એતદાચક્ષ્વ રાજેન્દ્ર યથા દ્રવ્યં ત્વયાર્જિતમ્ । રાજોવાચ - કિમનેન મહાભાગ કથિતેન તવાનઘ
હે રાજાધિરાજ, કહો કે આ ધન તું કેવી રીતે મેળવ્યું. રાજાએ કહ્યું: હે મહાન, તમને આ કહીએ તો શું ફાયદો?
શોકસ્તુ વર્ધતે વિપ્ર શ્રુતેનાનેન સુવ્રત । ઋષિરુવાચ - અશસ્તં નૈવ ગૃહ્ણામિ શસ્તમેવ પ્રયચ્છ મે
બ્રાહ્મણ, આ સાંભળીને તો મારું દુઃખ જ વધે છે. ઋષિએ કહ્યું: જે યોગ્ય નથી એવું હું સ્વીકારતો નથી; મને માત્ર યોગ્ય વસ્તુ જ આપ.
દ્રવ્યસ્યાગમનં રાજન્ કથયસ્વ યથાતથમ્ । રાજોવાચ - મયા દેવી તુ સા ભાર્યા વિક્રીતા કોટિસમ્મિતૈઃ । નિષ્કૈઃ પુત્રો રોહિતાખ્યો વિક્રીતોઽર્બુદસંખ્યયા । વિપ્રૈકાદશકોટ્યસ્ત્વં સુવર્ણસ્ય ગૃહાણ મે
હે રાજન, સાચું-સાચું કહો કે આ ધન કેવી રીતે મેળવ્યું. રાજાએ કહ્યું: મારી પત્ની, એ દેવી, મેં દસ કરોડ સોનાની મુદ્રામાં વેચી છે; પુત્ર રોહિતને એક અર્બુદ સોનામાં વેચ્યો છે; હે બ્રાહ્મણ, મારી પાસેથી અગિયાર કરોડ સોનું સ્વીકારો.
સૂત ઉવાચ - તદ્વિત્તં સ્વપ્લમાલક્ષ્ય દારવિક્રયસમ્ભવમ્ । શોકાભિભૂતં રાજાનં કુપિતઃ કૌશિકોઽબ્રવીત્
સૂતે કહ્યું: પત્ની અને પુત્રના વેચાણથી મળેલું ધન જાણીને અને રાજાને દુઃખથી વ્યાકુળ જોઈને, કૌશિક ઋષિ ગુસ્સે થઈ બોલ્યા.
ઋષિરુવાચ - રાજસૂયસ્ય યજ્ઞસ્ય નૈષા ભવતિ દક્ષિણા । અન્યદુત્પાદય ક્ષિપ્રં સમ્પૂર્ણા યેન સા ભવેત્
ઋષિએ કહ્યું: આ રાજસૂય યજ્ઞની યોગ્ય દક્ષિણા નથી; બીજું કંઈ જલદી ઉપાડ, જેથી દક્ષિણા પૂર્ણ થાય.
ક્ષત્રબન્ધો મમેમાં ત્વં સદૃશીં યદિ દક્ષિણામ્ । મન્યસે તર્હિ તત્ક્ષિપ્રં પશ્ય ત્વં મે પરં બલમ્
જો તું, ક્ષત્રિય, આ દક્ષિણા મને યોગ્ય માને છે, તો હવે તરત જ મારું પરમ બળ જોઈ લે—
તપસોઽસ્ય સુતપ્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્યામલસ્ય ચ । મત્પ્રભાવસ્ય ચોગ્રસ્ય શુદ્ધસ્યાધ્યયનસ્ય ચ
—મારા કઠોર તપ, શુદ્ધ બ્રાહ્મણત્વ, ભયાનક શક્તિ અને નિર્મળ અધ્યયનનું બળ જોઈ લે.
રાજોવાચ - અન્યદ્દાસ્યામિ ભગવન્ કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્ । અધુનૈવાસ્તિ વિક્રીતા પત્ની પુત્રશ્ચ બાલકઃ
રાજાએ કહ્યું: હે ભગવાન, હું બીજું કંઈ આપું છું, થોડો સમય રાહ જુઓ. હાલમાં તો મારી પત્ની અને નાનકડો પુત્ર બંને વેચાઈ ગયા છે.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - ચતુર્ભાગઃ સ્થિતો યોઽયં દિવસસ્ય નરાધિપ । એષ એવ પ્રતીક્ષ્યો મે વક્તવ્યં નોત્તરં ત્વયા
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: હે રાજન, આજના દિવસે ચોથો ભાગ બાકી છે; એટલો સમય હું રાહ જોઈશ. હવે તું વધુ કંઈ બોલવું નહીં.
હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - તમેવમુક્ત્વા રાજાનં નિર્ઘૃણં નિષ્ઠુરં વચઃ । તદાદાય ધનં પૂર્ણં કુપિતઃ કૌશિકો યયૌ
હરિશ્ચંદ્રની કથા વર્ણન: વ્યાસજી કહે છે: રાજાને આવું નિર્દય અને કઠોર વચન કહી, કૌશિક ગુસ્સે થઈ, આખું ધન લઈને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
વિશ્વામિત્રે ગતે રાજા તતઃ શોકમુપાગતઃ । શ્વાસોચ્છ્વાસં મુહુઃ કૃત્વા પ્રોવાચોચ્ચૈરધોમુખઃ
વિશ્વામિત્ર જતાં રાજા ખૂબ દુઃખી થયો; વારંવાર ઊંડા શ્વાસ લેતો, માથું નીચે કરી ઉંચે અવાજે બોલ્યો.
વિત્તક્રીતેન યસ્યાર્તિર્મયા પ્રેતેન ગચ્છતિ । સ બ્રવીતુ ત્વરાયુક્તો યામે તિષ્ઠતિ ભાસ્કરઃ
જેની પીડા મારા પાસેથી ખરીદેલા ધનથી દૂર થાય છે, તે સૂર્ય યામમાં રહે ત્યાં સુધી ઝડપથી બોલે.
અથાજગામ ત્વરિતો ધર્મશ્ચાણ્ડાલરૂપધૃક્ । દુર્ગન્ધો વિકૃતોરસ્કઃ શ્મશ્રુલો દન્તુરોઽઘૃણી
પછી ધર્મ તાકીદે ચાંડાળનું રૂપ લઈને આવ્યો; દુર્ગંધયુક્ત, છાતીમાં વિકૃત, દાઢી વાળો, દાંત બહાર, અને દયાવિહોણો હતો.
કૃષ્ણો લમ્બોદરઃ સ્નિગ્ધઃ કરાલઃ પુરુષાધમઃ । હસ્તજર્જરયષ્ટિશ્ચ શવમાલ્યૈરલઙ્કૃતઃ
કાળો, મોટું પેટ વાળો, ચીકણો, ભયાનક, સૌથી નીચો માણસ; હાથમાં તૂટી ગયેલી લાકડી અને મૃતદેહોના હાર પહેરેલા.
ચાણ્ડાલ ઉવાચ - અહં ગૃહ્ણામિ દાસત્વે ભૃત્યાર્થઃ સુમહાન્મમ । ક્ષિપ્રમાચક્ષ્વ મૌલ્યં કિમેતત્તે સમ્પ્રદીયતે
ચાંડાળે કહ્યું: હું દાસત્વ સ્વીકારું છું; મને નોકરી માટે બહુ જરૂર છે. જલદી કહો, આ માટે શું મૂલ્ય આપશો?
વ્યાસ ઉવાચ - તં તાદૃશમથાલક્ષ્ય ક્રૂરદૃષ્ટિં સુનિર્ઘૃણમ્ । વદન્તમતિદુઃશીલં કસ્ત્વમિત્યાહ પાર્થિવઃ
વ્યાસે કહ્યું: એના એવા ક્રૂર અને નિર્દય સ્વરૂપને જોઈ, અને એના અતિ દુર્ભાષિતાને સાંભળી, રાજાએ પૂછ્યું: 'તુ કોણ છે?''
ચાણ્ડાલ ઉવાચ - ચાણ્ડાલોઽહમિહ ખ્યાતઃ પ્રવીરેતિ નૃપોત્તમ । શાસને સર્વદા તિષ્ઠ મૃતચૈલાપહારકઃ
ચાંડાળે કહ્યું: હું અહીં ચાંડાળ તરીકે ઓળખાય છું, રાજાશ્રેષ્ઠ, મારું નામ પ્રવીર છે; હું હંમેશા આદેશમાં રહી, મૃતદેહોના કપડા ઉતારું છું.
એવમુક્તસ્તદા રાજા વચનં ચેદમબ્રવીત્ । બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ ગૃહ્ણાત્વિતિ મતિર્મમ
એવું સાંભળીને રાજાએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ હોય કે ક્ષત્રિય, જે ઇચ્છે એ સ્વીકારી લે; મારી એવી જ મનોકામના છે.
ઉત્તમસ્યોત્તમો ધર્મો મધ્યમસ્ય ચ મધ્યમઃ । અધમસ્યાધમશ્ચૈવ ઇતિ પ્રાહુર્મનીષિણઃ
ઉત્તમ માટે ઉત્તમ ધર્મ, મધ્યમ માટે મધ્યમ અને અધમ માટે અધમ ધર્મ છે—એવું જ્ઞાની લોકો કહે છે.
ચાણ્ડાલ ઉવાચ એવમેવ ત્વયા ધર્મઃ કથિતો નૃપસત્તમ । અવિચાર્ય ત્વયા રાજન્નધુનોક્તં મમાગ્રતઃ
ચાંડાળે કહ્યું: સાચું છે, રાજાશ્રેષ્ઠ, તમે ધર્મની વાત કરી; પણ વિચાર્યા વિના મારી સામે કહી દીધી.
વિચારયિત્વા યો બ્રૂતે સોઽભીષ્ટં લભતે નરઃ । સામાન્યમેવ તત્પ્રોક્તમવિચાર્ય ત્વયાનઘ
જે માણસ વિચાર કરીને બોલે છે, એ ઇચ્છિત ફળ મેળવે છે; તમે જે કહ્યું એ સામાન્ય છે, નિર્દોષ, કારણ કે એ વિચારીને નહોતું કહ્યું.
યદિ સત્યં પ્રમાણં તે ગૃહીતોઽસિ ન સંશયઃ । હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - અસત્યાન્નરકે ગચ્છેત્સદ્યઃ ક્રૂરે નરાધમઃ
જો તને સાચું માનવું હોય તો તું સ્વીકારી લીધો છે, એમાં શંકા નથી. હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: જે માણસ અસત્ય બોલે છે, એ ક્રૂર અને અધમ તરત જ નરકમાં જાય છે.
તતશ્ચાણ્ડાલતા સાધ્વી ન વરા મે હ્યસત્યતા । વ્યાસ ઉવાચ - તસ્યૈવં વદતઃ પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ
એથી, હે ચાંડાળ, હું અસત્ય પસંદ કરતો નથી; મારા માટે સાચાઈ જ એકમાત્ર વર છે. વ્યાસે કહ્યું: એ રીતે બોલતાં વિશ્વામિત્ર, તપનો ખજાનો, ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
ક્રોધામર્ષવિવૃત્તાક્ષઃ પ્રાહ ચેદં નરાધિપમ્ । ચાણ્ડાલોઽયં મનસ્થં તે દાતું વિત્તમુપસ્થિતઃ
ક્રોધ અને અપમાનથી આંખો ફાટેલી, એણે રાજાને કહ્યું: આ ચાંડાળ તને આપવાનું ધન લેવા આવ્યો છે.
કસ્માન્ન દીયતે મહ્યમશેષા યજ્ઞદક્ષિણા । રાજોવાચ - ભગવન્સૂર્યવંશોત્થમાત્માનં વેદ્મિ કૌશિક
મને આખી યજ્ઞદક્ષિણા કેમ નથી આપી? રાજાએ કહ્યું: ભગવાન, હું સૂર્યવંશી છું, હે કૌશિક, હું પોતાને ઓળખું છું.
કથં ચાણ્ડાલદાસત્વં ગમિષ્યે વિત્તકામતઃ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - યદિ ચાણ્ડાલવિત્તં ત્વમાત્મવિક્રયજં મમ
હું ધન મેળવવા ચાંડાળની દાસતા કેવી રીતે સ્વીકારું? વિશ્વામિત્રે કહ્યું: જો તું મને પોતાને વેચીને ચાંડાળ પાસેથી ધન લે—
ન પ્રદાસ્યસિ ચેત્તર્હિ શપ્સ્યામિ ત્વામસંશયમ્ । ચાણ્ડાલાદથવા વિપ્રાદ્દેહિ મે દક્ષિણાધનમ્
જો તું ન આપે તો હું તને ચોક્કસ શાપ આપીશ; ચાંડાળ કે બ્રાહ્મણ પાસેથી મને દક્ષિણા આપ.
વિના ચાણ્ડાલમધુના નાન્યઃ કશ્ચિદ્ધનપ્રદઃ । ધનેનાહં વિના રાજન્ન યાસ્યામિ ન સંશયઃ
હવે ચાંડાળ સિવાય બીજું કોઈ ધન આપનાર નથી; ધન વિના, રાજા, હું અહીંથી જઇશ નહીં, એમાં શંકા નથી.
ઇદાનીમેવ મે વિત્તં ન પ્રદાસ્યસિ ચેન્નૃપ । દિનેઽર્ધઘટિકાશેષે તત્ત્વાં શાપાગ્નિના દહે
હવે જ જો તું મને ધન નહીં આપે, રાજા, તો આ અડધો ઘડીકાળ બાકી છે, પછી હું તને મારા શાપની આગથી ભસ્મ કરી દઈશ.
વ્યાસ ઉવાચ - હરિશ્ચન્દ્રસ્તતો રાજા મૃત્વવચ્છ્રિતજીવિતઃ । પ્રસીદેતિ વદન્પાદૌ ઋષેર્જગ્રાહ વિહ્વલઃ
વ્યાસજી બોલ્યા: ત્યારબાદ હરિશ્ચંદ્ર રાજા, જાણે જીવતો પણ મરેલો હોય એમ, દુઃખી થઈને ઋષિના પગ પકડીને વિનંતી કરવા લાગ્યા: 'મહેરબાની કરો.'