ઇષ્ટબન્ધુવિયોગાર્તમાનીય નિજપક્કણે । નિગડે સ્થાપયિત્વા તં સ્વયં સુષ્વાપ વિજ્વરઃ
પોતાના પ્રિય સગાંથી વિયોગના દુઃખમાં ડૂબેલા રાજાને પોતાના ઓરડામાં લઈ ગયો, તેને બાંધવામાં મૂક્યો અને પોતે નિરોગી થઈને આરામથી સુઈ ગયો.
નિગડસ્થસ્તતો રાજા વસંશ્ચાણ્ડાલપક્કણે । અન્નપાને પરિત્યજ્ય સદા વૈ તદશોચયત્
પછી રાજા બંધનમાં રહીને ચાંડાળના ઓરડામાં રહેવા લાગ્યા. તેમણે ખાવા-પીવાનું છોડી દીધું અને સતત દુઃખમાં રહેતા.
તન્વી દીનમુખી દૃષ્ટ્વા બાલં દીનમુખં પુરઃ । માં સ્મરન્ત્યસુખાવિષ્ટા મોક્ષયિષ્યતિ નૌ નૃપઃ
પાતળી અને દુઃખી ચહેરાવાળી પત્નીએ પોતાના સામે દુઃખી બાળકને જોઈને, મને યાદ કરીને દુઃખમાં પડી ગઈ અને વિચાર્યું: 'રાજા અમને મુક્ત કરશે.'
ઉપાત્તવિત્તો વિપ્રાય દત્ત્વા વિત્તં પ્રતિશ્રુતમ્ । રોદમાનં સુતં વીક્ષ્ય માં ચ સમ્બોધયિષ્યતિ
પતિએ જે ધન મેળવ્યું હતું તે બ્રાહ્મણને આપ્યું છે, હવે પોતાનો દીકરો રડતો જોઈ અને મને પણ દુઃખી જોઈ, તે અમારે પર દયા કરશે.
તાતપાર્શ્વં વ્રજામીતિ રુદન્તં બાલકં પુનઃ । તાત તાતેતિ ભાષન્તં તથા સમ્બોધયિષ્યતિ
દીકરો ફરીથી રડતો અને 'મને પપ્પા પાસે જવું છે' એમ કહેતો, 'પપ્પા, પપ્પા' બોલતો, એ રીતે રાજાને જાગૃત કરશે.
ન સા માં મૃગશાવાક્ષી વેત્તિ ચાણ્ડાલતાં ગતમ્ । રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ
મૃગશાવાક્ષી એ સ્ત્રી મને ઓળખતી જ નથી કે હું હવે ચાંડાળ થયો છું. રાજ્ય ગુમાવ્યું, મિત્રો છોડ્યા, પત્ની અને દીકરાનો વેચાણ—
તતશ્ચાણ્ડાલતા ચેયમહો દુઃખપરમ્પરા । એવં સ નિવસન્નિત્યં સ્મરંશ્ચ દયિતાં સુતમ્
હવે આ ચાંડાળપણું—અરે, દુઃખોનું એક પછી એક આવવું! આમ રહેતાં રહેતાં, રાજા હંમેશા પોતાના પ્રિય દીકરાને યાદ કરતા.
નિનાય દિવસાન્ રાજા ચતુરો વિધિપીડિતઃ । અથાહ્નિ પઞ્ચમે તેન નિગડાન્મોચિતો નૃપઃ
રાજા વિધિના દુઃખે ચાર દિવસ એ રીતે પસાર કર્યા. પાંચમો દિવસ આવ્યો ત્યારે તેને બંધનમાંથી છોડી મૂકવામાં આવ્યા.
ચાણ્ડાલેનાનુશિષ્ટશ્ચ મૃતચૈલાપહારણે । ક્રુદ્ધેન પરુષૈર્વાક્યૈર્નિર્ભત્સ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
ચાંડાળે તેને મૃતદેહ પરથી વસ્ત્ર ઉતારવાની today શીખ આપી અને ગુસ્સામાં વારંવાર કડક શબ્દોમાં ધિક્કાર્યો.
કાશ્યાશ્ચ દક્ષિણે ભાગે શ્મશાનં વિદ્યતે મહત્ । તદ્રક્ષસ્વ યથાન્યાયં ન ત્યાજ્યં તત્ત્વયા ક્વચિત્
કાશીના દક્ષિણ ભાગે એક મોટું શમશાન છે. એનું યોગ્ય રીતે રક્ષણ કરજે; તું ક્યારેય તેને છોડવું નહીં.
ઇમં ચ જર્જરં દણ્ડં ગૃહીત્વા યાહિ મા ચિરમ્ । વીરબાહોરયં દણ્ડ ઇતિ ઘોષસ્વ સર્વતઃ
આ જૂનું લાકડું લઈ તરત જ જા. બધે જાહેર કરજે: 'આ વીરબાહુનો દંડ છે.'
સૂત ઉવાચ - કસ્મિંશ્ચિદથ કાલે તુ મૃતચૈલાપહારકઃ । હરિશ્ચન્દ્રોઽભવદ્રાજા શ્મશાને દદ્વશાનુગઃ
સૂતે કહ્યું: પછી ક્યારેક રાજા હરિશ્ચંદ્ર શમશાનમાં મૃતદેહ પરથી વસ્ત્ર ઉતારનાર અને ચાંડાળના આદેશમાં ચાલનાર બન્યા.
ચાણ્ડાલેનાનુશિષ્ટસ્તુ મૃતચૈલાપહારિણા । રાજા તેન સમાદિષ્ટો જગામ શવમન્દિરમ્
ચાંડાળે શીખવ્યા પ્રમાણે, રાજા મૃતદેહ પરથી વસ્ત્ર ઉતારતા અને તેના કહેવા મુજબ મૃતદેહના ઘર તરફ ગયા.
પુર્યાસ્તુ દક્ષિણે દેશે વિદ્યમાનં ભયાનકમ્ । શવમાલ્યસમાકીર્ણં દુર્ગન્ધં બહુધૂમકમ્
શહેરના દક્ષિણ ભાગમાં એક ભયાનક જગ્યા હતી, જ્યાં મૃતદેહના હાર પડેલા, દુર્ગંધથી ભરેલી અને ધૂમ્રપટ્ટથી ઘેરાયેલી હતી.
શ્મશાનં ઘોરસન્નાદં શિવાશતસમાકુલમ્ । ગૃદ્ધ્રગોમાયુસંકીર્ણં શ્વવૃન્દપરિવારિતમ્
શ્મશાન ભયાનક અવાજોથી ભરેલું હતું, શિવના સૈંકડો સાધુઓથી ગીચ, ગૃધ્ર અને ગોમાયાથી ઘેરાયેલું, શ્વાનના ટોળા દ્વારા આવરાયેલું.
અસ્થિસઙ્ઘાતસઙ્કીર્ણં મહાદુર્ગન્ધસંકુલમ્ । અર્ધદગ્ધશવાસ્યાનિ વિકસદ્દન્તપંક્તિભિઃ
તે હાડકાંના ઢગલા અને ભયાનક દુર્ગંધથી ભરેલું હતું, અડધા બળેલા શવોમાં ખુલ્લા દાંતની પંક્તિઓ દેખાતી હતી.
હસન્તીવાગ્નિમધ્યસ્થકાયસ્યૈવં વ્યવસ્થિતિઃ । નાનામૃતસુહૃન્નાદં મહાકોલાહલાકુલમ્
અગ્નિમાં પડેલા શરીરો હસતા હોય એમ લાગતું હતું, અને ત્યાં વિવિધ પીડાના રડાણાં અને મોટો કોલાહલ ગુંજતો હતો.
હા પુત્ર મિત્ર હા બન્ધો ભ્રાતર્વત્સ પ્રિયાદ્ય મે । હાપ્યતે ભાગિનેયાર્હ હા માતુલ પિતામહ
હાય, મારા પુત્ર! મિત્ર! સંબંધીઓ! ભાઈ! પ્રિય, હવે ક્યાં છે? ભાણેજ, કાકા, દાદા!
માતામહ પિતઃ પૌત્ર ક્વ ગતોઽસ્યેહિ બાન્ધવ । ઇતિ શબ્દૈઃ સમાકીર્ણં ભૈરવૈઃ સર્વદેહિનામ્
માતા, પિતા, પૌત્ર, તમે ક્યાં ગયા? આવો, સંબંધીઓ! — આવા બધા જીવોના ભયાનક રડાણાં અવાજોથી વાતાવરણ ભરાયું હતું.
જ્વલન્માંસવસામેદચ્છૂમિતિ ધ્વનિસઙ્કુલમ્ । અગ્નેશ્ચટચટાશબ્દો ભૈરવો યત્ર જાયતે
જલતી માંસ અને ચરબીના ચટચટ અવાજોથી, અને અગ્નિના ભયાનક તડતડાટથી તે જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી.
કલ્પાન્તસદૃશાકારં શ્મશાનં તત્સુદારુણમ્ । સ રાજા તત્ર સમ્પ્રાપ્તો દુઃખાદેવમશોચત
આ શ્મશાન કલ્પાંત જેવી ભયાનક અને અત્યંત ડરાવનારી હતી; ત્યાં રાજા આવ્યો અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ 이렇게 શોક કર્યો.
હા ભૃત્યા મન્ત્રિણો યૂયં ક્વ તદ્રાજ્યં કુલોચિતમ્ । હા પ્રિય પુત્ર મે બાલ માં ત્યક્ત્વા મન્દભાગ્યકમ્
હાય, મારા ભૃત્યો અને મંત્રીઓ, ક્યાં છે એ રાજકીય મહિમા જે આપણા કુળને યોગ્ય છે? હાય, મારા પ્રિય પુત્ર, તું મને, આ દુર્ભાગી પિતાને, છોડી ગયો.
બ્રાહ્મણસ્ય ચ કોપેન ગતા યૂયં ક્વ દૂરતઃ । વિના ધર્મં મનુષ્યાણાં જાયતે ન શુભં ક્વચિત્
બ્રાહ્મણના રોષથી તમે બધા ક્યાં દૂર ગયા? ધર્મ વિના મનુષ્યો માટે ક્યારેય સારા ફળ નથી મળતા.
યત્નતો ધારયેત્તસ્માત્પુરુષો ધર્મમેવ હિ । ઇત્યેવં ચિન્તયંસ્તત્ર ચાણ્ડાલોક્તં પુનઃ પુનઃ
માણસે હંમેશા પ્રયત્નપૂર્વક ધર્મ જ જાળવવો જોઈએ. આવું વિચારતા, તે ત્યાં વારંવાર ચાંદાળના શબ્દો યાદ કરતો રહ્યો.
મલેન દિગ્ધસર્વાઙ્ગઃ શવાનાં દર્શને વ્રજન્ । લકુટાકારકલ્પશ્ચ ધાવંશ્ચાપિ તતસ્તતઃ
સંપૂર્ણ શરીર પર મેલ લગાડીને, શવોની પાસે જઈને, લાકડીવાળા ચાંદાળ જેવો દેખાતો, એ અહીં-તહીં દોડતો ફરતો હતો.
અસ્મિઞ્છવ ઇદં મૌલ્યં શતં પ્રાપ્સ્યામિ ચાગ્રતઃ । ઇદં મમ ઇદં રાજ્ઞ ઇદં ચાણ્ડાલકસ્ય ચ
આ મૃતદેહમાંથી હું મારા મહેનતના રૂપમાં સો રૂપિયા મેળવો છું; આ મારું છે, આ રાજાનું છે, અને આ ચાંદાળનું પણ છે.
ઇત્યેવં ચિન્તયન્ રાજા વ્યવસ્થાં દુસ્તરાં ગતઃ । જીર્ણૈકપટસુગ્રન્થિકૃતકન્થાપરિગ્રહઃ
આ રીતે વિચારતા રાજાએ એ અઘરાં હાલાતને સહન કર્યા, અને એક જ ગાંઠથી બાંધેલી જૂની, ફાટેલી વસ્ત્ર પહેરી.
ચિતાભસ્મરજોલિપ્તમુખબાહૂદરાઙ્ઘ્રિકઃ । નાનામેદોવસામજ્જાલિપ્તપાણ્યઙ્ગુલિઃ શ્વસન્
એના ચહેરા, હાથ, પેટ અને પગ પર ચિતાની રાખ લાગી હતી; અને એના હાથ અને આંગળીઓ પર વિવિધ ચરબી અને મજ્જા લાગેલી હતી, એ શ્વાસ લેતો હતો.
નાનાશવૌદનકૃતક્ષુન્નિવૃત્તિપરાયણઃ । તદીયમાલ્યસંશ્લેષકૃતમસ્તકમણ્ડલઃ
એ વિવિધ મૃતદેહમાંથી મળેલી ખોરાકથી ભૂખ મટાડતો હતો, અને એના માથા પર એમાંથી લીધેલી માળા પહેરેલી હતી.
ન રાત્રૌ ન દિવા શેતે હાહેતિ પ્રવદન્મુહુઃ । એવં દ્વાદશ માસાસ્તુ નીતા વર્ષશતોપમાઃ
એ neither રાત nor દિવસ સુતો નહોતો, સતત 'હા હે' કહીને દુઃખ વ્યક્ત કરતો; એ રીતે બાર મહિના પસાર થયા, જે સો વર્ષ જેવા લાગ્યા.