જગામ પદ્ભ્યાં દુઃખાર્તઃ સહ પત્ન્યા સમાકુલઃ । પુરીં પ્રવિશ્ય સ નૃપો વિશ્વાસમકરોત્તદા
દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, પત્ની સાથે પગપાળા ગયો. નગરીમાં પ્રવેશી, રાજાએ ત્યાં મનમાં ધૈર્ય પામ્યું.
દદૃશેઽથ મુનિશ્રેષ્ઠં બ્રાહ્મણં દક્ષિણાર્થિનમ્ । તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વિનયાવનતોઽભવત્
ત્યાં તેણે શ્રેષ્ઠ મુનિ, દક્ષિણાની ઇચ્છાવાળા બ્રાહ્મણને જોયા. તેને આવતો જોઈ, હરિશ્ચંદ્ર વિનમ્ર અને નમ્ર બન્યો.
પ્રાહ ચૈવાઞ્જલિં કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહામુનિમ્ । ઇમે પ્રાણાઃ સુતશ્ચાયં પ્રિયા પત્ની મુને મમ
હરિશ્ચંદ્રે હાથ જોડીને મહામુનિને કહ્યું: 'મારા માટે તો આ પ્રાણ, આ દીકરો અને આ પ્રિય પત્ની બધું જ છે, હે મુનિ.'
યેન તે કૃત્યમસ્ત્યાશુ ગૃહાણાદ્ય દ્વિજોત્તમ । યચ્ચાન્યત્કાર્યમસ્માભિસ્તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ
'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમને જે કંઈ જોઈએ છે, એ તમે આજે જ લેવી દયાળુ. અને અમારે તરફથી બીજું કંઈ કરવાનું હોય તો એ પણ મને કહો.'
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - પૂર્ણઃ સ માસો ભદ્રં તે દીયતાં મમ દક્ષિણા । પૂર્વં તસ્ય નિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: 'હવે મહિનો પૂરો થયો છે, તને શુભ થાય. હવે મને મારી દક્ષિણા આપ. કારણ કે એ પહેલા નક્કી થયું હતું, જો તને તારા શબ્દ યાદ હોય.'
રાજોવાચ - બ્રહ્મન્નાદ્યાપિ સમ્પૂર્ણો માસો જ્ઞાનતપોબલ । તિષ્ઠત્યેકદિનાર્ધં યત્તપ્રતીક્ષસ્વ નાપરમ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, જ્ઞાન અને તપની શક્તિથી મહિનો હજી પૂરો થયો નથી; હજુ દિવસ અને અડધો બાકી છે. એટલું જ રાહ જો, વધુ નહીં.'
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ । શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રયચ્છસિ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ થાઓ. મહારાજ, હું ફરી આવિશ. પણ જો આજે ન આપેશ તો તને શાપ આપીશ.'
ઇત્યુક્ત્વાથ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્તદા । કથમસ્મૈ પ્રયચ્છામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા
આવી રીતે કહી વિદ્વાન ચાલ્યા ગયા. રાજાએ ત્યારે વિચાર્યું: 'હું જે દક્ષિણા આપવાનો વચન આપ્યું છે, એ હું કેવી રીતે પૂરી કરી શકું?'
કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુત્રાર્થઃ સામ્પ્રતં મમ । પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે તત્ર યાઞ્ચા કથં ભવેત્
'મારા ધનિક મિત્રો હવે ક્યાં છે? મારે પાસે ધન ક્યાં છે? મને દાન લેવું મનાઈ છે, તો હું બીજાથી કેવી રીતે માગી શકું?'
રાજ્ઞાં વૃત્તિત્રયં પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રેષુ નિશ્ચિતમ્ । યદિ પ્રાણાન્વિમુઞ્ચામિ હ્યપ્રદાય ચ દક્ષિણામ્
'રાજાઓ માટે ત્રણ પ્રકારની રોજગારી ધર્મશાસ્ત્રોમાં નિશ્ચિત છે. જો હું દક્ષિણા આપ્યા વિના પ્રાણ ત્યાગી દઉં—'
બ્રહ્મસ્વહા કૃમિઃ પાપો ભવિષ્યામ્યધમાધમઃ । અથવા પ્રેતતાં યાસ્યે વર એવાત્મવિક્રયઃ
'તો હું બ્રાહ્મણનું આપેલું ન આપવાથી પાપી જીવ, નીચામાં નીચ બની જઈશ. અથવા ભૂત બનીશ; એ કરતા પોતે વેચાઈ જવું સારું.'
સૂત ઉવાચ - રાજાનં વ્યાકુલં દીનં ચિન્તયાનમધોમુખમ્ । પ્રત્યુવાચ તદા પત્ની બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા
સૂતે કહ્યું: રાજાને ચિંતામાં, દુઃખી અને માથું નીચે કરી બેઠેલા જોઈ, તેની પત્નીએ અશ્રુભીનાં અવાજે તેને કહ્યું.
ત્યજ ચિન્તાં મહારાજ સ્વધર્મમનુપાલય । પ્રેતવદ્વર્જનીયો હિ નરઃ સત્યબહિષ્કૃતઃ
'મહારાજ, ચિંતા છોડો અને તમારો ધર્મ પાળો. જે માણસ સત્ય છોડે છે, એ તો જીવતા જ મરેલા સમાન છે.'
નાતઃ પરતરં ધર્મં વદન્તિ પુરુષસ્ય ચ । યાદૃશં પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વસત્યસ્યાનુપાલનમ્
'પુરૂષ માટે પોતાના સત્યનું પાલન કરવું એથી મોટો ધર્મ બીજો નથી, હે પુરૂષશ્રેષ્ઠ.'
અગ્નિહોત્રમધીતં ચ દાનાદ્યાઃ સકલાઃ ક્રિયાઃ । ભવન્તિ તસ્ય વૈફલ્યં વાક્યં યસ્યાનૃતં ભવેત્
'જેનું વચન ખોટું હોય, તેના માટે અગ્નિહોત્ર, અધ્યયન અને બધાં દાન વ્યર્થ થઈ જાય છે.'
સત્યમત્યન્તમુદિતં ધર્મશાસ્ત્રેષુ ધીમતામ્ । તારણાયાનૃતં તદ્વત્પાતનાયાકૃતાત્મનામ્
'ધર્મશાસ્ત્રોમાં બુદ્ધિશાળી લોકોએ સત્યને સર્વોપરી ગણ્યું છે; સત્યવંત માટે એ ઉદ્ધારનું સાધન છે, પણ દુરાચારી માટે પતનનું કારણ.'
શતાશ્વમેધાનાદૃત્ય રાજસૂયં ચ પાર્થિવઃ । કૃત્વા રાજા સકૃત્સ્વર્ગાદસત્યવચનાચ્ચ્યુતઃ
'રાજા જો શત અશ્વમેઘ અને રાજસૂય યજ્ઞ કરે, અને એકવાર સ્વર્ગ પણ પામે, તો પણ ખોટું બોલવાથી એમાંથી પડી જાય છે.'
રાજોવાચ - વંશવૃદ્ધિકરશ્ચાયં પુત્રસ્તિષ્ઠતિ બાલકઃ । ઉચ્યતાં વક્તુકામાસિ યદ્વાક્યં ગજગામિનિ
રાજાએ કહ્યું: 'આ દીકરો અમારા વંશને આગળ વધારનાર છે. હે ગજગામિની, તું જે કહેવું ઇચ્છે છે એ બોલ.'
પત્ન્યુવાચ - રાજન્ માભૂદસત્યં તે પુંસાં પુત્રફલાઃ સ્ત્રિયઃ । તન્માં પ્રદાય વિત્તેન દેહિ વિપ્રાય દક્ષિણામ્
પત્નીએ કહ્યું: 'મહારાજ, તું કદી ખોટું ન બોલે. સ્ત્રીઓ માટે પુત્ર જ ફળ છે. એટલે મને આપી, ધનથી બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપ.'
વ્યાસ ઉવાચ - એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય યયૌ મોહં મહીપતિઃ । પ્રતિલભ્ય ચ સંજ્ઞાં વૈ વિલલાપાતિદુઃખિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: આ વાત સાંભળી રાજા મૂર્છિત થઈ ગયો; પછી સંજ્ઞાન આવી, તો અત્યંત દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગ્યો.
મહદ્દુખઃમિદં ભદ્રે યત્ત્વમેવં બ્રવીષિ મે । કિં તવ સ્મિતસંલ્લાપા મમ પાપસ્ય વિસ્મૃતાઃ
હે સુમુખી, તું જે રીતે મારી સાથે બોલી છે, એ મને બહુ મોટું દુઃખ છે. શું તારે મારા જેવા પાપી સાથેના હસતાં-મલકતાં સંવાદો ભૂલી ગયા છે?
હા હા ત્વયા કથં યોગ્યં વક્તુમેતચ્છુચિસ્મિતે । દુર્વાચ્યમેતદ્વચનં કથં વદસિ ભામિનિ
હાય! પવિત્ર સ્મિતવાળી, તારા મોઢેથી આવું કહેવું યોગ્ય કેમ ગણાય? સુંદરિ, આવું કઠણ બોલવું તું કેમ બોલી શકી?
ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિશ્રેષ્ઠો ન ધીરો દારવિક્રયે । નિપપાત મહીપૃષ્ઠે મૂર્ચ્છયાતિપરિપ્લુતઃ
આવું કહીને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પણ પત્નીની વેચાણની વાતે અડગ ન રહી શકેલા રાજાએ, ભારે મૂર્છાથી જમીન પર પડી ગયો.
શયાનં ભુવિ તં દૃષ્ટ્વા મૂર્ચ્છયાપિ મહીપતિમ્ । ઉવાચેદં સુકરુણં રાજપુત્રી સુદુઃખિતા
મૂર્છા ખાઈને જમીન પર પડેલા રાજાને જોઈ, રાજકુમારી ખૂબ જ દુઃખી થઈ અને અત્યંત કરુણ શબ્દોમાં બોલી:
હા મહારાજ કસ્યેદમપધ્યાનાદુપાગતમ્ । યસ્ત્વં નિપતિતો ભૂમૌ રઙ્કવચ્છરણોચિતઃ
હાય મહારાજ, કઈ દુર્ભાગ્યથી આવું થયું કે તમે જમીન પર આવી પડ્યા, જાણે આશ્રય માગતા ગરીબ માણસ જેવા?
યેનૈવ કોટિશો વિત્તં વિપ્રાણામપવર્જિતમ્ । સ એવ પૃથિવીનાથો ભુવિ સ્વપિતિ મે પતિઃ
જે રાજાએ બ્રાહ્મણોને કરોડો ધન આપ્યું હતું, એ જ પૃથ્વીના સ્વામી, મારા પતિ, આજે જમીન પર પડ્યા છે.
હા કષ્ટં કિં તવાનેન કૃતં દૈવ મહીક્ષિતા । યદિન્દ્રોપેન્દ્રતુલ્યોઽયં નીતઃ પાપામિમાં દશામ્
હાય, દૈવએ તને કયું દુઃખ આપ્યું છે, રાજા, કે જે ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સમાન હતો, તે આજે આવી પાપી હાલતમાં આવી ગયો છે?
ઇત્યુક્ત્વા સાપિ સુશ્રોણી મૂર્ચ્છિતા નિપપાત હ । ભર્તુર્દુઃખમહાભારેણાસહ્યેનાતિપીડિતા
આવું કહીને, સુંદર કટિવાળી એ સ્ત્રી પણ પતિના અસહ્ય દુઃખના ભારથી મૂર્છાઈને પડી ગઈ.
શિશુર્દૃષ્ટ્વા ક્ષુધાવિષ્ટઃ પ્રાહ વાક્યં સુદુઃખિતઃ । તાત તાત પ્રદેહ્યન્નં માતર્મે દેહિ ભોજનમ્
આ જોઈ, ભૂખથી પીડાતા બાળકે ખૂબ દુઃખથી કહ્યું: 'પપ્પા, પપ્પા, મને ખાવાનું આપો; મમ્મી, મને ભોજન આપો.'
ક્ષુન્મે બલવતી જાતા જિહ્વાગ્રે મેઽતિશુષ્યતિ
મને બહુ જોરથી ભૂખ લાગી છે; મારી જીભ ખૂબ સુકાઈ ગઈ છે.