કલ્પાન્તસદૃશાકારં શ્મશાનં તત્સુદારુણમ્ । સ રાજા તત્ર સમ્પ્રાપ્તો દુઃખાદેવમશોચત
આ શ્મશાન કલ્પાંત જેવી ભયાનક અને અત્યંત ડરાવનારી હતી; ત્યાં રાજા આવ્યો અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ 이렇게 શોક કર્યો.
હા ભૃત્યા મન્ત્રિણો યૂયં ક્વ તદ્રાજ્યં કુલોચિતમ્ । હા પ્રિય પુત્ર મે બાલ માં ત્યક્ત્વા મન્દભાગ્યકમ્
હાય, મારા ભૃત્યો અને મંત્રીઓ, ક્યાં છે એ રાજકીય મહિમા જે આપણા કુળને યોગ્ય છે? હાય, મારા પ્રિય પુત્ર, તું મને, આ દુર્ભાગી પિતાને, છોડી ગયો.
બ્રાહ્મણસ્ય ચ કોપેન ગતા યૂયં ક્વ દૂરતઃ । વિના ધર્મં મનુષ્યાણાં જાયતે ન શુભં ક્વચિત્
બ્રાહ્મણના રોષથી તમે બધા ક્યાં દૂર ગયા? ધર્મ વિના મનુષ્યો માટે ક્યારેય સારા ફળ નથી મળતા.
યત્નતો ધારયેત્તસ્માત્પુરુષો ધર્મમેવ હિ । ઇત્યેવં ચિન્તયંસ્તત્ર ચાણ્ડાલોક્તં પુનઃ પુનઃ
માણસે હંમેશા પ્રયત્નપૂર્વક ધર્મ જ જાળવવો જોઈએ. આવું વિચારતા, તે ત્યાં વારંવાર ચાંદાળના શબ્દો યાદ કરતો રહ્યો.
મલેન દિગ્ધસર્વાઙ્ગઃ શવાનાં દર્શને વ્રજન્ । લકુટાકારકલ્પશ્ચ ધાવંશ્ચાપિ તતસ્તતઃ
સંપૂર્ણ શરીર પર મેલ લગાડીને, શવોની પાસે જઈને, લાકડીવાળા ચાંદાળ જેવો દેખાતો, એ અહીં-તહીં દોડતો ફરતો હતો.
અસ્મિઞ્છવ ઇદં મૌલ્યં શતં પ્રાપ્સ્યામિ ચાગ્રતઃ । ઇદં મમ ઇદં રાજ્ઞ ઇદં ચાણ્ડાલકસ્ય ચ
આ મૃતદેહમાંથી હું મારા મહેનતના રૂપમાં સો રૂપિયા મેળવો છું; આ મારું છે, આ રાજાનું છે, અને આ ચાંદાળનું પણ છે.
ઇત્યેવં ચિન્તયન્ રાજા વ્યવસ્થાં દુસ્તરાં ગતઃ । જીર્ણૈકપટસુગ્રન્થિકૃતકન્થાપરિગ્રહઃ
આ રીતે વિચારતા રાજાએ એ અઘરાં હાલાતને સહન કર્યા, અને એક જ ગાંઠથી બાંધેલી જૂની, ફાટેલી વસ્ત્ર પહેરી.
ચિતાભસ્મરજોલિપ્તમુખબાહૂદરાઙ્ઘ્રિકઃ । નાનામેદોવસામજ્જાલિપ્તપાણ્યઙ્ગુલિઃ શ્વસન્
એના ચહેરા, હાથ, પેટ અને પગ પર ચિતાની રાખ લાગી હતી; અને એના હાથ અને આંગળીઓ પર વિવિધ ચરબી અને મજ્જા લાગેલી હતી, એ શ્વાસ લેતો હતો.
નાનાશવૌદનકૃતક્ષુન્નિવૃત્તિપરાયણઃ । તદીયમાલ્યસંશ્લેષકૃતમસ્તકમણ્ડલઃ
એ વિવિધ મૃતદેહમાંથી મળેલી ખોરાકથી ભૂખ મટાડતો હતો, અને એના માથા પર એમાંથી લીધેલી માળા પહેરેલી હતી.
ન રાત્રૌ ન દિવા શેતે હાહેતિ પ્રવદન્મુહુઃ । એવં દ્વાદશ માસાસ્તુ નીતા વર્ષશતોપમાઃ
એ neither રાત nor દિવસ સુતો નહોતો, સતત 'હા હે' કહીને દુઃખ વ્યક્ત કરતો; એ રીતે બાર મહિના પસાર થયા, જે સો વર્ષ જેવા લાગ્યા.
ચાણ્ડાલાજ્ઞયા હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ખડ્ગગ્રહણવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ - એકદા તુ ગતો રન્તું બાલકૈઃ સહિતો બહિઃ । વારાણસ્યા નાતિદૂરે રોહિતાખ્યઃ કુમારકઃ
ચાંદાળની આજ્ઞાથી હરિશ્ચંદ્રે ખડગ ઉઠાવવાનો વર્ણન: સૂત કહે છે - એક દિવસ, વારાણસીથી થોડા દૂર, રોહિત નામનો બાળક પોતાના મિત્રો સાથે બહાર રમવા ગયો.
ક્રીડાં કૃત્વા તતો દર્ભાન્ ગ્રહીતુમુપચક્રમે । કોમલાનલ્પમૂલાંશ્ચ સાગ્રાઞ્છક્ત્યનુસારતઃ
રમ્યા પછી, એ દર્ભ ઘાસ લેવા લાગ્યો, અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે નરમ અને નાના મૂળવાળી ઘાસ પસંદ કરી.
આર્યપ્રીત્યર્થમિત્યુક્ત્વા હસ્તયુગ્મેન યત્નતઃ । સલક્ષણાશ્ચ સમિધો બર્હિરિધ્મં સલક્ષણમ્
‘સજ્જનોની ખુશી માટે,’ એમ કહી, તેણે બંને હાથથી ખૂબ કાળજીપૂર્વક યોગ્ય સમિધ, પવિત્ર કુશ અને નિયમિત લાકડાં ઉઠાવ્યાં.
પલાશકાષ્ઠાન્યાદાય ત્વગ્નિહોમાર્થમાદરાત્ । મસ્તકે ભારકં કૃત્વા ખિદ્યમાનઃ પદે પદે
પલાશના લાકડાં અગ્નિહોમ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક ભેગાં કરી, તે ભાર માથા પર રાખી, દરેક પગલે થાકી થાકી ચાલતો ગયો.
ઉદકસ્થાનમાસાદ્ય તદા બાલસ્તૃષાન્વિતઃ । ભુવિ ભારં વિનિક્ષિપ્ય જલસ્થાને તદા શિશુઃ
પાણીની કિનારે પહોંચીને, તરસેલો એ બાળક જમીન પર પોતાનો ભાર મૂકી દીધો.
કામતઃ સલિલં પીત્વા વિશ્રમ્ય ચ મુહૂર્તકમ્ । વલ્મીકોપરિ વિન્યસ્તભારો હર્તું પ્રચક્રમે
પછી મનભર પાણી પીધું, થોડું આરામ કર્યો અને પછી એ ભાર વાળમાળના ઉપર મૂકી ફરીથી ઉઠાવવાની તૈયારી કરી.
વિશ્વામિત્રાજ્ઞયા તાવત્કૃષ્ણસર્પો ભયાવહઃ । મહાવિષો મહાઘોરો વલ્મીકાન્નિર્ગતસ્તદા
વિશ્વામિત્રની આજ્ઞાથી, એ વાળમાળમાંથી એક ભયાનક, કાળાં રંગનો, ભારે ઝેરી અને ભયાવહ સાપ બહાર આવ્યો.
તેનાસૌ બાલકો દષ્ટસ્તદૈવ ચ પપાત હ । રોહિતાખ્યં મૃતં દૃષ્ટ્વા યયુર્બાલા દ્વિજાલયમ્
એ સાપે એ બાળકને દંશ માર્યો અને તે તરત જ પડી ગયો; રોહિત નામનો એ મૃત બાળક જોઈ, બીજા બાળકો દ્વિજના ઘેર દોડી ગયા.
ત્વરિતા ભયસંવિગ્નાઃ પ્રોચુસ્તન્માતુરગ્રતઃ । હે વિપ્રદાસિ તે પુત્રઃ ક્રીડાં કર્તું બહિર્ગતઃ
ડરથી ગભરાઈને, તેઓ તેની માતા સામે બોલ્યા: ‘હે બ્રાહ્મણપત્ની, તમારો દિકરો રમવા બહાર ગયો હતો.’
અસ્માભિઃ સહિતસ્તત્ર સર્પદષ્ટો મૃતસ્તતઃ । ઇતિ સા તદ્વચઃ શ્રુત્વા વજ્રપાતોપમં તદા
‘એ અમારા સાથે હતો, ત્યાં સાપે દંશ માર્યો અને મરી ગયો.’ એ વાત સાંભળી, તે સ્ત્રી જાણે વીજળી પડ્યા જેવી થકી ગઈ.
પપાત મૂર્ચ્છિતા ભૂમૌ છિન્નેવ કદલી યથા । અથ તાં બ્રાહ્મણો રુષ્ટઃ પાનીયેનાભ્યષિઞ્ચત
તે બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગઈ, જાણે કાપી નાખેલો કેળાનો ઝાડ હોય; પછી ગુસ્સે ભરેલા બ્રાહ્મણે તેના પર પાણી છાંટ્યું.
મુહૂર્તાચ્ચેતનાં પ્રાપ્તા બ્રાહ્મણસ્તામથાબ્રવીત્ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ - અલક્ષ્મીકારકં નિન્દ્યં જાનતી ત્વં નિશામુખે
થોડા સમયે તેને સંજાન આવી, ત્યારે બ્રાહ્મણ બોલ્યો: ‘રાતે રડવું અશુભ અને અપમાનજનક છે, એ તને ખબર છે.’
રોદનં કુરુષે દુષ્ટે લજ્જા તે હૃદયે ન કિમ્ । બ્રાહ્મણેનૈવમુક્તા સા ન કિઞ્ચિદ્વાક્યમબ્રવીત્
‘દુષ્ટ સ્ત્રી, તું કેમ રડે છે? તને શરમ નથી આવતી?’ બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે એ ચૂપ રહી, કંઈ બોલી નહીં.
રુરોદ કરુણં દીના પુત્રશોકેન પીડિતા । અશ્રુપૂર્ણમુખી દીના ધૂસરા મુક્તમૂર્ધજા
પુત્રશોકથી પીડાઈ, એ સ્ત્રી દુઃખથી રડવા લાગી; તેનું મુખ આંસુથી ભરેલું, વેઠેલી, વાળ ખૂલી ગયેલા અને ધૂળથી ધૂંધળા.
અથ તાં કુપિતો વિપ્રો રાજપત્નીમભાષત । ધિક્ત્વાં દુષ્ટે ક્રયં ગૃહ્ય મમ કાર્યં વિલુમ્પસિ
પછી ગુસ્સે ભરેલા બ્રાહ્મણે રાણી સાથે કહ્યું: ‘કેમ દુષ્ટ સ્ત્રી, તું મારો પગાર લઈ, પણ કામ કરે નહીં, શરમ કર.’
અશક્તા ચેત્કથં તર્હિ ગૃહીતં મમ તદ્ધનમ્ । એવં નિર્ભર્ત્સિતા તેન ક્રૂરવાક્યૈઃ પુનઃ પુનઃ
‘જો તારે શક્તિ ન હોય તો મારો દેતન કેમ લીધો?’ આવું કહી, તે બ્રાહ્મણે વારંવાર કઠોર શબ્દોથી તેને ધિક્કાર્યો.
રુદિતા કારણં પ્રાહ વિપ્રં ગદ્ગદયા ગિરા । સ્વામિન્ મમ સુતો બાલઃ સર્પદષ્ટો મૃતો બહિઃ
એ સ્ત્રી રડતી રડતી, ગળામાંથી અવાજ ન નીકળી શકે એમ, બ્રાહ્મણને કારણ કહી: ‘માલિક, મારો નાનો દિકરો બહાર સાપે દંશ માર્યો અને મરી ગયો.’
અનુજ્ઞાં મે પ્રયચ્છસ્વ દ્રષ્ટું યાસ્યામિ બાલકમ્ । દુર્લભં દર્શનં તેન સઞ્જાતં મમ સુવ્રત
‘મને અનુમતિ આપો કે હું દિકરાને જોઈ આવું; હે ધર્મનિષ્ઠ, હવે તો તેને જોવા પણ દુર્લભ થઈ ગયું છે.’
ઇત્યુક્ત્વા કરુણં બાલા પુનરેવ રુરોદ હ । પુનસ્તાં કુપિતો વિપ્રો રાજપત્નીમભાષત
આવું કહી, દુઃખી સ્ત્રી ફરીથી રડવા લાગી; ત્યારે ગુસ્સે ભરેલા બ્રાહ્મણે ફરી રાણી સાથે કહ્યું.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ - શઠે દુષ્ટસમાચારે કિં ન જાનાસિ પાતકમ્ । યઃ સ્વામિવેતનં ગૃહ્ય તસ્ય કાર્યં વિલુમ્પતિ
બ્રાહ્મણ બોલ્યો: ‘કપટી, દુષ્ટ વર્તનવાળી સ્ત્રી, તને પાપનું જ્ઞાન નથી? જે પોતાના માલિકનો પગાર લઈ અને કામ ન કરે—’