નરકે પચ્યતે સોઽથ મહારૌરવપૂર્વકે । ઉષિત્વા નરકે કલ્પં તતોઽસૌ કુક્કુટો ભવેત્
એ માણસને પહેલા મહારૌરવ નામના નરકમાં ઉકાળવામાં આવે છે. ત્યાં એક કલ્પ સુધી રહે્યા પછી, તે પછી કૂકડી બની જાય છે.
કિમનેનાથવા કાર્યં ધર્મસંકીર્તનેન મે । યસ્તુ પાપરતો મૂર્ખઃ ક્રૂરો નીચોઽનૃતઃ શઠઃ
મારે ધર્મની વાતો કરીને શું ફાયદો? જે પાપમાં ડૂબેલો, મૂર્ખ, ક્રૂર, નીચ, ખોટું બોલતો અને કપટથી ભરેલો હોય—
તદ્વાક્યં નિષ્ફલં તસ્મિન્ભવેદ્ બીજમિવોષરે । એહિ તે વિદ્યતે કિઞ્ચિત્પરલોકભયં યદિ
એના બોલ્યા શબ્દો વ્યર્થ જાય છે, જાણે બાંઝ જમીનમાં વાવેલું બીજ. આવો, જો તમને પરલોકનો ડર હોય તો.
એવમુક્તાથ સા વિપ્રં વેપમાનાબ્રવીદ્વચઃ । કારુણ્યં કુરુ મે નાથ પ્રસીદ સુમુખો ભવ
આ રીતે સાંભળીને, તે કાંપતી કંપતી બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'મારે દયા કરો, પ્રભુ! કૃપા કરીને મારા પર દયાળુ થાઓ.'
પ્રસ્થાપય મુહૂર્તં માં યાવદ્ દ્રક્ષ્યામિ બાલકમ્ । એવમુક્ત્વાથ સા મૂર્ધ્ના નિપત્ય દ્વિજપાદયોઃ
'મને થોડીવાર મોકલો જેથી હું મારા બાળકને જોઈ શકું.' આવું કહી, તે માથું ઝુકાવી બ્રાહ્મણના પગે પડી ગઈ.
રુરોદ કરુણં બાલા પુત્રશોકેન પીડિતા । અથાહ કુપિતો વિપ્રઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ
પુત્રશોકથી પીડાઈ, એ છોકરી દુઃખથી રડવા લાગી. પછી બ્રાહ્મણ ગુસ્સામાં, આંખો લાલ કરીને બોલ્યો.
વિપ્ર ઉવાચ - કિં તે પુત્રેણ મે કાર્યં ગૃહકર્મ કુરુષ્વ મે । કિં ન જાનાસિ મે ક્રોધં કશાઘાતફલપ્રદમ્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'મારે તારા પુત્ર સાથે શું કામ? મારું ઘરકામ કર. શું તને ખબર નથી કે મારી ગુસ્સો કશાની માર જેવો ફળ આપે છે?'
એવમુક્તા સ્થિતા ધૈર્યાદ્ ગૃહકર્મ ચકાર હ । અર્ધરાત્રો ગતસ્તસ્યાઃ પાદાભ્યઙ્ગાદિકર્મણા
આવી રીતે સાંભળીને, એ ધીરજથી ઊભી રહી અને ઘરકામ કરતી રહી. અર્ધી રાત્રે, પગ દબાવવાનું અને બીજું કામ પૂરું કરીને,
બ્રાહ્મણેનાથ સા પ્રોક્તા પુત્રપાર્શ્વં વ્રજાધુના । તસ્ય દાહાદિકં કૃત્વા પુનરાગચ્છ સત્વરમ્
બ્રાહ્મણે પછી કહ્યું: 'હવે તારા પુત્ર પાસે જા. એની દાહ વિધિ અને બીજા કર્મો કરી, તરત પાછી આવજે.'
ન લુપ્યેત યથા પ્રાતર્ગૃહકર્મ મમેતિ ચ । તતસ્ત્વેકાકિની રાત્રૌ વિલપન્તી જગામ હ
'મારું સવારનું ઘરકામ બગડવું નહીં.' પછી એ એકલી રાતે, રડતી રડતી નીકળી.
દૃષ્ટ્વા મૃતં નિજં પુત્રં ભૃશં શોકેન પીડિતા । યૂથભ્રષ્ટા કુરઙ્ગીવ વિવત્સા સૌરભી યથા
પોતાના મૃત પુત્રને જોઈ, એ ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે ટોળામાંથી વિખૂટો પડેલો હરણ, કે વાછરાં વગરની ગાય.
વારાણસ્યા બહિર્ગત્વા ક્ષણાદ્ દૃષ્ટ્વા નિજં સુતમ્ । શયાનં રઙ્કવદ્ભૂમૌ કાષ્ઠદર્ભતૃણોપરિ
વારાણસીની બહાર જઈ, એણે પોતાના પુત્રને જમીન પર, લાકડાં, ઘાસ અને વાવડાં પર, ગરીબની જેમ પડેલો જોયો.
વિલલાપાતિદુઃખાર્તા શબ્દં કૃત્વા સુનિષ્ઠુરમ્ । એહિ મે સમ્મુખં કસ્માદ્રોષિતોઽસિ વદાધુના
ઘણું દુઃખ સહન કરતી એ છોકરી, કઠોર અવાજે રડવા લાગી: 'મારા સામે આવો, કેમ ગુસ્સે છો? હવે બોલો.'
આયાસ્યભિમુખો નિત્યમમ્બેત્યુક્ત્વા પુનઃ પુનઃ । ગત્વા સ્ખલત્પદા તસ્ય પપાતોપરિ મૂર્છિતા
વારંવાર 'માતા, મારી પાસે આવો' કહીને, એ લથડતી લથડતી ગઈ અને તેના પર પડી, બેહોશ થઈ ગઈ.
પુનઃ સા ચેતનાં પ્રાપ્ય દોર્ભ્યામાલિઙ્ગ્ય બાલકમ્ । તન્મુખે વદનં ન્યસ્ય રુરોદાર્તસ્વનૈસ્તદા
પછી ફરી સંભળી, એણે બાળકને બાહોમાં ભાંકી લીધો, એના મોઢા પર પોતાનું મોઢું મૂકી, દુઃખથી રડવા લાગી.
કરાભ્યાં તાડનં ચક્રે મસ્તકસ્યોદરસ્ય ચ । હા બાલ હા શિશો વત્સ હા કુમારક સુન્દર
એણે હાથથી તેના માથા અને પેટ પર માર માર્યો અને બોલી: 'હાય બાલક! હાય બાળક! હાય વત્સ! હાય સુંદર પુત્ર!'
હા રાજન્ ક્વ ગતોઽસિ ત્વં પશ્યેમં બાલકં નિજમ્ । પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયાંસં ભૂતલે પતિતં મૃતમ્
'હાય રાજન! તું ક્યાં ગયો? તારો પોતાનો દીકરો, જે પ્રાણથી પણ વધારે પ્રિય છે, જમીન પર મરેલો પડ્યો છે, એને જો.'
તથાપશ્યન્મુખં તસ્ય ભૂયો જીવિતશઙ્કયા । નિર્જીવવદનં જ્ઞાત્વા મૂર્છિતા નિપપાત હ
એણે ફરીથી તેના ચહેરા તરફ જોઈ, જીવતો હશે એવી આશા રાખી. પણ જ્યારે નિર્જીવ ચહેરો જોઈ લીધો, ત્યારે બેહોશ થઈ પડી ગઈ.
હસ્તેન વદનં ગૃહ્ય પુનરેવમભાષત । શયનં ત્યજ હે બાલ શીઘ્રં જાગૃહિ ભીષણમ્
એમ કહી, તેણે હાથથી બાળકનું મુખ પકડીને ફરી બોલી: 'બાળક, ઊઠ, પથારી છોડ, જલ્દી જાગ, આ બહુ ભયાનક છે.'
નિશાર્ધં વર્ધતે ચેદં શિવાશતનિનાદિતમ્ । ભૂતપ્રેતપિશાચાદિડાકિનીયૂથનાદિતમ્
આ અર્ધી રાત વધી રહી છે, શિયાળાઓના ચીસથી અને ભૂત, પ્રેત, પિશાચ તથા ડાકણીઓના ટોળાંની હાકલથી આખી રાત ગૂંજી રહી છે.
મિત્રાણિ તે ગતાન્યસ્તાત્ત્વમેકસ્તુ કુતઃ સ્થિતઃ । સૂત ઉવાચ - એવમુક્ત્વા પુનસ્તન્વી કરુણં પ્રરુરોદ હ
તારા બધા મિત્રો અહીંથી ચાલ્યા ગયા છે, હવે તું એકલો કેમ રહ્યો છે? એમ કહીને, તે સુકુમારી સ્ત્રીએ દુઃખથી રડવાનું શરૂ કર્યું.
હા શિશો બાલ હા વત્સ રોહિતાખ્ય કુમારક । રે પુત્ર પ્રતિશબ્દં મે કસ્માત્ત્વં ન પ્રયચ્છસિ
હાય, બાળક! હાય, દિકરો! હાય, રોહિત નામનો મારો પુત્ર! ઓ પુત્ર, હું બોલું ત્યારે તું મને જવાબ કેમ નથી આપતો?
તવાહં જનની વત્સ કિં ન જાનાસિ પશ્ય મામ્ । દેશત્યાગાદ્રાજ્યનાશાત્પુત્ર ભર્ત્રા સ્વવિક્રયાત્
હું તારી જ માતા છું, દિકરા, શું તું મને ઓળખતો નથી? જોઈને તો લે, દેશ ગુમાવ્યા પછી, રાજ્ય ગુમાવ્યા પછી, પતિએ વેચી નાખ્યા પછી હું અહીં આવી છું.
યદ્દાસીત્વાચ્ચ જીવામિ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પુત્ર કેવલમ્ । તે જન્મસમયે વિપ્રૈરાદિષ્ટં યત્ત્વનાગતમ્
હવે તો હું દાસી બનીને જીવું છું, દિકરા, તને જોઈને જ જીવતી રહી છું. તારા જન્મ સમયે બ્રાહ્મણોએ જે ભવિષ્યવાણી કરી હતી, તે હજુ સુધી સાચી પડી નથી.
દીર્ઘાયુઃ પૃથિવીરાજઃ પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ । શૌર્યદાનરતિઃ સત્ત્વો ગુરુદેવદ્વિજાર્ચકઃ
તારે દીર્ઘાયુ થવાનું, પૃથ્વીનો રાજા થવાનું, પુત્ર-પૌત્રોથી ઘેરાયેલા રહેવાનું, શૌર્ય અને દાનમાં રુચિ રાખવાની, સારા ગુણો ધરાવવાના અને ગુરુ, દેવતા તથા બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી એવી વાતો કહી હતી.
માતાપિત્રોસ્તુ પ્રિયકૃત્સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । ઇત્યાદિ સકલં જાતમસત્યમધુના સુત
માતા-પિતાને પ્રિય, સત્ય બોલનાર અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર બનવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. દિકરા, એ બધું જ ખોટું નીકળ્યું છે.
ચક્રમત્સ્યાવાતપત્રશ્રીવત્સસ્વસ્તિકધ્વજાઃ । તવ પાણિતલે પુત્ર કલશશ્ચામરં તથા
તારા હાથ પર ચક્ર, માછલી, છત્રી, શ્રીવત્સ, સ્વસ્તિક, ધ્વજ, કળશ અને ચામર જેવા રાજલક્ષણો દેખાતા હતા, દિકરા.
લક્ષણાનિ તથાન્યાનિ ત્વદ્ધસ્તે યાનિ સન્તિ ચ । તાનિ સર્વાણિ મોઘાનિ સઞ્જાતાન્યધુના સુત
અને તારા હાથ પર જે બીજા શુભ ચિહ્નો હતા, એ બધાં હવે વ્યર્થ થઈ ગયા છે, દિકરા.
હા રાજન્પૃથિવીનાથ ક્વ તે રાજ્યં ક્વ મન્ત્રિણઃ । ક્વ તે સિંહાસનં છત્રં ક્વ તે ખડ્ગઃ ક્વ તદ્ધનમ્
હાય રાજા, પૃથ્વીના સ્વામી! તું ક્યાં છે, તું ક્યાં ગયું તારું રાજ્ય, તારા મંત્રી, તારો સિંહાસન, તારી છત્રી, તારો ખડગ અને તું જે ધન ધરાવતો તે બધું ક્યાં ગયું?
ક્વ સાયોધ્યા ક્વ હર્મ્યાણિ ક્વ ગજાશ્વરથપ્રજાઃ । સર્વમેતત્તથા પુત્ર માં ત્યક્ત્વા ક્વ ગતોઽસિ રે
ક્યાં છે અયોધ્યા, ક્યાં છે મહેલ, ક્યાં છે હાથી, ઘોડા, રથ અને પ્રજા? દિકરા, આ બધું તું છોડીને ક્યાં ગયો છે?