હરિશ્ચન્દ્રસ્તથા રાજા નિર્વિકારમુખોઽભવત્ । અમન્યત તથા ધૈર્યાદ્વિશ્વામિત્રો હિ મે પતિઃ
હરિશ્ચંદ્ર રાજા નિર્વિકાર ચહેરે રહ્યો, અને મનમાં ધીરજથી વિચારતો રહ્યો કે હવે વિશ્વામિત્ર મારા સ્વામી છે.
તત્તદેવ મયા કાર્યં યદયં કારયિષ્યતિ । અથાન્તરિક્ષે સહસા વાગુવાચાશરીરિણી
મારે તો એ જ કરવું છે જે તેઓ કહે. એ સમયે અચાનક આકાશમાંથી શરીર વિના અવાજ આવ્યો.
અનૃણોઽસિ મહાભાગ દત્તા સા દક્ષિણા ત્વયા । તતો દિવઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત નૃપમૂર્ધનિ
હે મહાભાગ્યશાળી, હવે તું કોઈનો ઋણી રહ્યો નથી; તારા દ્વારા દક્ષિણા આપવામાં આવી ગઈ છે. પછી સ્વર્ગમાંથી રાજાના માથે પુષ્પવર્ષા થવા લાગી.
સાધુ સાધ્વિતિ તં દેવાઃ પ્રોચુઃ સેન્દ્રા મહૌજસઃ । હર્ષેણ મહતાઽઽવિષ્ટો રાજા કૌશિકમબ્રવીત્
દેવતાઓ અને ઇન્દ્રે પણ, 'સારો, સારો!' એમ કહ્યું. રાજા મહાન આનંદથી ભરાઈને કૌશિકને સંબોધી બોલ્યા.
રાજોવાચ - ત્વં હિ માતા પિતા ચૈવ ત્વં હિ બન્ધુર્મહામતે । યદર્થં મોચિતોઽહં તે ક્ષણાચ્ચૈવાનૃણીકૃતઃ
રાજા બોલ્યા: તમે જ મારા માતા-પિતા છો, તમે જ મારા સગા છો, હે વિદ્વાન. તમારા કારણે હું મુક્ત થયો અને ક્ષણમાં ઋણમુક્ત પણ થયો.
કિં કરોમિ મહાબાહો શ્રેયો મે વચનં તવ । એવમુક્તે તુ વચને નૃપં મુનિરભાષત
હું શું કરું, હે મહાબાહુ? તમારું વચન જ મારા માટે કલ્યાણકારક છે. રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને મુનિએ તેને કહ્યું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - ચાણ્ડાલવચનં કાર્યમદ્યપ્રભૃતિ તે નૃપ । સ્વસ્તિ તેઽસ્વિતિ તં પ્રોચ્ય તદાદાય ધનં યયૌ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, આજથી તારે ચાંડાળના કહેવા પ્રમાણે જ વર્તવું પડશે. 'તને શુભ થાય' એમ કહી, તેણે તે પૈસા લીધા અને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
હરિશ્ચન્દ્રચિન્તાવર્ણનમ્ શૌનક ઉવાચ - તતઃ કિમકરોદ્રાજા ચાણ્દાલસ્ય ગૃહે ગતઃ । તદ્ બ્રૂહિ સૂતવર્ય ત્વં પૃચ્છતઃ સત્વરં હિ મે
શૌનકે પૂછ્યું: પછી રાજાએ ચાંડાળના ઘરમાં જઈને શું કર્યું? હે ઉત્તમ સૂત, હું પૂછું છું, તો જલ્દી મને કહો.
સૂત ઉવાચ - વિશ્વામિત્રે ગતે વિપ્રે શ્વપચો હૃષ્ટમાનસઃ । વિશ્વામિત્રાય તદ્ દ્રવ્યં દત્ત્વા બદ્ધ્વા નરેશ્વરમ્
સૂતે કહ્યું: વિશ્વામિત્ર બ્રાહ્મણ ત્યાંથી ગયા પછી, શ્વપચ મનથી ખૂબ ખુશ થયો. તેણે વિશ્વામિત્રને તે ધન આપ્યું અને રાજાને બાંધી દીધો.
અસત્યો યાસ્યસીત્યુક્ત્વા દણ્ડેનાતાડયત્તદા । દણ્ડપ્રહારસમ્ભ્રાન્તમતીવ વ્યાકુલેન્દ્રિયમ્
'તું ખોટું બોલીશ' એમ કહી, તેણે દંડથી રાજાને માર્યો. એ દંડના મારથી રાજા બહુ ગભરાઈ ગયા અને તેમના ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગયા.
ઇષ્ટબન્ધુવિયોગાર્તમાનીય નિજપક્કણે । નિગડે સ્થાપયિત્વા તં સ્વયં સુષ્વાપ વિજ્વરઃ
પોતાના પ્રિય સગાંથી વિયોગના દુઃખમાં ડૂબેલા રાજાને પોતાના ઓરડામાં લઈ ગયો, તેને બાંધવામાં મૂક્યો અને પોતે નિરોગી થઈને આરામથી સુઈ ગયો.
નિગડસ્થસ્તતો રાજા વસંશ્ચાણ્ડાલપક્કણે । અન્નપાને પરિત્યજ્ય સદા વૈ તદશોચયત્
પછી રાજા બંધનમાં રહીને ચાંડાળના ઓરડામાં રહેવા લાગ્યા. તેમણે ખાવા-પીવાનું છોડી દીધું અને સતત દુઃખમાં રહેતા.
તન્વી દીનમુખી દૃષ્ટ્વા બાલં દીનમુખં પુરઃ । માં સ્મરન્ત્યસુખાવિષ્ટા મોક્ષયિષ્યતિ નૌ નૃપઃ
પાતળી અને દુઃખી ચહેરાવાળી પત્નીએ પોતાના સામે દુઃખી બાળકને જોઈને, મને યાદ કરીને દુઃખમાં પડી ગઈ અને વિચાર્યું: 'રાજા અમને મુક્ત કરશે.'
ઉપાત્તવિત્તો વિપ્રાય દત્ત્વા વિત્તં પ્રતિશ્રુતમ્ । રોદમાનં સુતં વીક્ષ્ય માં ચ સમ્બોધયિષ્યતિ
પતિએ જે ધન મેળવ્યું હતું તે બ્રાહ્મણને આપ્યું છે, હવે પોતાનો દીકરો રડતો જોઈ અને મને પણ દુઃખી જોઈ, તે અમારે પર દયા કરશે.
તાતપાર્શ્વં વ્રજામીતિ રુદન્તં બાલકં પુનઃ । તાત તાતેતિ ભાષન્તં તથા સમ્બોધયિષ્યતિ
દીકરો ફરીથી રડતો અને 'મને પપ્પા પાસે જવું છે' એમ કહેતો, 'પપ્પા, પપ્પા' બોલતો, એ રીતે રાજાને જાગૃત કરશે.
ન સા માં મૃગશાવાક્ષી વેત્તિ ચાણ્ડાલતાં ગતમ્ । રાજ્યનાશઃ સુહૃત્ત્યાગો ભાર્યાતનયવિક્રયઃ
મૃગશાવાક્ષી એ સ્ત્રી મને ઓળખતી જ નથી કે હું હવે ચાંડાળ થયો છું. રાજ્ય ગુમાવ્યું, મિત્રો છોડ્યા, પત્ની અને દીકરાનો વેચાણ—
તતશ્ચાણ્ડાલતા ચેયમહો દુઃખપરમ્પરા । એવં સ નિવસન્નિત્યં સ્મરંશ્ચ દયિતાં સુતમ્
હવે આ ચાંડાળપણું—અરે, દુઃખોનું એક પછી એક આવવું! આમ રહેતાં રહેતાં, રાજા હંમેશા પોતાના પ્રિય દીકરાને યાદ કરતા.
નિનાય દિવસાન્ રાજા ચતુરો વિધિપીડિતઃ । અથાહ્નિ પઞ્ચમે તેન નિગડાન્મોચિતો નૃપઃ
રાજા વિધિના દુઃખે ચાર દિવસ એ રીતે પસાર કર્યા. પાંચમો દિવસ આવ્યો ત્યારે તેને બંધનમાંથી છોડી મૂકવામાં આવ્યા.
ચાણ્ડાલેનાનુશિષ્ટશ્ચ મૃતચૈલાપહારણે । ક્રુદ્ધેન પરુષૈર્વાક્યૈર્નિર્ભત્સ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
ચાંડાળે તેને મૃતદેહ પરથી વસ્ત્ર ઉતારવાની today શીખ આપી અને ગુસ્સામાં વારંવાર કડક શબ્દોમાં ધિક્કાર્યો.
કાશ્યાશ્ચ દક્ષિણે ભાગે શ્મશાનં વિદ્યતે મહત્ । તદ્રક્ષસ્વ યથાન્યાયં ન ત્યાજ્યં તત્ત્વયા ક્વચિત્
કાશીના દક્ષિણ ભાગે એક મોટું શમશાન છે. એનું યોગ્ય રીતે રક્ષણ કરજે; તું ક્યારેય તેને છોડવું નહીં.
ઇમં ચ જર્જરં દણ્ડં ગૃહીત્વા યાહિ મા ચિરમ્ । વીરબાહોરયં દણ્ડ ઇતિ ઘોષસ્વ સર્વતઃ
આ જૂનું લાકડું લઈ તરત જ જા. બધે જાહેર કરજે: 'આ વીરબાહુનો દંડ છે.'
સૂત ઉવાચ - કસ્મિંશ્ચિદથ કાલે તુ મૃતચૈલાપહારકઃ । હરિશ્ચન્દ્રોઽભવદ્રાજા શ્મશાને દદ્વશાનુગઃ
સૂતે કહ્યું: પછી ક્યારેક રાજા હરિશ્ચંદ્ર શમશાનમાં મૃતદેહ પરથી વસ્ત્ર ઉતારનાર અને ચાંડાળના આદેશમાં ચાલનાર બન્યા.
ચાણ્ડાલેનાનુશિષ્ટસ્તુ મૃતચૈલાપહારિણા । રાજા તેન સમાદિષ્ટો જગામ શવમન્દિરમ્
ચાંડાળે શીખવ્યા પ્રમાણે, રાજા મૃતદેહ પરથી વસ્ત્ર ઉતારતા અને તેના કહેવા મુજબ મૃતદેહના ઘર તરફ ગયા.
પુર્યાસ્તુ દક્ષિણે દેશે વિદ્યમાનં ભયાનકમ્ । શવમાલ્યસમાકીર્ણં દુર્ગન્ધં બહુધૂમકમ્
શહેરના દક્ષિણ ભાગમાં એક ભયાનક જગ્યા હતી, જ્યાં મૃતદેહના હાર પડેલા, દુર્ગંધથી ભરેલી અને ધૂમ્રપટ્ટથી ઘેરાયેલી હતી.
શ્મશાનં ઘોરસન્નાદં શિવાશતસમાકુલમ્ । ગૃદ્ધ્રગોમાયુસંકીર્ણં શ્વવૃન્દપરિવારિતમ્
શ્મશાન ભયાનક અવાજોથી ભરેલું હતું, શિવના સૈંકડો સાધુઓથી ગીચ, ગૃધ્ર અને ગોમાયાથી ઘેરાયેલું, શ્વાનના ટોળા દ્વારા આવરાયેલું.
અસ્થિસઙ્ઘાતસઙ્કીર્ણં મહાદુર્ગન્ધસંકુલમ્ । અર્ધદગ્ધશવાસ્યાનિ વિકસદ્દન્તપંક્તિભિઃ
તે હાડકાંના ઢગલા અને ભયાનક દુર્ગંધથી ભરેલું હતું, અડધા બળેલા શવોમાં ખુલ્લા દાંતની પંક્તિઓ દેખાતી હતી.
હસન્તીવાગ્નિમધ્યસ્થકાયસ્યૈવં વ્યવસ્થિતિઃ । નાનામૃતસુહૃન્નાદં મહાકોલાહલાકુલમ્
અગ્નિમાં પડેલા શરીરો હસતા હોય એમ લાગતું હતું, અને ત્યાં વિવિધ પીડાના રડાણાં અને મોટો કોલાહલ ગુંજતો હતો.
હા પુત્ર મિત્ર હા બન્ધો ભ્રાતર્વત્સ પ્રિયાદ્ય મે । હાપ્યતે ભાગિનેયાર્હ હા માતુલ પિતામહ
હાય, મારા પુત્ર! મિત્ર! સંબંધીઓ! ભાઈ! પ્રિય, હવે ક્યાં છે? ભાણેજ, કાકા, દાદા!
માતામહ પિતઃ પૌત્ર ક્વ ગતોઽસ્યેહિ બાન્ધવ । ઇતિ શબ્દૈઃ સમાકીર્ણં ભૈરવૈઃ સર્વદેહિનામ્
માતા, પિતા, પૌત્ર, તમે ક્યાં ગયા? આવો, સંબંધીઓ! — આવા બધા જીવોના ભયાનક રડાણાં અવાજોથી વાતાવરણ ભરાયું હતું.
જ્વલન્માંસવસામેદચ્છૂમિતિ ધ્વનિસઙ્કુલમ્ । અગ્નેશ્ચટચટાશબ્દો ભૈરવો યત્ર જાયતે
જલતી માંસ અને ચરબીના ચટચટ અવાજોથી, અને અગ્નિના ભયાનક તડતડાટથી તે જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી.