ચાણ્ડાલાજ્ઞયા હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ખડ્ગગ્રહણવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ - એકદા તુ ગતો રન્તું બાલકૈઃ સહિતો બહિઃ । વારાણસ્યા નાતિદૂરે રોહિતાખ્યઃ કુમારકઃ
ચાંદાળની આજ્ઞાથી હરિશ્ચંદ્રે ખડગ ઉઠાવવાનો વર્ણન: સૂત કહે છે - એક દિવસ, વારાણસીથી થોડા દૂર, રોહિત નામનો બાળક પોતાના મિત્રો સાથે બહાર રમવા ગયો.
ક્રીડાં કૃત્વા તતો દર્ભાન્ ગ્રહીતુમુપચક્રમે । કોમલાનલ્પમૂલાંશ્ચ સાગ્રાઞ્છક્ત્યનુસારતઃ
રમ્યા પછી, એ દર્ભ ઘાસ લેવા લાગ્યો, અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નરમ અને નાના મૂળવાળી ઘાસ પસંદ કરી.
આર્યપ્રીત્યર્થમિત્યુક્ત્વા હસ્તયુગ્મેન યત્નતઃ । સલક્ષણાશ્ચ સમિધો બર્હિરિધ્મં સલક્ષણમ્
‘સજ્જનોની ખુશી માટે,’ એમ કહી, તેણે બંને હાથથી ખૂબ કાળજીપૂર્વક યોગ્ય સમિધ, પવિત્ર કુશ અને નિયમિત લાકડાં ઉઠાવ્યાં.
પલાશકાષ્ઠાન્યાદાય ત્વગ્નિહોમાર્થમાદરાત્ । મસ્તકે ભારકં કૃત્વા ખિદ્યમાનઃ પદે પદે
પલાશના લાકડાં અગ્નિહોમ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક ભેગાં કરી, તે ભાર માથા પર રાખી, દરેક પગલે થાકી થાકી ચાલતો ગયો.
ઉદકસ્થાનમાસાદ્ય તદા બાલસ્તૃષાન્વિતઃ । ભુવિ ભારં વિનિક્ષિપ્ય જલસ્થાને તદા શિશુઃ
પાણીની કિનારે પહોંચીને, તરસેલો એ બાળક જમીન પર પોતાનો ભાર મૂકી દીધો.
કામતઃ સલિલં પીત્વા વિશ્રમ્ય ચ મુહૂર્તકમ્ । વલ્મીકોપરિ વિન્યસ્તભારો હર્તું પ્રચક્રમે
પછી મનભર પાણી પીધું, થોડું આરામ કર્યો અને પછી એ ભાર વાળમાળના ઉપર મૂકી ફરીથી ઉઠાવવાની તૈયારી કરી.
વિશ્વામિત્રાજ્ઞયા તાવત્કૃષ્ણસર્પો ભયાવહઃ । મહાવિષો મહાઘોરો વલ્મીકાન્નિર્ગતસ્તદા
વિશ્વામિત્રની આજ્ઞાથી, એ વાળમાળમાંથી એક ભયાનક, કાળાં રંગનો, ભારે ઝેરી અને ભયાવહ સાપ બહાર આવ્યો.
તેનાસૌ બાલકો દષ્ટસ્તદૈવ ચ પપાત હ । રોહિતાખ્યં મૃતં દૃષ્ટ્વા યયુર્બાલા દ્વિજાલયમ્
એ સાપે એ બાળકને દંશ માર્યો અને તે તરત જ પડી ગયો; રોહિત નામનો એ મૃત બાળક જોઈ, બીજા બાળકો દ્વિજના ઘેર દોડી ગયા.
ત્વરિતા ભયસંવિગ્નાઃ પ્રોચુસ્તન્માતુરગ્રતઃ । હે વિપ્રદાસિ તે પુત્રઃ ક્રીડાં કર્તું બહિર્ગતઃ
ડરથી ગભરાઈને, તેઓ તેની માતા સામે બોલ્યા: ‘હે બ્રાહ્મણપત્ની, તમારો દિકરો રમવા બહાર ગયો હતો.’
અસ્માભિઃ સહિતસ્તત્ર સર્પદષ્ટો મૃતસ્તતઃ । ઇતિ સા તદ્વચઃ શ્રુત્વા વજ્રપાતોપમં તદા
‘એ અમારા સાથે હતો, ત્યાં સાપે દંશ માર્યો અને મરી ગયો.’ એ વાત સાંભળી, તે સ્ત્રી જાણે વીજળી પડ્યા જેવી થકી ગઈ.
પપાત મૂર્ચ્છિતા ભૂમૌ છિન્નેવ કદલી યથા । અથ તાં બ્રાહ્મણો રુષ્ટઃ પાનીયેનાભ્યષિઞ્ચત
તે બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગઈ, જાણે કાપી નાખેલો કેળાનો ઝાડ હોય; પછી ગુસ્સે ભરેલા બ્રાહ્મણે તેના પર પાણી છાંટ્યું.
મુહૂર્તાચ્ચેતનાં પ્રાપ્તા બ્રાહ્મણસ્તામથાબ્રવીત્ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ - અલક્ષ્મીકારકં નિન્દ્યં જાનતી ત્વં નિશામુખે
થોડા સમયે તેને સંજાન આવી, ત્યારે બ્રાહ્મણ બોલ્યો: ‘રાતે રડવું અશુભ અને અપમાનજનક છે, એ તને ખબર છે.’
રોદનં કુરુષે દુષ્ટે લજ્જા તે હૃદયે ન કિમ્ । બ્રાહ્મણેનૈવમુક્તા સા ન કિઞ્ચિદ્વાક્યમબ્રવીત્
‘દુષ્ટ સ્ત્રી, તું કેમ રડે છે? તને શરમ નથી આવતી?’ બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે એ ચૂપ રહી, કંઈ બોલી નહીં.
રુરોદ કરુણં દીના પુત્રશોકેન પીડિતા । અશ્રુપૂર્ણમુખી દીના ધૂસરા મુક્તમૂર્ધજા
પુત્રશોકથી પીડાઈ, એ સ્ત્રી દુઃખથી રડવા લાગી; તેનું મુખ આંસુથી ભરેલું, વેઠેલી, વાળ ખૂલી ગયેલા અને ધૂળથી ધૂંધળા.
અથ તાં કુપિતો વિપ્રો રાજપત્નીમભાષત । ધિક્ત્વાં દુષ્ટે ક્રયં ગૃહ્ય મમ કાર્યં વિલુમ્પસિ
પછી ગુસ્સે ભરેલા બ્રાહ્મણે રાણી સાથે કહ્યું: ‘કેમ દુષ્ટ સ્ત્રી, તું મારો પગાર લઈ, પણ કામ કરે નહીં, શરમ કર.’
અશક્તા ચેત્કથં તર્હિ ગૃહીતં મમ તદ્ધનમ્ । એવં નિર્ભર્ત્સિતા તેન ક્રૂરવાક્યૈઃ પુનઃ પુનઃ
‘જો તારે શક્તિ ન હોય તો મારો દેતન કેમ લીધો?’ આવું કહી, તે બ્રાહ્મણે વારંવાર કઠોર શબ્દોથી તેને ધિક્કાર્યો.
રુદિતા કારણં પ્રાહ વિપ્રં ગદ્ગદયા ગિરા । સ્વામિન્ મમ સુતો બાલઃ સર્પદષ્ટો મૃતો બહિઃ
એ સ્ત્રી રડતી રડતી, ગળામાંથી અવાજ ન નીકળી શકે એમ, બ્રાહ્મણને કારણ કહી: ‘માલિક, મારો નાનો દિકરો બહાર સાપે દંશ માર્યો અને મરી ગયો.’
અનુજ્ઞાં મે પ્રયચ્છસ્વ દ્રષ્ટું યાસ્યામિ બાલકમ્ । દુર્લભં દર્શનં તેન સઞ્જાતં મમ સુવ્રત
‘મને અનુમતિ આપો કે હું દિકરાને જોઈ આવું; હે ધર્મનિષ્ઠ, હવે તો તેને જોવા પણ દુર્લભ થઈ ગયું છે.’
ઇત્યુક્ત્વા કરુણં બાલા પુનરેવ રુરોદ હ । પુનસ્તાં કુપિતો વિપ્રો રાજપત્નીમભાષત
આવું કહી, દુઃખી સ્ત્રી ફરીથી રડવા લાગી; ત્યારે ગુસ્સે ભરેલા બ્રાહ્મણે ફરી રાણી સાથે કહ્યું.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ - શઠે દુષ્ટસમાચારે કિં ન જાનાસિ પાતકમ્ । યઃ સ્વામિવેતનં ગૃહ્ય તસ્ય કાર્યં વિલુમ્પતિ
બ્રાહ્મણ બોલ્યો: ‘કપટી, દુષ્ટ વર્તનવાળી સ્ત્રી, તને પાપનું જ્ઞાન નથી? જે પોતાના માલિકનો પગાર લઈ અને કામ ન કરે—’
નરકે પચ્યતે સોઽથ મહારૌરવપૂર્વકે । ઉષિત્વા નરકે કલ્પં તતોઽસૌ કુક્કુટો ભવેત્
એ માણસને પહેલા મહારૌરવ નામના નરકમાં ઉકાળવામાં આવે છે. ત્યાં એક કલ્પ સુધી રહે્યા પછી, તે પછી કૂકડી બની જાય છે.
કિમનેનાથવા કાર્યં ધર્મસંકીર્તનેન મે । યસ્તુ પાપરતો મૂર્ખઃ ક્રૂરો નીચોઽનૃતઃ શઠઃ
મારે ધર્મની વાતો કરીને શું ફાયદો? જે પાપમાં ડૂબેલો, મૂર્ખ, ક્રૂર, નીચ, ખોટું બોલતો અને કપટથી ભરેલો હોય—
તદ્વાક્યં નિષ્ફલં તસ્મિન્ભવેદ્ બીજમિવોષરે । એહિ તે વિદ્યતે કિઞ્ચિત્પરલોકભયં યદિ
એના બોલ્યા શબ્દો વ્યર્થ જાય છે, જાણે બાંઝ જમીનમાં વાવેલું બીજ. આવો, જો તમને પરલોકનો ડર હોય તો.
એવમુક્તાથ સા વિપ્રં વેપમાનાબ્રવીદ્વચઃ । કારુણ્યં કુરુ મે નાથ પ્રસીદ સુમુખો ભવ
આ રીતે સાંભળીને, તે કાંપતી કંપતી બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'મારે દયા કરો, પ્રભુ! કૃપા કરીને મારા પર દયાળુ થાઓ.'
પ્રસ્થાપય મુહૂર્તં માં યાવદ્ દ્રક્ષ્યામિ બાલકમ્ । એવમુક્ત્વાથ સા મૂર્ધ્ના નિપત્ય દ્વિજપાદયોઃ
'મને થોડીવાર મોકલો જેથી હું મારા બાળકને જોઈ શકું.' આવું કહી, તે માથું ઝુકાવી બ્રાહ્મણના પગે પડી ગઈ.
રુરોદ કરુણં બાલા પુત્રશોકેન પીડિતા । અથાહ કુપિતો વિપ્રઃ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ
પુત્રશોકથી પીડાઈ, એ છોકરી દુઃખથી રડવા લાગી. પછી બ્રાહ્મણ ગુસ્સામાં, આંખો લાલ કરીને બોલ્યો.
વિપ્ર ઉવાચ - કિં તે પુત્રેણ મે કાર્યં ગૃહકર્મ કુરુષ્વ મે । કિં ન જાનાસિ મે ક્રોધં કશાઘાતફલપ્રદમ્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'મારે તારા પુત્ર સાથે શું કામ? મારું ઘરકામ કર. શું તને ખબર નથી કે મારી ગુસ્સો કશાની માર જેવો ફળ આપે છે?'
એવમુક્તા સ્થિતા ધૈર્યાદ્ ગૃહકર્મ ચકાર હ । અર્ધરાત્રો ગતસ્તસ્યાઃ પાદાભ્યઙ્ગાદિકર્મણા
આવી રીતે સાંભળીને, એ ધીરજથી ઊભી રહી અને ઘરકામ કરતી રહી. અર્ધી રાત્રે, પગ દબાવવાનું અને બીજું કામ પૂરું કરીને,
બ્રાહ્મણેનાથ સા પ્રોક્તા પુત્રપાર્શ્વં વ્રજાધુના । તસ્ય દાહાદિકં કૃત્વા પુનરાગચ્છ સત્વરમ્
બ્રાહ્મણે પછી કહ્યું: 'હવે તારા પુત્ર પાસે જા. એની દાહ વિધિ અને બીજા કર્મો કરી, તરત પાછી આવજે.'
ન લુપ્યેત યથા પ્રાતર્ગૃહકર્મ મમેતિ ચ । તતસ્ત્વેકાકિની રાત્રૌ વિલપન્તી જગામ હ
'મારું સવારનું ઘરકામ બગડવું નહીં.' પછી એ એકલી રાતે, રડતી રડતી નીકળી.