તસ્માત્કથય ભૂપાલ ન દાસ્યામીતિ સામ્પ્રતમ્ । ત્યક્ત્વાઽઽશાં મહતીં કામં ગચ્છામ્યહમતઃ પરમ્
તેથી, રાજા, હવે કહી દો કે તમે નહીં આપો. હું મારી મોટી આશા છોડીને અહીંથી જઇશ.
યથેષ્ટં વ્રજ રાજેન્દ્ર ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ । સુવર્ણં નાસ્તિ કિં તુભ્યં દદામીતિ વદાધુના
રાજેન્દ્ર, પત્ની અને પુત્ર સાથે જેમ ઇચ્છો તેમ જાઓ. જો સોનું નથી, તો હવે કહી દો કે હું આપી શકતો નથી.
ગચ્છન્વાક્યમિદં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણસ્ય ચ ભૂપતિઃ । પ્રત્યુવાચ મુનિં બ્રહ્મન્ ધૈર્યં કુરુ દદામ્યહમ્
બ્રાહ્મણના આ શબ્દો સાંભળી રાજાએ મુનિને કહ્યું: ધીરજ રાખો, હું જરૂર આપીશ.
મમ દેહોઽસ્તિ ભાર્યાયાઃ પુરસ્ય ચ હ્યનામયઃ । ક્રીત્વા દેહં તુ તં નૂનમૃણં દાસ્યામિ તે દ્વિજ
મારી પાસે મારો શરીર, પત્ની અને પુત્ર બેઉ સ્વસ્થ છે. એમાંથી કોઈને વેચીને, હું તમારું ઋણ ચોક્કસ ચૂકવીશ, બ્રાહ્મણ.
ગ્રાહકં પશ્ય વિપ્રેન્દ્ર વારાણસ્યાં પુરિ પ્રભો । દાસભાવં ગમિષ્યામિ સદારોઽહં સપુત્રકઃ
વિપ્રશ્રેષ્ઠ, વારાણસીમાં ખરીદદારો છે. હું પત્ની અને પુત્ર સાથે ત્યાં જઈ દાસ બનીશ.
ગૃહાણ કાઞ્ચનં પૂર્ણં સાર્ધં ભારદ્વયં મુને । મૌલ્યેન દત્ત્વા સર્વાન્નઃ સન્તુષ્ટો ભવ ભૂધર
મુને, પૂરેપૂરું સોનું અને બંને ભાર લઈ લો. બધું યોગ્ય મૂલ્યે આપી, ભૂધર, તમે સંતોષ પામો.
ઇતિ બ્રુવઞ્જગામાથ સહ પત્ન્યા સુતાન્વિતઃ । ઉમયા કાન્તયા સાર્ધં યત્રાસ્તે શઙ્કરઃ સ્વયમ્
આ રીતે કહી, તે પત્ની અને પુત્ર સાથે, પોતાના પ્રિય ઉમા સાથે ત્યાં ગયો, જ્યાં શંકર સ્વયં રહે છે.
તાં દૃષ્ટ્વા ચ પુરીં રમ્યાં મનસો હ્લાદકારિણીમ્ । ઉવાચ સ કૃતાર્થોઽસ્મિ પુરીં પશ્યન્સુવર્ચસમ્
તે સુંદર અને મનને આનંદ આપતી નગરી જોઈ, તેણે કહ્યું: આ તેજસ્વી નગરી જોઈને હું ધન્ય થયો.
તતો ભાગીરથીં પ્રાપ્ય સ્નાત્વા દેવાદિતર્પણમ્ । દેવાર્ચનં ચ નિર્વર્ત્ય કૃતવાન્ દિગ્વિલોકનમ્
પછી ભાગીરથી નદી પર જઈ, સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું. દેવપૂજા કરીને ચારેય તરફ નજર કરી.
પ્રવિશ્ય વસુધાપાલો દિવ્યાં વારાણસીં પુરીમ્ । નૈષા મનુષ્યભુક્તેતિ શૂલપાણેઃ પરિગ્રહઃ
પૃથ્વીપતિએ દિવ્ય વારાણસી નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો અને વિચાર્યું: આ મનુષ્યો માટે નથી, આ તો શૂળધારીની નગરી છે.
જગામ પદ્ભ્યાં દુઃખાર્તઃ સહ પત્ન્યા સમાકુલઃ । પુરીં પ્રવિશ્ય સ નૃપો વિશ્વાસમકરોત્તદા
દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, પત્ની સાથે પગપાળા ગયો. નગરીમાં પ્રવેશી, રાજાએ ત્યાં મનમાં ધૈર્ય પામ્યું.
દદૃશેઽથ મુનિશ્રેષ્ઠં બ્રાહ્મણં દક્ષિણાર્થિનમ્ । તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વિનયાવનતોઽભવત્
ત્યાં તેણે શ્રેષ્ઠ મુનિ, દક્ષિણાની ઇચ્છાવાળા બ્રાહ્મણને જોયા. તેને આવતો જોઈ, હરિશ્ચંદ્ર વિનમ્ર અને નમ્ર બન્યો.
પ્રાહ ચૈવાઞ્જલિં કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહામુનિમ્ । ઇમે પ્રાણાઃ સુતશ્ચાયં પ્રિયા પત્ની મુને મમ
હરિશ્ચંદ્રે હાથ જોડીને મહામુનિને કહ્યું: 'મારા માટે તો આ પ્રાણ, આ દીકરો અને આ પ્રિય પત્ની બધું જ છે, હે મુનિ.'
યેન તે કૃત્યમસ્ત્યાશુ ગૃહાણાદ્ય દ્વિજોત્તમ । યચ્ચાન્યત્કાર્યમસ્માભિસ્તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ
'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમને જે કંઈ જોઈએ છે, એ તમે આજે જ લેવી દયાળુ. અને અમારે તરફથી બીજું કંઈ કરવાનું હોય તો એ પણ મને કહો.'
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - પૂર્ણઃ સ માસો ભદ્રં તે દીયતાં મમ દક્ષિણા । પૂર્વં તસ્ય નિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: 'હવે મહિનો પૂરો થયો છે, તને શુભ થાય. હવે મને મારી દક્ષિણા આપ. કારણ કે એ પહેલા નક્કી થયું હતું, જો તને તારા શબ્દ યાદ હોય.'
રાજોવાચ - બ્રહ્મન્નાદ્યાપિ સમ્પૂર્ણો માસો જ્ઞાનતપોબલ । તિષ્ઠત્યેકદિનાર્ધં યત્તપ્રતીક્ષસ્વ નાપરમ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, જ્ઞાન અને તપની શક્તિથી મહિનો હજી પૂરો થયો નથી; હજુ દિવસ અને અડધો બાકી છે. એટલું જ રાહ જો, વધુ નહીં.'
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ । શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રયચ્છસિ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ થાઓ. મહારાજ, હું ફરી આવિશ. પણ જો આજે ન આપેશ તો તને શાપ આપીશ.'
ઇત્યુક્ત્વાથ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્તદા । કથમસ્મૈ પ્રયચ્છામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા
આવી રીતે કહી વિદ્વાન ચાલ્યા ગયા. રાજાએ ત્યારે વિચાર્યું: 'હું જે દક્ષિણા આપવાનો વચન આપ્યું છે, એ હું કેવી રીતે પૂરી કરી શકું?'
કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુત્રાર્થઃ સામ્પ્રતં મમ । પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે તત્ર યાઞ્ચા કથં ભવેત્
'મારા ધનિક મિત્રો હવે ક્યાં છે? મારે પાસે ધન ક્યાં છે? મને દાન લેવું મનાઈ છે, તો હું બીજાથી કેવી રીતે માગી શકું?'
રાજ્ઞાં વૃત્તિત્રયં પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રેષુ નિશ્ચિતમ્ । યદિ પ્રાણાન્વિમુઞ્ચામિ હ્યપ્રદાય ચ દક્ષિણામ્
'રાજાઓ માટે ત્રણ પ્રકારની રોજગારી ધર્મશાસ્ત્રોમાં નિશ્ચિત છે. જો હું દક્ષિણા આપ્યા વિના પ્રાણ ત્યાગી દઉં—'
બ્રહ્મસ્વહા કૃમિઃ પાપો ભવિષ્યામ્યધમાધમઃ । અથવા પ્રેતતાં યાસ્યે વર એવાત્મવિક્રયઃ
'તો હું બ્રાહ્મણનું આપેલું ન આપવાથી પાપી જીવ, નીચામાં નીચ બની જઈશ. અથવા ભૂત બનીશ; એ કરતા પોતે વેચાઈ જવું સારું.'
સૂત ઉવાચ - રાજાનં વ્યાકુલં દીનં ચિન્તયાનમધોમુખમ્ । પ્રત્યુવાચ તદા પત્ની બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા
સૂતે કહ્યું: રાજાને ચિંતામાં, દુઃખી અને માથું નીચે કરી બેઠેલા જોઈ, તેની પત્નીએ અશ્રુભીનાં અવાજે તેને કહ્યું.
ત્યજ ચિન્તાં મહારાજ સ્વધર્મમનુપાલય । પ્રેતવદ્વર્જનીયો હિ નરઃ સત્યબહિષ્કૃતઃ
'મહારાજ, ચિંતા છોડો અને તમારો ધર્મ પાળો. જે માણસ સત્ય છોડે છે, એ તો જીવતા જ મરેલા સમાન છે.'
નાતઃ પરતરં ધર્મં વદન્તિ પુરુષસ્ય ચ । યાદૃશં પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વસત્યસ્યાનુપાલનમ્
'પુરૂષ માટે પોતાના સત્યનું પાલન કરવું એથી મોટો ધર્મ બીજો નથી, હે પુરૂષશ્રેષ્ઠ.'
અગ્નિહોત્રમધીતં ચ દાનાદ્યાઃ સકલાઃ ક્રિયાઃ । ભવન્તિ તસ્ય વૈફલ્યં વાક્યં યસ્યાનૃતં ભવેત્
'જેનું વચન ખોટું હોય, તેના માટે અગ્નિહોત્ર, અધ્યયન અને બધાં દાન વ્યર્થ થઈ જાય છે.'
સત્યમત્યન્તમુદિતં ધર્મશાસ્ત્રેષુ ધીમતામ્ । તારણાયાનૃતં તદ્વત્પાતનાયાકૃતાત્મનામ્
'ધર્મશાસ્ત્રોમાં બુદ્ધિશાળી લોકોએ સત્યને સર્વોપરી ગણ્યું છે; સત્યવંત માટે એ ઉદ્ધારનું સાધન છે, પણ દુરાચારી માટે પતનનું કારણ.'
શતાશ્વમેધાનાદૃત્ય રાજસૂયં ચ પાર્થિવઃ । કૃત્વા રાજા સકૃત્સ્વર્ગાદસત્યવચનાચ્ચ્યુતઃ
'રાજા જો શત અશ્વમેઘ અને રાજસૂય યજ્ઞ કરે, અને એકવાર સ્વર્ગ પણ પામે, તો પણ ખોટું બોલવાથી એમાંથી પડી જાય છે.'
રાજોવાચ - વંશવૃદ્ધિકરશ્ચાયં પુત્રસ્તિષ્ઠતિ બાલકઃ । ઉચ્યતાં વક્તુકામાસિ યદ્વાક્યં ગજગામિનિ
રાજાએ કહ્યું: 'આ દીકરો અમારા વંશને આગળ વધારનાર છે. હે ગજગામિની, તું જે કહેવું ઇચ્છે છે એ બોલ.'
પત્ન્યુવાચ - રાજન્ માભૂદસત્યં તે પુંસાં પુત્રફલાઃ સ્ત્રિયઃ । તન્માં પ્રદાય વિત્તેન દેહિ વિપ્રાય દક્ષિણામ્
પત્નીએ કહ્યું: 'મહારાજ, તું કદી ખોટું ન બોલે. સ્ત્રીઓ માટે પુત્ર જ ફળ છે. એટલે મને આપી, ધનથી બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપ.'
વ્યાસ ઉવાચ - એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય યયૌ મોહં મહીપતિઃ । પ્રતિલભ્ય ચ સંજ્ઞાં વૈ વિલલાપાતિદુઃખિતઃ
વ્યાસે કહ્યું: આ વાત સાંભળી રાજા મૂર્છિત થઈ ગયો; પછી સંજ્ઞાન આવી, તો અત્યંત દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગ્યો.