તતઃ સ વિપ્રો નૃપતેઃ પુરતો વલ્કલોપરિ । ધનં નિધાય કેશેષુ ધૃત્વા રાજ્ઞીમકર્ષયત્
પછી એ બ્રાહ્મણે રાજાના સામે વલ્કલ ઉપર ધન મૂકી, રાણીના વાળ પકડીને એને ખેંચી લઈ ગયો.
રાજ્ઞ્યુવાચ - મુઞ્ચ મુઞ્ચાર્ય માં સદ્યો યાવત્પશ્યામ્યહં સુતમ્ । દુર્લભં દર્શનં વિપ્ર પુનરસ્ય ભવિષ્યતિ
રાણીએ કહ્યું: 'માલિક, મને થોડા સમય માટે છોડો, જેથી હું મારા પુત્રને જોઈ લઉં; બ્રાહ્મણ, એને ફરી જોવું બહુ મુશ્કેલ થશે.'
પશ્યેહ પુત્ર મામેવં માતરં દાસ્યતાં ગતામ્ । માં માસ્પ્રાક્ષી રાજપુત્ર ન સ્પૃશ્યાહં ત્વયાધુના
'પુત્ર, અહીં જોઈ લે, તારી માતા હવે દાસી બની ગઈ છે; હવે તું મને સ્પર્શ ન કર, રાજપુત્ર, હું હવે તારી સ્પર્શની લાયક નથી.'
તતઃ સ બાલઃ સહસા દૃષ્ટ્વાઽઽકૃષ્ટાં તુ માતરમ્ । સમભ્યધાવદમ્બેતિ વદન્સાશ્રુવિલોચનઃ
પછી એ બાળક, અચાનક પોતાની માતાને ખેંચાતી જોઈ, 'માતા, માતા' કહીને, આંખોમાં આંસુ સાથે એની તરફ દોડી ગયો.
હસ્તે વસ્ત્રં સમાકર્ષન્ કાકપક્ષધરઃ સ્ખલન્ । તમાગતં દ્વિજઃ ક્રોધાદ્ બાલમપ્યાહનત્તદા
જ્યારે માથા પર ઝાટા વાળ ધરાવતો બાળક પોતાની માતાના વસ્ત્રને પકડીને ઊભો રહ્યો, ત્યારે ક્રોધિત બ્રાહ્મણે એ બાળકને પણ માર્યો.
વદંસ્તથાપિ સોઽમ્બેતિ નૈવ મુઞ્ચતિ માતરમ્ । રાજ્ઞ્યુવાચ - પ્રસાદં કુરુ મે નાથ ક્રીણીષ્વેમં હિ બાલકમ્
બાળક 'માતા!' કહીને રડતો રહ્યો, છતાં એણે પોતાની માતાને છોડ્યો નહીં. ત્યારે રાણી બોલી: 'મહારાજ, કૃપા કરો—આ બાળકને મારી પાસેથી ખરીદી લો.'
ક્રીતાપિ નાહં ભવિતા વિનૈનં કાર્યસાધિકા । ઇત્થં મમાલ્પભાગ્યાયાઃ પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો
'મને ખરીદો તો પણ, આ બાળક વિના હું મારું કામ પૂરું કરી શકીશ નહીં; હે પ્રભુ, હું તો દુર્ભાગ્યશાળી છું—મારા પર દયા કરો.'
બ્રાહ્મણ ઉવાચ - ગૃહ્યતાં વિત્તમેતત્તે દીયતાં મમ બાલકઃ । સ્ત્રીપુંસોર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ કૃતમેવ હિ વેતનમ્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તમારું ધન લઈ લો અને બાળક મને આપો; પુરુષ અને સ્ત્રીના ધર્મશાસ્ત્ર જાણનારોએ આ મૂલ્ય નક્કી કર્યું છે.'
શતં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિમૌલ્યં તથાપરૈઃ । દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણોપેતા દક્ષા શીલગુણાન્વિતા
'એક સો, હજાર, લાખ કે કરોડ જેટલું મૂલ્ય હોય—બત્રીસ ગુણોથી યુક્ત, કુશળ અને સારા સ્વભાવવાળી.'
કોટિમૌલ્યં સ્ત્રિયઃ પ્રોક્તં પુરુષસ્ય તથાર્બુદમ્ । સૂત ઉવાચ - તથૈવ તસ્ય તદ્વિત્તં પુરઃ ક્ષિપ્તં પટે પુનઃ
'સ્ત્રીનું મૂલ્ય કરોડ ગણાયું છે અને પુરુષનું દસ કરોડ.' સૂતાએ કહ્યું: 'એ જ રીતે, એનું ધન ફરી એકવાર કપડાં પર મૂકી આપ્યું.'
પ્રગૃહ્ય બાલકં માત્રા સહૈકસ્થમબન્ધયત્ । પ્રતસ્થે સ ગૃહં ક્ષિપ્રં તયા સહ મુદાન્વિતઃ
બ્રાહ્મણે બાળકને તેની માતા સાથે બાંધી દીધો અને આનંદભેર બંનેને લઈને ઝડપથી પોતાના ઘરે ચાલ્યો.
પ્રદક્ષિણાં તુ સા કૃત્વા જાનુભ્યાં પ્રણતા સ્થિતા । બાષ્પપર્યાકુલા દીના ત્વિદં વચનમબ્રવીત્
તે સ્ત્રીએ પરિક્રમા કરી, પછી ઘૂંટણે પડી નમસ્કાર કર્યો; આંખોમાંથી અશ્રુ ભરાઈ ગયા, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ એ બોલી:
યદિ દત્તં યદિ હુતં બ્રાહ્મણાસ્તર્પિતા યદિ । તેન પુણ્યેન મે ભર્તા હરિશ્ચન્દ્રોઽસ્તુ વૈ પુનઃ
'જો મેં દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ કર્યો હોય, બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કર્યા હોય, તો એ પુણ્યથી મારા પતિ હરિશ્ચંદ્ર ફરી પાછા મળે.'
પાદયોઃ પતિતાં દૃષ્ટ્વા પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્ । હાહેતિ ચ વદન્ રાજા વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ
પગે પડેલી અને પોતાનાથી પણ વધુ પ્રિય પત્નીને જોઈ, રાજાએ 'હાય!' કહીને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગ્યો.
વિયુક્તેયં કથં જાતા સત્યશીલગુણાન્વિતા । વૃક્ષચ્છાયાપિ વૃક્ષં તં ન જહાતિ કદાચન
'સત્ય અને સારા ગુણોથી ભરપૂર એવી મારી પત્ની કેવી રીતે મારો વિયોગ સહન કરી રહી છે? વૃક્ષની છાંયાં પણ ક્યારેય વૃક્ષને છોડતી નથી.'
એવં ભાર્યાં વદિત્વાથ સુસમ્બદ્ધં પરસ્પરમ્ । પુત્રં ચ તમુવાચેદં માં ત્વં હિત્વા ક્વ યાસ્યસિ
પત્નીને આમ કહીને, જે એકબીજાથી ખૂબ બંધાયેલા હતા, રાજાએ પુત્રને કહ્યું: 'તું મને છોડી ક્યાં જશે?'
કાં દિશં પ્રતિ યાસ્યામિ કો મે દુઃખં નિવારયેત્ । રાજ્યત્યાગે ન મે દુઃખં વનવાસે ન મે દ્વિજ
'હવે હું કઈ દિશામાં જઉં? મારું દુઃખ કોણ દૂર કરશે? રાજપદ છોડવામાં કે વનમાં રહેવામાં મને દુઃખ નહોતું, હે બ્રાહ્મણ.'
યત્પુત્રેણ વિયોગો મે એવમાહ સ ભૂપતિઃ । સદ્ભર્તૃભોગ્યા હિ સદા લોકે ભાર્યા ભવન્તિ હિ
રાજાએ કહ્યું: 'પણ પુત્રથી વિયોગ જ સાચું દુઃખ છે. કારણ કે, પત્નીઓ તો હંમેશા પતિ માટે જ હોય છે.'
મયા ત્યક્તાસિ કલ્યાણિ દુઃખેન વિનિયોજિતા । ઇક્ષ્વાકુવંશસમ્ભૂતં સર્વરાજ્યસુખોચિતમ્
'હે કલ્યાણી, મેં તને છોડી દીધી અને દુઃખમાં મૂક્યા, તું તો ઇક્ષ્વાકુ વંશની અને સર્વ રાજસુખ માટે યોગ્ય હતી.'
મામીદૃશાં પતિં પ્રાપ્ય દાસીભાવં ગતા હ્યસિ । ઈદૃશે મજ્જમાનં માં સુમહચ્છોકસાગરે
'મારા જેવા પતિને પામ્યા પછી તું દાસી બની ગઈ છે; અને હું તો આ મોટા દુઃખના દરિયામાં ડૂબી રહ્યો છું.'
કો મામુદ્ધરતે દેવિ પૌરાણાખ્યાનવિસ્તરૈઃ । સૂત ઉવાચ - પશ્યતસ્તસ્ય રાજર્ષેઃ કશાઘાતૈઃ સુદારુણૈઃ
'હે દેવી, મને આ દુઃખમાંથી કોણ પ્રાચીન કથાઓથી બહાર કાઢશે?' સૂતાએ કહ્યું: 'એ રાજાને જોઈને, અત્યંત કઠોર કશા માર્યા.'
ઘાતયિત્વા તુ વિપ્રેશો નેતું સમુપચક્રમે । નીયમાનૌ તુ તૌ દૃષ્ટ્વા ભાર્યાપુત્રૌ સ પાર્થિવઃ
બ્રાહ્મણના સ્વામી એ બંનેને મારીને લઈ જવા તૈયાર થયો; પત્ની અને પુત્રને લઈ જવામાં આવતા રાજાએ તેમને જોયા.
વિલલાપાતિદુઃખાર્તો નિઃશ્વસ્યોષ્ણં પુનઃ પુનઃ । યાં ન વાયુર્ન વાઽઽદિત્યો ન ચન્દ્રો ન પૃથ્ગ્જનાઃ
ઘણું દુઃખ પામીને, તે બ્રાહ્મણે વારંવાર ઉશ્કું શ્વાસ લઈ રડ્યા—જેને પવન, સૂર્ય, ચંદ્ર કે બીજાં કોઈએ કદી આવાં જોયાં નહોતાં.
દૃષ્ટવન્તઃ પુરા પત્નીં સેયં દાસીત્વમાગતા । સૂર્યવંશપ્રસૂતોઽયં સુકુમારકરાઙ્ગુલિઃ
જે સ્ત્રી પહેલાં પત્ની તરીકે માન પામતી હતી, આજે દાસી બની ગઈ છે; અને આ બાળક, સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, નાજુક હાથ અને આંગળીઓ ધરાવતો—
સમ્પ્રાપ્તો વિક્રયં બાલો ધિઙ્મામસ્તુ સુદુર્મતિમ્ । હા પ્રિયે હા શિશો વત્સ મમાનાર્યસ્ય દુર્નયઃ
—આ બાળક પણ હવે વેચાઈ ગયો છે; ધિક્કાર છે મને, મારા દુષ્ટ મનને! હાય પ્રિયે! હાય બાલક! મારા અનારીય વર્તનથી આ દુર્દશા આવી છે.
દૈવાધીનદશાં પ્રાપ્તો ન મૃતોઽસ્મિ તથાપિ ધિક્ । વ્યાસ ઉવાચ - એવં વિલપિતો રાજ્ઞોઽગ્રે વિપ્રોઽન્તરધીયત
દૈવના હાથમાં આવી ગયો છું છતાં પણ મર્યો નથી—ધિક્કાર છે મને! વ્યાસજી કહે છે: રાજા સામે એમ રડતા બ્રાહ્મણ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયા.
વૃક્ષગેહાદિભિસ્તુઙ્ગૈસ્તાવાદાય ત્વરાન્વિતઃ । અત્રાન્તરે મુનિશ્રેષ્ઠસ્ત્વાજગામ મહાતપાઃ
બન્નેને લઈને, તે ઝડપથી ઊંચા વૃક્ષો અને મકાનો પાસેથી પસાર થયો; એ જ સમયે મહાન તપસ્વી, મુનિશ્રેષ્ઠ ત્યાં આવ્યા.
સશિષ્યઃ કૌશિકેન્દ્રોઽસૌ નિષ્ઠુરઃ ક્રૂરદર્શનઃ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ- યા ત્વયોક્તા પુરા રાજન્ રાજસૂયસ્ય દક્ષિણા
કૌશિકોમાં શ્રેષ્ઠ, કઠોર અને ભયાનક દેખાવાવાળા, પોતાના શિષ્યો સાથે આવ્યા. વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજન, રાજસૂય યજ્ઞ માટે જેSouth દક્ષિણા આપવાનો વચન આપ્યું હતું—
તાં દદસ્વ મહાબાહો યદિ સત્યં પુરસ્કૃતમ્ । હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - નમસ્કરોમિ રાજર્ષે ગૃહાણેમાં સ્વદક્ષિણામ્
—હે મહાબાહુ, જો તું સત્યને સર્વોપરી માનતો હોય તો હવે એ આપ. હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: રાજર્ષિ, હું તમને વંદન કરું છું; કૃપા કરીને મારી આ દક્ષિણા સ્વીકારો.
રાજસૂયસ્ય યાગસ્ય યા મયોક્તા પુરાનઘ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - કુતો લબ્ધમિદં દ્રવ્યં દક્ષિણાર્થે પ્રદીયતે
હે નિર્દોષ, આ રાજસૂય યજ્ઞની દક્ષિણા છે, જે મેં પહેલાં નક્કી કરી હતી. વિશ્વામિત્રે પૂછ્યું: આ ધન તું ક્યાંથી મેળવ્યું છે, જે દક્ષિણા તરીકે આપે છે?