મહદ્દુખઃમિદં ભદ્રે યત્ત્વમેવં બ્રવીષિ મે । કિં તવ સ્મિતસંલ્લાપા મમ પાપસ્ય વિસ્મૃતાઃ
હે સુમુખી, તું જે રીતે મારી સાથે બોલી છે, એ મને બહુ મોટું દુઃખ છે. શું તારે મારા જેવા પાપી સાથેના હસતાં-મલકતાં સંવાદો ભૂલી ગયા છે?
હા હા ત્વયા કથં યોગ્યં વક્તુમેતચ્છુચિસ્મિતે । દુર્વાચ્યમેતદ્વચનં કથં વદસિ ભામિનિ
હાય! પવિત્ર સ્મિતવાળી, તારા મોઢેથી આવું કહેવું યોગ્ય કેમ ગણાય? સુંદરિ, આવું કઠણ બોલવું તું કેમ બોલી શકી?
ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિશ્રેષ્ઠો ન ધીરો દારવિક્રયે । નિપપાત મહીપૃષ્ઠે મૂર્ચ્છયાતિપરિપ્લુતઃ
આવું કહીને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પણ પત્નીની વેચાણની વાતે અડગ ન રહી શકેલા રાજાએ, ભારે મૂર્છાથી જમીન પર પડી ગયો.
શયાનં ભુવિ તં દૃષ્ટ્વા મૂર્ચ્છયાપિ મહીપતિમ્ । ઉવાચેદં સુકરુણં રાજપુત્રી સુદુઃખિતા
મૂર્છા ખાઈને જમીન પર પડેલા રાજાને જોઈ, રાજકુમારી ખૂબ જ દુઃખી થઈ અને અત્યંત કરુણ શબ્દોમાં બોલી:
હા મહારાજ કસ્યેદમપધ્યાનાદુપાગતમ્ । યસ્ત્વં નિપતિતો ભૂમૌ રઙ્કવચ્છરણોચિતઃ
હાય મહારાજ, કઈ દુર્ભાગ્યથી આવું થયું કે તમે જમીન પર આવી પડ્યા, જાણે આશ્રય માગતા ગરીબ માણસ જેવા?
યેનૈવ કોટિશો વિત્તં વિપ્રાણામપવર્જિતમ્ । સ એવ પૃથિવીનાથો ભુવિ સ્વપિતિ મે પતિઃ
જે રાજાએ બ્રાહ્મણોને કરોડો ધન આપ્યું હતું, એ જ પૃથ્વીના સ્વામી, મારા પતિ, આજે જમીન પર પડ્યા છે.
હા કષ્ટં કિં તવાનેન કૃતં દૈવ મહીક્ષિતા । યદિન્દ્રોપેન્દ્રતુલ્યોઽયં નીતઃ પાપામિમાં દશામ્
હાય, દૈવએ તને કયું દુઃખ આપ્યું છે, રાજા, કે જે ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સમાન હતો, તે આજે આવી પાપી હાલતમાં આવી ગયો છે?
ઇત્યુક્ત્વા સાપિ સુશ્રોણી મૂર્ચ્છિતા નિપપાત હ । ભર્તુર્દુઃખમહાભારેણાસહ્યેનાતિપીડિતા
આવું કહીને, સુંદર કટિવાળી એ સ્ત્રી પણ પતિના અસહ્ય દુઃખના ભારથી મૂર્છાઈને પડી ગઈ.
શિશુર્દૃષ્ટ્વા ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રાહ વાક્યં સુદુઃખિતઃ । તાત તાત પ્રદેહ્યન્નં માતર્મે દેહિ ભોજનમ્
આ જોઈ, ભૂખથી પીડાતા બાળકે ખૂબ દુઃખથી કહ્યું: 'પપ્પા, પપ્પા, મને ખાવાનું આપો; મમ્મી, મને ભોજન આપો.'
ક્ષુન્મે બલવતી જાતા જિહ્વાગ્રે મેઽતિશુષ્યતિ
મને બહુ જોરથી ભૂખ લાગી છે; મારી જીભ ખૂબ સુકાઈ ગઈ છે.
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ । અન્તકેન સમઃ ક્રુદ્ધો ધનં સ્વં યાચિતું હૃદા
એ દરમિયાન, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર ક્રોધથી ભરાઈ, પોતાનું ધન માગવા મનમાં નક્કી કરીને ત્યાં આવ્યો.
તમાલોક્ય હરિશ્ચન્દ્રઃ પપાત ભુવિ મૂર્ચ્છિતઃ । સ વારિણા તમભ્યુક્ષ્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્
વિશ્વામિત્રને જોઈને હરિશ્ચંદ્ર મૂર્છાઈને જમીન પર પડી ગયો; પછી પાણી છાંટી, રાજાને આ રીતે સંબોધવામાં આવ્યો:
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર સ્વાં દદસ્વેષ્ટદક્ષિણામ્ । ઋણં ધારયતાં દુઃખમહન્યહનિ વર્ધતે
'ઉઠો, ઉઠો, રાજાધિરાજ, તું જે દક્ષિણાનું વચન આપ્યું છે, એ આપ. કારણ કે, જે લોકો ઋણ રાખે છે, તેમનું દુઃખ રોજે રોજ વધે છે.'
આપ્યાયમાનઃ સ તદા હિમશીતેન વારિણા । અવાપ્ય ચેતનાં રાજા વિશ્વામિત્રમવેક્ષ્ય ચ
હિમવત ઠંડા પાણીથી રાજા ફરી સાવધાન થયો અને વિશ્વામિત્રને જોઈને,
પુનર્મોહં સમાપેદે હ્યથ ક્રોધં યયૌ મુનિઃ સમાશ્વાસ્ય ચ રાજાનં વાક્યમાહ દ્વિજોત્તમઃ
ફરી એકવાર મૂર્છાઈ ગયો; ત્યારે મુનિ ક્રોધિત થયો અને રાજાને શાંત કરી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે કહ્યું:
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - દીયતાં દક્ષિણા સા મે યદિ ધૈર્યમવેક્ષસે । સત્યેનાર્કઃ પ્રતપતિ સત્યે તિષ્ઠતિ મેદિની
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: 'જો તારે હિંમત હોય તો મારી દક્ષિના આપ. સૂર્ય સત્યથી તેજ આપે છે, પૃથ્વી પણ સત્યથી ટકી છે.'
સત્યે પ્રોક્તઃ પરો ધર્મઃ સ્વર્ગઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ । અશ્વમેધસહસ્રં તુ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્
'સત્યને સર્વોચ્ચ ધર્મ કહેવાય છે; સ્વર્ગ પણ સત્ય પર ટકેલો છે; હજાર અશ્વમેઘ યજ્ઞ પણ સત્યની તુલનામાં ઓછા પડે છે.'
અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેકં વિશિષ્યતે । અથવા કિં મમૈતેન પ્રોક્તેનાસ્તિ પ્રયોજનમ્
'હજારો અશ્વમેઘ કરતાં એક સત્ય વધારે છે; નહિ તો, મેં જે કહ્યું તેમાં મને શું લાભ છે?'
મદીયાં દક્ષિણાં રાજન્ન દાસ્યતિ ભવાન્યદિ । અસ્તાચલગતે હ્યર્કે શપ્સ્યામિ ત્વામતો ધ્રુવમ્
હે રાજા, જો તમે મારી યોગ્ય દક્ષિણા નહીં આપો, તો જ્યારે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની પાછળ અસ્ત જશે, ત્યારે હું તમને ચોક્કસ શાપ આપીશ.
ઇત્યુક્ત્વા સ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાસીદ્ભયાતુરઃ । દુઃખીભૂતોઽવનૌ નિઃસ્વો નૃશંસમુનિનાર્દિતઃ
આવી રીતે કહીને那个 બ્રાહ્મણ ચાલ્યો ગયો અને રાજા તો ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગયો, દુઃખી અને ગરીબ બની ગયો, અને ક્રૂર મુનિએ તેને બહુ પીડાવ્યો.
સૂત ઉવાચ - એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ । બ્રાહ્મણૈર્બહુભિઃ સાર્ધં નિર્યયૌ સ્વગૃહાદ્ બહિઃ
સૂતાએ કહ્યું: એ સમયે ત્યાં એક વેદોમાં પારંગત બ્રાહ્મણ ઘણા બ્રાહ્મણો સાથે પોતાના ઘરમાંથી બહાર આવ્યો.
તતો રાજ્ઞી તુ તં દૃષ્ટ્વા આયાન્તં તાપસં સ્થિતમ્ । ઉવાચ વાક્યં રાજાનં ધર્માર્થસહિતં તદા
પછી રાણી એ તપસ્વીને આવતો જોઈને, રાજાને ધર્મ અને હિતભર્યા વચન કહ્યાં.
ત્રયાણામપિ વર્ણાનાં પિતા બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે । પિતૃદ્રવ્યં હિ પુત્રેણ ગ્રહીતવ્યં ન સંશયઃ
ત્રણેય વર્ણના પિતા તો બ્રાહ્મણ કહેવાય છે; અને પિતાનું ધન પુત્રે લેવું જોઈએ, એમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદયં પ્રાર્થનીયો ધનાર્થમિતિ મે મતિઃ । રાજોવાચ - નાહં પ્રતિગ્રહં કાઙ્ક્ષે ક્ષત્રિયોઽહં સુમધ્યમે
માટે મારા મત પ્રમાણે, ધન માટે એ બ્રાહ્મણને વિનંતી કરવી જોઈએ. રાજાએ કહ્યું: સુકુમારી, હું દાન લેવાનો ઇચ્છુક નથી; હું ક્ષત્રિય છું.
યાચનં ખલુ વિપ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં ન વિદ્યતે । ગુરુર્હિ વિપ્રો વર્ણાનાં પૂજનીયોઽસ્તિ સર્વદા
વિનંતી કરવી તો બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિયને યોગ્ય નથી; બ્રાહ્મણ તો સર્વ વર્ણના માટે હંમેશા પૂજ્ય છે.
તસ્માદ્ ગુરુર્ન યાચ્યઃ સ્યાત્ક્ષત્રિયાણાં વિશેષતઃ । યજનાધ્યયનં દાનં ક્ષત્રિયસ્ય વિધીયતે
માટે ગુરુ પાસે કંઈ માગવું નહીં જોઈએ, ખાસ કરીને ક્ષત્રિયોએ તો નહિ; ક્ષત્રિય માટે યજ્ઞ, અધ્યયન અને દાન કરવું જ નિયત છે.
શરણાગતાનામભયં પ્રજાનાં પ્રતિપાલનમ્ । ન ચાપ્યેવં તુ વક્તવ્યં દેહીતિ કૃપણં વચઃ
શરણમાં આવેલા લોકોને નિર્ભયતા આપવી અને પ્રજાની રક્ષા કરવી એ ક્ષત્રિયનું કામ છે; અને 'આપો, આપો' એમ દયાની વાત પણ ના કરવી જોઈએ.
દદામીત્યેવ મે દેવિ હૃદયે નિહિતં વચઃ । અર્જિતં કુત્રચિદ્ દ્રવ્યં બ્રાહ્મણાય દદામ્યહમ્
હે દેવી, 'હું આપીશ' એ વચન તો મારા હૃદયમાં પક્કું છે; જ્યાંથી પણ હું ધન મેળવો, એ હું બ્રાહ્મણને આપી દઈશ.
પત્ન્યુવાચ - કાલઃ સમવિષમકરઃ પરિભવસમ્માનમાનદઃ કાલઃ । કાલઃ કરોતિ પુરુષં દાતારં યાચિતારં ચ
પત્નીએ કહ્યું: સમય સુખ-દુઃખ, અપમાન-માન બધું લાવે છે; સમય માણસને ક્યારે દાતા અને ક્યારે યાચક પણ બનાવી દે છે.
વિપ્રેણ વિદુષા રાજા ક્રુદ્ધેનાતિબલીયસા । રાજ્યાન્નિરસ્તઃ સૌખ્યાચ્ચ પશ્ય કાલસ્ય ચેષ્ટિતમ્
વિદ્વાન અને અત્યંત શક્તિશાળી બ્રાહ્મણે રાજાને રાજ્ય અને સુખમાંથી વિમુખ કરી દીધો — જુઓ, સમયની લીલા કેવી છે.