કૃતં નૂનં બહુપુણ્યપ્રદા ભવેત્ । ભક્ષિતાન્યનયા ભૂરિ લોકે ડિમ્ભાનિ દુષ્ટયા
આ દુષ્ટને મારવાથી ચોક્કસપણે ઘણું પુણ્ય મળશે. આણે દુનિયામાં અનેક બાળકોને ભક્ષી લીધાં છે.
તત્ક્ષિપ્રં વધ્યતામેષા લોકઃ સ્વસ્થો ભવિષ્યતિ । રાજોવાચ - ચાણ્ડાલાધિપતે તીવ્રં વ્રતં સ્ત્રીવધવર્જનમ્
આને તરત જ મારી નાખો જેથી આખી દુનિયા નિરાંતે રહી શકે. રાજાએ કહ્યું: ચાંડાળના સ્વામી, સ્ત્રીહત્યાથી દૂર રહેવું એ અમારો કડક સંકલ્પ છે.
આજન્મતસ્તતો યત્નં ન કુર્યાં સ્ત્રીવધે તવ । ચાણ્ડાલ ઉવાચ - સ્વામિકાર્યં વિના દુષ્ટ કિં કાર્યં વિદ્યતેઽપરમ્
જન્મથી જ મેં તમારી કોઈ સ્ત્રીને મારી નાંખવાનો પ્રયત્ન ક્યારેય કર્યો નથી. ચાંડાળએ કહ્યું: સ્વામીની આજ્ઞા સિવાય બીજું કઈ ફરજ હોય શકે છે, દુષ્ટ?
ગૃહીત્વા વેતનં મેઽદ્ય કસ્માત્કાર્યં વિલુમ્પસિ । યઃ સ્વામિવેતનં ગૃહ્ય સ્વામિકાર્યં વિલુમ્પતિ
આજે તમે મારી મહેનતાણું લીધું છે, તો પછી કામ કેમ છોડો છો? જે માણસ સ્વામી પાસેથી મહેનતાણું લઈને પણ કામ ન કરે,
નરકાન્નિષ્કૃતિસ્તસ્ય નાસ્તિ કલ્પાયુતૈરપિ । રાજોવાચ - ચાણ્ડાલનાથ મે દેહિ પ્રાપ્યમન્યત્સુદારુણમ્
એને લાખો કલ્પ સુધી પણ નરકમાંથી મુક્તિ મળતી નથી. રાજાએ કહ્યું: ચાંડાળના સ્વામી, મને બીજું કોઈ વધુ ભયાનક કામ આપો.
સ્વશત્રું બ્રૂહિ તં ક્ષિપ્રં ઘાતયિષ્યામ્યસંશયમ્ । ઘાતયિત્વા તુ તં શત્રું તવ દાસ્યામિ મેદિનીમ્
તમારો દુશ્મન કોણ છે એ જલદી કહો, હું ચોક્કસ એને મારી નાખીશ. દુશ્મનને મારી નાખ્યા પછી આખી ધરતી તમને આપી દઈશ.
દેવ દેવોરગૈઃ સિદ્ધૈર્ગન્ધર્વૈરપિ સંયુતમ્ । દેવેન્દ્રમપિ જેષ્યામિ નિહત્ય નિશિતૈઃ શરૈઃ
દેવો, નાગો, સિદ્ધો અને ગંધર્વો સાથે—even દેવોના રાજા ઇન્દ્રને પણ હું તીક્ષ્ણ બાણોથી હરાવી શકીશ.
એતચ્છ્રુત્વા તતો વાક્યં હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ । ચાણ્ડાલઃ કુપિતઃ પ્રાહ વેપમાનં મહીપતિમ્
હરિશ્ચંદ્ર રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને ચાંડાળ ગુસ્સે ભરાઈને ધ્રૂજતા રાજાને કહ્યું:
ચાણ્ડાલ ઉવાચ - (નૈતદ્વાક્યં સુઘટિતં યદ્વાક્યં દાસકીર્તિતમ્) ચાણ્ડાલદાસતાં કૃત્વા સુરાણાં ભાષસે વચઃ । દાસ કિં બહુના નૂનં શૃણુ મે ગદતો વચઃ
ચાંડાળએ કહ્યું: (આ શબ્દો દાસ તરીકે યોગ્ય નથી.) ચાંડાળનો દાસ બનીને પણ દેવતાઓની ભાષા બોલો છો. દાસ, વધુ શું કહું? હવે મારા બોલ્યા સાંભળો.
નિર્લજ્જ તવ ચેદસ્તિ કિઞ્ચિત્પાપભયં હૃદિ । કિમર્થં દાસતાં યાતશ્ચાણ્ડાલસ્ય તુ વેશ્મનિ
જો તારા હૃદયમાં થોડું પણ લાજ કે પાપનો ડર હોય, તો પછી ચાંડાળના ઘરમાં દાસ બની કેમ આવ્યો?
ગૃહાણૈનં તતઃ ખડ્ગમસ્યાશ્છિન્ધિ શિરોઽમ્બુજમ્ । એવમુક્ત્વાથ ચાણ્ડાલો રાજ્ઞે ખડ્ગં ન્યવેદયત્
હવે આ તલવાર લઈ, એની કમળ જેવી કટિ ધડથી અલગ કરી નાખ. આવું કહીને ચાંડાળએ રાજાને તલવાર આપી.
હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાને રાજ્ઞો હુતાશનપ્રવેશોદ્યોગવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ - તતોઽથ ભૂપતિઃ પ્રાહ રાજ્ઞીં સ્થિત્વા હ્યધોમુખઃ । અત્રોપવિશ્યતાં બાલે પાપસ્ય પુરતો મમ
હરિશ્ચંદ્રની કથા: રાજાએ અગ્નિમાં પ્રવેશવાનો સંકલ્પ કર્યો. સૂતાએ કહ્યું: પછી રાજા માથું નીચે કરી રાણી પાસે બોલ્યા: 'મારી સામે, બાલા, અહીં બેસ, હું પાપી છું.'