નિર્ગત્ય નગરાત્તસ્માદ્વિશ્વામિત્રઃ ક્ષિતીશ્વરમ્ । ગચ્છન્તં તમુવાચેદં સમેત્ય નિષ્ઠુરં વચઃ
વિશ્વામિત્ર શહેરમાંથી બહાર આવી, જતા રાજાને મળીને કઠોર શબ્દોમાં કહ્યું.
દક્ષિણાયાઃ સુવર્ણં મે દત્ત્વા ગચ્છ નરાધિપ । નાહં દાસ્યામિ વા બ્રૂહિ મયા ત્યક્તં સુવર્ણકમ્
હે રાજા, દક્ષિણા માટેનું સુવર્ણ મને આપી અને પછી જા; અથવા સ્પષ્ટ કહી દે કે હું નહીં આપું, કેમ કે મેં તો સુવર્ણ છોડી દીધું છે.
રાજ્યં ગૃહાણ વા સર્વં લોભશ્ચેદ્ધૃતિ વર્તતે । દત્તં ચેન્મન્યસે રાજન્ દેહિ યત્તત્પ્રતિશ્રુતમ્
જો તને હજી લોભ હોય તો આખું રાજય લઈ લે; જો તું માનતો હોય કે મેં આપી દીધું છે, તો જે વચન આપ્યું છે તે પુરું કર.
એવં બ્રુવન્તં ગાધેયં હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ । પ્રણિપત્ય સુદીનાત્મા કૃતાઞ્જલિપુટોઽબ્રવીત્
એવી રીતે બોલતા ગાધિપુત્રને, રાજા હરિશ્ચંદ્રે ખૂબ દુઃખી હૈયાથી, હાથ જોડીને નમન કરી કહ્યું.
હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનવર્ણનમ્ હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - અદત્ત્વા તે હિરણ્યં વૈ ન કરિષ્યામિ ભોજનમ્ । પ્રતિજ્ઞા મે મુનિશ્રેષ્ઠ વિષાદં ત્યજ સુવ્રત
હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: હું તમને સોનું આપ્યા વિના ભોજન નહીં કરું, મુનિશ્રેષ્ઠ. આ મારું વચન છે, સુવ્રત, તમે ચિંતા છોડો.
સૂર્યવંશસમુદ્ભૂતઃ ક્ષત્રિયોઽહં મહીપતિઃ । રાજસૂયસ્ય યજ્ઞસ્ય કર્તા વાઞ્છિતદો નૃષુ
હું સૂર્યવંશમાંથી જન્મેલો ક્ષત્રિય રાજા છું, રાજસૂય યજ્ઞનો કર્તા છું અને લોકોમાં ઇચ્છિત છું.
કથં કરોમિ નાકારં સ્વામિન્દત્ત્વા યદૃચ્છયા । અવશ્યમેવ દાતવ્યમૃણં તે દ્વિજસત્તમ
તમારી પાસેથી લીધું પછી હું કઈ રીતે વચન તોડી શકું? દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારું ઋણ ચૂકવવું જ પડશે.
સ્વસ્થો ભવ પ્રદાસ્યામિ સુવર્ણં મનસેપ્સિતમ્ । કઞ્ચિત્કાલં પ્રતીક્ષસ્વ યાવત્પ્રાપ્સ્યામ્યહં ધનમ્
તમે નિશ્ચિંત રહો, હું તમને ઈચ્છિત સોનું આપીશ. થોડો સમય રાહ જુઓ, જ્યાં સુધી હું ધન મેળવો.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - કુતસ્તે ભવિતા રાજન્ ધનપ્રાપ્તિરતઃ પરમ્ । ગતં રાજ્યં તથા કોશો બલં ચૈવાર્થસાધનમ્
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજન, હવે ધન ક્યાંથી લાવશો? તમારું રાજ્ય, ખજાનો અને બધું જ ગુમાવ્યું છે.
વૃથાશા તે મહીપાલ ધનાર્થે કિં કરોમ્યહમ્ । નિર્ધનં ત્વાં ચ લોભેન પીડયામિ કથં નૃપ
મહિપાલ, ધન મેળવવાની તમારી આશા વ્યર્થ છે. હું શું કરી શકું? ગરીબ રાજાને લોભથી કેવી રીતે દુઃખ આપી શકું?
તસ્માત્કથય ભૂપાલ ન દાસ્યામીતિ સામ્પ્રતમ્ । ત્યક્ત્વાઽઽશાં મહતીં કામં ગચ્છામ્યહમતઃ પરમ્
તેથી, રાજા, હવે કહી દો કે તમે નહીં આપો. હું મારી મોટી આશા છોડીને અહીંથી જઇશ.
યથેષ્ટં વ્રજ રાજેન્દ્ર ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ । સુવર્ણં નાસ્તિ કિં તુભ્યં દદામીતિ વદાધુના
રાજેન્દ્ર, પત્ની અને પુત્ર સાથે જેમ ઇચ્છો તેમ જાઓ. જો સોનું નથી, તો હવે કહી દો કે હું આપી શકતો નથી.
ગચ્છન્વાક્યમિદં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણસ્ય ચ ભૂપતિઃ । પ્રત્યુવાચ મુનિં બ્રહ્મન્ ધૈર્યં કુરુ દદામ્યહમ્
બ્રાહ્મણના આ શબ્દો સાંભળી રાજાએ મુનિને કહ્યું: ધીરજ રાખો, હું જરૂર આપીશ.
મમ દેહોઽસ્તિ ભાર્યાયાઃ પુરસ્ય ચ હ્યનામયઃ । ક્રીત્વા દેહં તુ તં નૂનમૃણં દાસ્યામિ તે દ્વિજ
મારી પાસે મારો શરીર, પત્ની અને પુત્ર બેઉ સ્વસ્થ છે. એમાંથી કોઈને વેચીને, હું તમારું ઋણ ચોક્કસ ચૂકવીશ, બ્રાહ્મણ.
ગ્રાહકં પશ્ય વિપ્રેન્દ્ર વારાણસ્યાં પુરિ પ્રભો । દાસભાવં ગમિષ્યામિ સદારોઽહં સપુત્રકઃ
વિપ્રશ્રેષ્ઠ, વારાણસીમાં ખરીદદારો છે. હું પત્ની અને પુત્ર સાથે ત્યાં જઈ દાસ બનીશ.
ગૃહાણ કાઞ્ચનં પૂર્ણં સાર્ધં ભારદ્વયં મુને । મૌલ્યેન દત્ત્વા સર્વાન્નઃ સન્તુષ્ટો ભવ ભૂધર
મુને, પૂરેપૂરું સોનું અને બંને ભાર લઈ લો. બધું યોગ્ય મૂલ્યે આપી, ભૂધર, તમે સંતોષ પામો.
ઇતિ બ્રુવઞ્જગામાથ સહ પત્ન્યા સુતાન્વિતઃ । ઉમયા કાન્તયા સાર્ધં યત્રાસ્તે શઙ્કરઃ સ્વયમ્
આ રીતે કહી, તે પત્ની અને પુત્ર સાથે, પોતાના પ્રિય ઉમા સાથે ત્યાં ગયો, જ્યાં શંકર સ્વયં રહે છે.
તાં દૃષ્ટ્વા ચ પુરીં રમ્યાં મનસો હ્લાદકારિણીમ્ । ઉવાચ સ કૃતાર્થોઽસ્મિ પુરીં પશ્યન્સુવર્ચસમ્
તે સુંદર અને મનને આનંદ આપતી નગરી જોઈ, તેણે કહ્યું: આ તેજસ્વી નગરી જોઈને હું ધન્ય થયો.
તતો ભાગીરથીં પ્રાપ્ય સ્નાત્વા દેવાદિતર્પણમ્ । દેવાર્ચનં ચ નિર્વર્ત્ય કૃતવાન્ દિગ્વિલોકનમ્
પછી ભાગીરથી નદી પર જઈ, સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓને તર્પણ આપ્યું. દેવપૂજા કરીને ચારેય તરફ નજર કરી.
પ્રવિશ્ય વસુધાપાલો દિવ્યાં વારાણસીં પુરીમ્ । નૈષા મનુષ્યભુક્તેતિ શૂલપાણેઃ પરિગ્રહઃ
પૃથ્વીપતિએ દિવ્ય વારાણસી નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો અને વિચાર્યું: આ મનુષ્યો માટે નથી, આ તો શૂળધારીની નગરી છે.
જગામ પદ્ભ્યાં દુઃખાર્તઃ સહ પત્ન્યા સમાકુલઃ । પુરીં પ્રવિશ્ય સ નૃપો વિશ્વાસમકરોત્તદા
દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, પત્ની સાથે પગપાળા ગયો. નગરીમાં પ્રવેશી, રાજાએ ત્યાં મનમાં ધૈર્ય પામ્યું.
દદૃશેઽથ મુનિશ્રેષ્ઠં બ્રાહ્મણં દક્ષિણાર્થિનમ્ । તં દૃષ્ટ્વા સમનુપ્રાપ્તં વિનયાવનતોઽભવત્
ત્યાં તેણે શ્રેષ્ઠ મુનિ, દક્ષિણાની ઇચ્છાવાળા બ્રાહ્મણને જોયા. તેને આવતો જોઈ, હરિશ્ચંદ્ર વિનમ્ર અને નમ્ર બન્યો.
પ્રાહ ચૈવાઞ્જલિં કૃત્વા હરિશ્ચન્દ્રો મહામુનિમ્ । ઇમે પ્રાણાઃ સુતશ્ચાયં પ્રિયા પત્ની મુને મમ
હરિશ્ચંદ્રે હાથ જોડીને મહામુનિને કહ્યું: 'મારા માટે તો આ પ્રાણ, આ દીકરો અને આ પ્રિય પત્ની બધું જ છે, હે મુનિ.'
યેન તે કૃત્યમસ્ત્યાશુ ગૃહાણાદ્ય દ્વિજોત્તમ । યચ્ચાન્યત્કાર્યમસ્માભિસ્તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ
'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તમને જે કંઈ જોઈએ છે, એ તમે આજે જ લેવી દયાળુ. અને અમારે તરફથી બીજું કંઈ કરવાનું હોય તો એ પણ મને કહો.'
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - પૂર્ણઃ સ માસો ભદ્રં તે દીયતાં મમ દક્ષિણા । પૂર્વં તસ્ય નિમિત્તં હિ સ્મર્યતે સ્વવચો યદિ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: 'હવે મહિનો પૂરો થયો છે, તને શુભ થાય. હવે મને મારી દક્ષિણા આપ. કારણ કે એ પહેલા નક્કી થયું હતું, જો તને તારા શબ્દ યાદ હોય.'
રાજોવાચ - બ્રહ્મન્નાદ્યાપિ સમ્પૂર્ણો માસો જ્ઞાનતપોબલ । તિષ્ઠત્યેકદિનાર્ધં યત્તપ્રતીક્ષસ્વ નાપરમ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, જ્ઞાન અને તપની શક્તિથી મહિનો હજી પૂરો થયો નથી; હજુ દિવસ અને અડધો બાકી છે. એટલું જ રાહ જો, વધુ નહીં.'
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - એવમસ્તુ મહારાજ આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ । શાપં તવ પ્રદાસ્યામિ ન ચેદદ્ય પ્રયચ્છસિ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: 'જેમ તું કહે છે તેમ થાઓ. મહારાજ, હું ફરી આવિશ. પણ જો આજે ન આપેશ તો તને શાપ આપીશ.'
ઇત્યુક્ત્વાથ યયૌ વિપ્રો રાજા ચાચિન્તયત્તદા । કથમસ્મૈ પ્રયચ્છામિ દક્ષિણા યા પ્રતિશ્રુતા
આવી રીતે કહી વિદ્વાન ચાલ્યા ગયા. રાજાએ ત્યારે વિચાર્યું: 'હું જે દક્ષિણા આપવાનો વચન આપ્યું છે, એ હું કેવી રીતે પૂરી કરી શકું?'
કુતઃ પુષ્ટાનિ મિત્રાણિ કુત્રાર્થઃ સામ્પ્રતં મમ । પ્રતિગ્રહઃ પ્રદુષ્ટો મે તત્ર યાઞ્ચા કથં ભવેત્
'મારા ધનિક મિત્રો હવે ક્યાં છે? મારે પાસે ધન ક્યાં છે? મને દાન લેવું મનાઈ છે, તો હું બીજાથી કેવી રીતે માગી શકું?'
રાજ્ઞાં વૃત્તિત્રયં પ્રોક્તં ધર્મશાસ્ત્રેષુ નિશ્ચિતમ્ । યદિ પ્રાણાન્વિમુઞ્ચામિ હ્યપ્રદાય ચ દક્ષિણામ્
'રાજાઓ માટે ત્રણ પ્રકારની રોજગારી ધર્મશાસ્ત્રોમાં નિશ્ચિત છે. જો હું દક્ષિણા આપ્યા વિના પ્રાણ ત્યાગી દઉં—'