કસ્યચિદ્યદિ કાર્યં સ્યાદ્દાસ્યા પ્રાણેષ્ટયા મમ । સ બ્રવીતુ ત્વરાયુક્તો યાવત્સ્વં ધારયામ્યહમ્
'જો કોઈને દાસી જોઈએ હોય, જે મને જીવથી પણ વધુ પ્રિય છે, તો જલદી કહો, જ્યારેય સુધી હું સહન કરી શકું છું.'
તેઽબ્રુવન્પણ્ડિતાઃ કસ્ત્વં પત્નીં વિક્રેતુમાગતઃ । રાજોવાચ - કિં માં પૃચ્છથ કસ્ત્વં ભો નૃશંસોઽહમમાનુષઃ
પંડિતોએ પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, જે પત્નીને વેચવા આવ્યા છો?' રાજાએ કહ્યું: 'શું તમે પૂછો છો હું કોણ? હા, હું નિર્દય અને અમાનુષ છું.'
રાક્ષસો વાસ્મિ કઠિનસ્તતઃ પાપં કરોમ્યહમ્ । વ્યાસ ઉવાચ - તં શબ્દં સહસા શ્રુત્વા કૌશિકો વિપ્રરૂપધૃક્
'હું રાક્ષસ છું, કઠોર છું, એટલે પાપ કરું છું.' વ્યાસજી કહે છે: એ શબ્દો સાંભળીને, કૌશિકે બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કર્યું.
વૃદ્ધરૂપં સમાસ્થાય હરિશ્ચન્દ્રમભાષત । સમર્પયસ્વ મે દાસીમહં ક્રેતા ધનપ્રદઃ
વૃદ્ધનું રૂપ લઈને, તેણે હરિશ્ચંદ્રને કહ્યું: 'મને દાસી તરીકે તારી પત્ની આપ, હું ખરીદનાર છું અને ધન આપું છું.'
અસ્તિ મે વિત્તમતુલં સુકુમારી ચ મે પ્રિયા । ગૃહકર્મ ન શક્નોતિ કર્તુમસ્માત્પ્રયચ્છ મે
'મારે અણમોલ ધન છે અને મારી પ્રિય પત્ની નાજુક છે; એ ઘરકામ કરી શકતી નથી, એટલે તું મને એ આપ.'
અહં ગૃહ્ણામિ દાસીં તુ કતિ દાસ્યામિ તે ધનમ્ । એવમુક્તે તુ વિપ્રેણ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભૂપતેઃ
'હું દાસી તરીકે એને લઈ જઉં, તને કેટલું ધન આપું?' બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું ત્યારે રાજા હરિશ્ચંદ્ર—
વિદીર્ણં તુ મનો દુઃખાન્ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્ । વિપ્ર ઉવાચ - કર્મણશ્ચ વયોરૂપશીલાનાં તવ યોષિતઃ
દુઃખથી રાજાનું મન તૂટી ગયું અને તેણે કંઈ જવાબ ન આપ્યો. બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તારી પત્નીનું કામ, વય, રૂપ અને સ્વભાવ પ્રમાણે—'
અનુરૂપમિદં વિત્તં ગૃહાણાર્પય મેઽબલામ્ । ધર્મશાસ્ત્રેષુ યદ્ દૃષ્ટં સ્ત્રિયો મૌલ્યં નરસ્ય ચ
'આ યોગ્ય મૂલ્ય છે; સ્વીકારી લે અને સ્ત્રીને મને સોંપ. ધર્મશાસ્ત્રોમાં જેવું સ્ત્રી અને પુરુષનું મૂલ્ય લખ્યું છે—'
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણોપેતા દક્ષા શીલગુણાન્વિતા । કોટિમૌલ્યં સુવર્ણસ્ય સ્ત્રિયઃ પુંસસ્તથાર્બુદમ્
'બત્રીસ ગુણોથી યુક્ત, કુશળ અને સારા સ્વભાવની સ્ત્રીનું મૂલ્ય એક કરોડ સોનુ છે; પુરુષનું મૂલ્ય દસ લાખ છે.'
ઇત્યાકર્ણ વચસ્તસ્ય હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ । દુઃખેન મહતાઽઽવિષ્ટો ન ચૈનં કિઞ્ચિદબ્રવીત્
આવી વાતો સાંભળી, મહારાજ હરિશ્ચંદ્ર ભારે દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયો અને કંઈ બોલ્યો નહીં.
તતઃ સ વિપ્રો નૃપતેઃ પુરતો વલ્કલોપરિ । ધનં નિધાય કેશેષુ ધૃત્વા રાજ્ઞીમકર્ષયત્
પછી એ બ્રાહ્મણે રાજાના સામે વલ્કલ ઉપર ધન મૂકી, રાણીના વાળ પકડીને એને ખેંચી લઈ ગયો.
રાજ્ઞ્યુવાચ - મુઞ્ચ મુઞ્ચાર્ય માં સદ્યો યાવત્પશ્યામ્યહં સુતમ્ । દુર્લભં દર્શનં વિપ્ર પુનરસ્ય ભવિષ્યતિ
રાણીએ કહ્યું: 'માલિક, મને થોડા સમય માટે છોડો, જેથી હું મારા પુત્રને જોઈ લઉં; બ્રાહ્મણ, એને ફરી જોવું બહુ મુશ્કેલ થશે.'
પશ્યેહ પુત્ર મામેવં માતરં દાસ્યતાં ગતામ્ । માં માસ્પ્રાક્ષી રાજપુત્ર ન સ્પૃશ્યાહં ત્વયાધુના
'પુત્ર, અહીં જોઈ લે, તારી માતા હવે દાસી બની ગઈ છે; હવે તું મને સ્પર્શ ન કર, રાજપુત્ર, હું હવે તારી સ્પર્શની લાયક નથી.'
તતઃ સ બાલઃ સહસા દૃષ્ટ્વાઽઽકૃષ્ટાં તુ માતરમ્ । સમભ્યધાવદમ્બેતિ વદન્સાશ્રુવિલોચનઃ
પછી એ બાળક, અચાનક પોતાની માતાને ખેંચાતી જોઈ, 'માતા, માતા' કહીને, આંખોમાં આંસુ સાથે એની તરફ દોડી ગયો.
હસ્તે વસ્ત્રં સમાકર્ષન્ કાકપક્ષધરઃ સ્ખલન્ । તમાગતં દ્વિજઃ ક્રોધાદ્ બાલમપ્યાહનત્તદા
જ્યારે માથા પર ઝાટા વાળ ધરાવતો બાળક પોતાની માતાના વસ્ત્રને પકડીને ઊભો રહ્યો, ત્યારે ક્રોધિત બ્રાહ્મણે એ બાળકને પણ માર્યો.
વદંસ્તથાપિ સોઽમ્બેતિ નૈવ મુઞ્ચતિ માતરમ્ । રાજ્ઞ્યુવાચ - પ્રસાદં કુરુ મે નાથ ક્રીણીષ્વેમં હિ બાલકમ્
બાળક 'માતા!' કહીને રડતો રહ્યો, છતાં એણે પોતાની માતાને છોડ્યો નહીં. ત્યારે રાણી બોલી: 'મહારાજ, કૃપા કરો—આ બાળકને મારી પાસેથી ખરીદી લો.'
ક્રીતાપિ નાહં ભવિતા વિનૈનં કાર્યસાધિકા । ઇત્થં મમાલ્પભાગ્યાયાઃ પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો
'મને ખરીદો તો પણ, આ બાળક વિના હું મારું કામ પૂરું કરી શકીશ નહીં; હે પ્રભુ, હું તો દુર્ભાગ્યશાળી છું—મારા પર દયા કરો.'
બ્રાહ્મણ ઉવાચ - ગૃહ્યતાં વિત્તમેતત્તે દીયતાં મમ બાલકઃ । સ્ત્રીપુંસોર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈઃ કૃતમેવ હિ વેતનમ્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તમારું ધન લઈ લો અને બાળક મને આપો; પુરુષ અને સ્ત્રીના ધર્મશાસ્ત્ર જાણનારોએ આ મૂલ્ય નક્કી કર્યું છે.'
શતં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિમૌલ્યં તથાપરૈઃ । દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણોપેતા દક્ષા શીલગુણાન્વિતા
'એક સો, હજાર, લાખ કે કરોડ જેટલું મૂલ્ય હોય—બત્રીસ ગુણોથી યુક્ત, કુશળ અને સારા સ્વભાવવાળી.'
કોટિમૌલ્યં સ્ત્રિયઃ પ્રોક્તં પુરુષસ્ય તથાર્બુદમ્ । સૂત ઉવાચ - તથૈવ તસ્ય તદ્વિત્તં પુરઃ ક્ષિપ્તં પટે પુનઃ
'સ્ત્રીનું મૂલ્ય કરોડ ગણાયું છે અને પુરુષનું દસ કરોડ.' સૂતાએ કહ્યું: 'એ જ રીતે, એનું ધન ફરી એકવાર કપડાં પર મૂકી આપ્યું.'
પ્રગૃહ્ય બાલકં માત્રા સહૈકસ્થમબન્ધયત્ । પ્રતસ્થે સ ગૃહં ક્ષિપ્રં તયા સહ મુદાન્વિતઃ
બ્રાહ્મણે બાળકને તેની માતા સાથે બાંધી દીધો અને આનંદભેર બંનેને લઈને ઝડપથી પોતાના ઘરે ચાલ્યો.
પ્રદક્ષિણાં તુ સા કૃત્વા જાનુભ્યાં પ્રણતા સ્થિતા । બાષ્પપર્યાકુલા દીના ત્વિદં વચનમબ્રવીત્
તે સ્ત્રીએ પરિક્રમા કરી, પછી ઘૂંટણે પડી નમસ્કાર કર્યો; આંખોમાંથી અશ્રુ ભરાઈ ગયા, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ એ બોલી:
યદિ દત્તં યદિ હુતં બ્રાહ્મણાસ્તર્પિતા યદિ । તેન પુણ્યેન મે ભર્તા હરિશ્ચન્દ્રોઽસ્તુ વૈ પુનઃ
'જો મેં દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞ કર્યો હોય, બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કર્યા હોય, તો એ પુણ્યથી મારા પતિ હરિશ્ચંદ્ર ફરી પાછા મળે.'
પાદયોઃ પતિતાં દૃષ્ટ્વા પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્ । હાહેતિ ચ વદન્ રાજા વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ
પગે પડેલી અને પોતાનાથી પણ વધુ પ્રિય પત્નીને જોઈ, રાજાએ 'હાય!' કહીને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગ્યો.
વિયુક્તેયં કથં જાતા સત્યશીલગુણાન્વિતા । વૃક્ષચ્છાયાપિ વૃક્ષં તં ન જહાતિ કદાચન
'સત્ય અને સારા ગુણોથી ભરપૂર એવી મારી પત્ની કેવી રીતે મારો વિયોગ સહન કરી રહી છે? વૃક્ષની છાંયાં પણ ક્યારેય વૃક્ષને છોડતી નથી.'
એવં ભાર્યાં વદિત્વાથ સુસમ્બદ્ધં પરસ્પરમ્ । પુત્રં ચ તમુવાચેદં માં ત્વં હિત્વા ક્વ યાસ્યસિ
પત્નીને આમ કહીને, જે એકબીજાથી ખૂબ બંધાયેલા હતા, રાજાએ પુત્રને કહ્યું: 'તું મને છોડી ક્યાં જશે?'
કાં દિશં પ્રતિ યાસ્યામિ કો મે દુઃખં નિવારયેત્ । રાજ્યત્યાગે ન મે દુઃખં વનવાસે ન મે દ્વિજ
'હવે હું કઈ દિશામાં જઉં? મારું દુઃખ કોણ દૂર કરશે? રાજપદ છોડવામાં કે વનમાં રહેવામાં મને દુઃખ નહોતું, હે બ્રાહ્મણ.'
યત્પુત્રેણ વિયોગો મે એવમાહ સ ભૂપતિઃ । સદ્ભર્તૃભોગ્યા હિ સદા લોકે ભાર્યા ભવન્તિ હિ
રાજાએ કહ્યું: 'પણ પુત્રથી વિયોગ જ સાચું દુઃખ છે. કારણ કે, પત્નીઓ તો હંમેશા પતિ માટે જ હોય છે.'
મયા ત્યક્તાસિ કલ્યાણિ દુઃખેન વિનિયોજિતા । ઇક્ષ્વાકુવંશસમ્ભૂતં સર્વરાજ્યસુખોચિતમ્
'હે કલ્યાણી, મેં તને છોડી દીધી અને દુઃખમાં મૂક્યા, તું તો ઇક્ષ્વાકુ વંશની અને સર્વ રાજસુખ માટે યોગ્ય હતી.'
મામીદૃશાં પતિં પ્રાપ્ય દાસીભાવં ગતા હ્યસિ । ઈદૃશે મજ્જમાનં માં સુમહચ્છોકસાગરે
'મારા જેવા પતિને પામ્યા પછી તું દાસી બની ગઈ છે; અને હું તો આ મોટા દુઃખના દરિયામાં ડૂબી રહ્યો છું.'