દૃષ્ટ્વા મૃતં નિજં પુત્રં ભૃશં શોકેન પીડિતા । યૂથભ્રષ્ટા કુરઙ્ગીવ વિવત્સા સૌરભી યથા
પોતાના મૃત પુત્રને જોઈ, એ ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે ટોળામાંથી વિખૂટો પડેલો હરણ, કે વાછરાં વગરની ગાય.
વારાણસ્યા બહિર્ગત્વા ક્ષણાદ્ દૃષ્ટ્વા નિજં સુતમ્ । શયાનં રઙ્કવદ્ભૂમૌ કાષ્ઠદર્ભતૃણોપરિ
વારાણસીની બહાર જઈ, એણે પોતાના પુત્રને જમીન પર, લાકડાં, ઘાસ અને વાવડાં પર, ગરીબની જેમ પડેલો જોયો.
વિલલાપાતિદુઃખાર્તા શબ્દં કૃત્વા સુનિષ્ઠુરમ્ । એહિ મે સમ્મુખં કસ્માદ્રોષિતોઽસિ વદાધુના
ઘણું દુઃખ સહન કરતી એ છોકરી, કઠોર અવાજે રડવા લાગી: 'મારા સામે આવો, કેમ ગુસ્સે છો? હવે બોલો.'
આયાસ્યભિમુખો નિત્યમમ્બેત્યુક્ત્વા પુનઃ પુનઃ । ગત્વા સ્ખલત્પદા તસ્ય પપાતોપરિ મૂર્છિતા
વારંવાર 'માતા, મારી પાસે આવો' કહીને, એ લથડતી લથડતી ગઈ અને તેના પર પડી, બેહોશ થઈ ગઈ.
પુનઃ સા ચેતનાં પ્રાપ્ય દોર્ભ્યામાલિઙ્ગ્ય બાલકમ્ । તન્મુખે વદનં ન્યસ્ય રુરોદાર્તસ્વનૈસ્તદા
પછી ફરી સંભળી, એણે બાળકને બાહોમાં ભાંકી લીધો, એના મોઢા પર પોતાનું મોઢું મૂકી, દુઃખથી રડવા લાગી.
કરાભ્યાં તાડનં ચક્રે મસ્તકસ્યોદરસ્ય ચ । હા બાલ હા શિશો વત્સ હા કુમારક સુન્દર
એણે હાથથી તેના માથા અને પેટ પર માર માર્યો અને બોલી: 'હાય બાલક! હાય બાળક! હાય વત્સ! હાય સુંદર પુત્ર!'
હા રાજન્ ક્વ ગતોઽસિ ત્વં પશ્યેમં બાલકં નિજમ્ । પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયાંસં ભૂતલે પતિતં મૃતમ્
'હાય રાજન! તું ક્યાં ગયો? તારો પોતાનો દીકરો, જે પ્રાણથી પણ વધારે પ્રિય છે, જમીન પર મરેલો પડ્યો છે, એને જો.'
તથાપશ્યન્મુખં તસ્ય ભૂયો જીવિતશઙ્કયા । નિર્જીવવદનં જ્ઞાત્વા મૂર્છિતા નિપપાત હ
એણે ફરીથી તેના ચહેરા તરફ જોઈ, જીવતો હશે એવી આશા રાખી. પણ જ્યારે નિર્જીવ ચહેરો જોઈ લીધો, ત્યારે બેહોશ થઈ પડી ગઈ.
હસ્તેન વદનં ગૃહ્ય પુનરેવમભાષત । શયનં ત્યજ હે બાલ શીઘ્રં જાગૃહિ ભીષણમ્
એમ કહી, તેણે હાથથી બાળકનું મુખ પકડીને ફરી બોલી: 'બાળક, ઊઠ, પથારી છોડ, જલ્દી જાગ, આ બહુ ભયાનક છે.'
નિશાર્ધં વર્ધતે ચેદં શિવાશતનિનાદિતમ્ । ભૂતપ્રેતપિશાચાદિડાકિનીયૂથનાદિતમ્
આ અર્ધી રાત વધી રહી છે, શિયાળાઓના ચીસથી અને ભૂત, પ્રેત, પિશાચ તથા ડાકણીઓના ટોળાંની હાકલથી આખી રાત ગૂંજી રહી છે.
મિત્રાણિ તે ગતાન્યસ્તાત્ત્વમેકસ્તુ કુતઃ સ્થિતઃ । સૂત ઉવાચ - એવમુક્ત્વા પુનસ્તન્વી કરુણં પ્રરુરોદ હ
તારા બધા મિત્રો અહીંથી ચાલ્યા ગયા છે, હવે તું એકલો કેમ રહ્યો છે? એમ કહીને, તે સુકુમારી સ્ત્રીએ દુઃખથી રડવાનું શરૂ કર્યું.
હા શિશો બાલ હા વત્સ રોહિતાખ્ય કુમારક । રે પુત્ર પ્રતિશબ્દં મે કસ્માત્ત્વં ન પ્રયચ્છસિ
હાય, બાળક! હાય, દિકરો! હાય, રોહિત નામનો મારો પુત્ર! ઓ પુત્ર, હું બોલું ત્યારે તું મને જવાબ કેમ નથી આપતો?
તવાહં જનની વત્સ કિં ન જાનાસિ પશ્ય મામ્ । દેશત્યાગાદ્રાજ્યનાશાત્પુત્ર ભર્ત્રા સ્વવિક્રયાત્
હું તારી જ માતા છું, દિકરા, શું તું મને ઓળખતો નથી? જોઈને તો લે, દેશ ગુમાવ્યા પછી, રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી, પતિએ વેચી નાખ્યા પછી હું અહીં આવી છું.
યદ્દાસીત્વાચ્ચ જીવામિ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પુત્ર કેવલમ્ । તે જન્મસમયે વિપ્રૈરાદિષ્ટં યત્ત્વનાગતમ્
હવે તો હું દાસી બનીને જીવું છું, દિકરા, તને જોઈને જ જીવતી રહી છું. તારા જન્મ સમયે બ્રાહ્મણોએ જે ભવિષ્યવાણી કરી હતી, તે હજુ સુધી સાચી પડી નથી.
દીર્ઘાયુઃ પૃથિવીરાજઃ પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ । શૌર્યદાનરતિઃ સત્ત્વો ગુરુદેવદ્વિજાર્ચકઃ
તારે દીર્ઘાયુ થવાનું, પૃથ્વીનો રાજા થવાનું, પુત્ર-પૌત્રોથી ઘેરાયેલા રહેવાનું, શૌર્ય અને દાનમાં રુચિ રાખવાની, સારા ગુણો ધરાવવાના અને ગુરુ, દેવતા તથા બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી એવી વાતો કહી હતી.
માતાપિત્રોસ્તુ પ્રિયકૃત્સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । ઇત્યાદિ સકલં જાતમસત્યમધુના સુત
માતા-પિતાને પ્રિય, સત્ય બોલનાર અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર બનવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. દિકરા, એ બધું જ ખોટું નીકળ્યું છે.
ચક્રમત્સ્યાવાતપત્રશ્રીવત્સસ્વસ્તિકધ્વજાઃ । તવ પાણિતલે પુત્ર કલશશ્ચામરં તથા
તારા હાથ પર ચક્ર, માછલી, છત્રી, શ્રીવત્સ, સ્વસ્તિક, ધ્વજ, કળશ અને ચામર જેવા રાજલક્ષણો દેખાતા હતા, દિકરા.
લક્ષણાનિ તથાન્યાનિ ત્વદ્ધસ્તે યાનિ સન્તિ ચ । તાનિ સર્વાણિ મોઘાનિ સઞ્જાતાન્યધુના સુત
અને તારા હાથ પર જે બીજા શુભ ચિહ્નો હતા, એ બધાં હવે વ્યર્થ થઈ ગયા છે, દિકરા.
હા રાજન્પૃથિવીનાથ ક્વ તે રાજ્યં ક્વ મન્ત્રિણઃ । ક્વ તે સિંહાસનં છત્રં ક્વ તે ખડ્ગઃ ક્વ તદ્ધનમ્
હાય રાજા, પૃથ્વીના સ્વામી! તું ક્યાં છે, તું ક્યાં ગયું તારું રાજ્ય, તારા મંત્રી, તારો સિંહાસન, તારી છત્રી, તારો ખડગ અને તું જે ધન ધરાવતો તે બધું ક્યાં ગયું?
ક્વ સાયોધ્યા ક્વ હર્મ્યાણિ ક્વ ગજાશ્વરથપ્રજાઃ । સર્વમેતત્તથા પુત્ર માં ત્યક્ત્વા ક્વ ગતોઽસિ રે
ક્યાં છે અયોધ્યા, ક્યાં છે મહેલ, ક્યાં છે હાથી, ઘોડા, રથ અને પ્રજા? દિકરા, આ બધું તું છોડીને ક્યાં ગયો છે?
હા કાન્ત હા નૃપાગચ્છ પશ્યેમં સ્વસુતં પ્રિયમ્ । યેન તે રિઙ્ગતા વક્ષઃ કુંકુમેનાવલેપિતમ્
હાય પ્રિય, હાય રાજા, આવો અને તમારા આ લાડકવાયા પુત્રને જુઓ, જેના છાતી પર કુંકુ લગાવ્યું હતું અને જેને તમે હંમેશા હૃદયથી લગાડ્યા હતા.
સ્વશરીરરજઃપઙ્કૈર્વિશાલં મલિનીકૃતમ્ । યેન તે બાલભાવેન મૃગનાભિવિલેપિતઃ
હવે તો તેના શરીર પર પોતાના ધૂળ અને માટીના ડાઘો લાગી ગયા છે, જ્યારે બાળપણમાં તેને મૃગના કસ્તૂરીથી સુગંધિત કરવામાં આવતો હતો.
ભ્રંશિતો ભાલતિલકસ્તવાઙ્કસ્થેન ભૂપતે । યસ્ય વક્ત્રં મૃદા લિપ્તં સ્નેહાદ્વૈ ચુમ્બિતં મયા
રાજા, જ્યારે તે તારા ખોળામાં પડેલો હતો ત્યારે તેના માથાનો તિલક ઊખડી ગયો છે; અને તેના મુખ પર માટી લગાવેલી હતી, જેને મેં પ્રેમથી ચુંબન કર્યું હતું.
તન્મુખં મક્ષિકાલિઙ્ગ્યં પશ્યે કીટૈર્વિદૂષિતમ્ । હા રાજન્ પશ્ય તં પુત્રં ભુવિસ્થં રઙ્કવન્મૃતમ્
હવે તો એ મુખ પર માખીઓ અને મધમાખીઓ ભેગી થઈ ગઈ છે, કીટકોએ તેને મલિન કરી નાખ્યો છે. હાય રાજા, જુઓ, તમારો પુત્ર જમીન પર ગરીબની જેમ મૃત પડ્યો છે.
હા દેવ કિં મયા કૃત્યં કૃતં પૂર્વભવાન્તરે । તસ્ય કર્મફલસ્યેહ ન પારમુપલક્ષયે
હાય દેવ, મેં પેહલા જન્મમાં એવું શું કર્યું હતું? એ કર્મના ફળનો અંત અહીં ક્યાંય દેખાતો નથી.
હા પુત્ર હા શિશો વત્સ કા કુમારક સુન્દર । એવં તસ્યા વિલાપં તે શ્રુત્વા નગરપાલકાઃ
હાય પુત્ર, હાય બાળક, હાય લાડકવાયો સુંદર દિકરો! એમ તેણીનું વિલાપ સાંભળી શહેરના રક્ષકો...
જાગૃતાસ્ત્વરિતાસ્તસ્યાઃ પાર્શ્વમીયુઃ સુવિસ્મિતાઃ । જના ઊચુઃ - કા ત્વં બાલસ્ય કસ્યાયં પતિસ્તે કુત્ર તિષ્ઠતિ
જાગી ગયા પછી, લોકો તરત જ આશ્ચર્યથી એની પાસે ગયા. તેઓએ પૂછ્યું: 'તુ કોણ છે? આ બાળક કોનું છે? તારો પતિ કોણ છે? એ ક્યાં રહે છે?'
એકૈવ નિર્ભયા રાત્રૌ કસ્માત્ત્વમિહ રોદિષિ । એવમુક્તાથ સા તન્વી ન કિઞ્ચિદ્વાક્યમબ્રવીત્
'તુ એકલી અને નિર્ભય બની રાતે અહીં કેમ રડી રહી છે?' એમ પૂછતાં, એ સુકુમારી સ્ત્રીએ કંઈ બોલ્યું નહિ.
ભૂયોઽપિ પૃષ્ટા સા તૂષ્ણીં સ્તબ્ધીભૂતા બભૂવ હ । વિલલાપાતિદુઃખાર્તા શોકાશ્રુપ્લુતલોચના
પછી ફરીથી પૂછતાં પણ, એ ચૂપ રહી, એકદમ નિષ્ક્રિય બની ગઈ; ભારે દુઃખથી એ રડવા લાગી, એની આંખો શોકથી આંસુઓથી ભરાઈ ગઈ.
અથ તે શઙ્કિતાસ્તસ્યાં રોમાઞ્ચિતતનૂરુહાઃ । સંત્રસ્તાઃ પ્રાહુરન્યોન્યમુદ્ધૃતાયુધપાણયઃ
પછી, એ સ્ત્રી પર શંકા આવી, લોકોના રોમકંપ થઈ ગયા, તેઓ ડરી ગયા અને હાથમાં હથિયાર લઈને એકબીજામાં વાત કરવા લાગ્યા.