વનાત્પુત્રઃ સમાયાતો રાજસૂયઃ કૃતઃ પુરા । કસ્માચ્છોચસિ રાજેન્દ્ર શોકસ્ય કારણં વદ
તમારો પુત્ર જંગલમાંથી પાછો આવ્યો છે; રાજસૂય યજ્ઞ પણ થઈ ગયો છે; તો પછી, રાજા, તમે શા માટે દુઃખી છો? દુઃખનું કારણ કહો.
નારાતિર્વિદ્યતે ક્વાપિ બલવાન્દુર્બલોઽપિ વા । વરુણોઽપિ સુસન્તુષ્ટઃ કૃતકૃત્યોઽસિ ભૂતલે
ક્યાંય કોઈ દુશ્મન નથી, ન બળવાન કે નબળો; પણ વરુણ પણ ખુશ છે; પૃથ્વી પર તમારું કામ પૂરું થયું છે.
વિન્તયા ક્ષીયતે દેહો નાસ્તિ ચિન્તાસમા મૃતિઃ । ત્યજ્યતાં નૃપશાર્દૂલ સ્વસ્થો ભવ વિચક્ષણ
ચિંતા કરવાથી શરીર ક્ષીણ થાય છે; ચિંતા જેટલી મોટી મૃત્યુ બીજી નથી. હે રાજવીર, ચિંતા છોડો, નિરાંતે અને સમજદાર રહો.
તન્નિશમ્ય પ્રિયાવાક્યં પ્રીતિપૂર્વં નરાધિપઃ । પ્રોવાચ કિઞ્ચિચ્ચિન્તાયાઃ કારણં ચ શુભાશુભમ્
પ્રીયાની વાતો સાંભળી રાજાએ પ્રેમથી થોડુંક પોતાની ચિંતા, શુભ અને અશુભનું કારણ કહ્યું.
ભોજનં ન ચકારાઽસૌ ચિન્તાવિષ્ટસ્તથા નૃપઃ । સુપ્ત્વાપિ શયને શુભ્રે લેભે નિદ્રાં ન ભૂમિપઃ
રાજા ચિંતામાં એટલો ગરકાવ હતો કે ભોજન કર્યું નહીં; અને સફેદ પથારી પર સુતા છતાં ઊંઘ આવી નહીં.
પ્રાતરુત્થાય ચિન્તાર્તો યાવત્સન્ધ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ । કરોતિ નૃપતિસ્તાવદ્વિશ્વામિત્રઃ સમાગતઃ
સવારે ઉઠીને ચિંતામાં પડેલો રાજા સંધ્યા વગેરે ક્રિયાઓ કરતો રહ્યો, એ દરમિયાન વિશ્વામિત્ર આવી પહોંચ્યા.
ક્ષત્રા નિવેદિતો રાજ્ઞે મુનિઃ સર્વસ્વહારકઃ । આગત્યોવાચ રાજાનં પ્રણમન્તં પુનઃ પુનઃ
મુનિએ પોતાનું બધું સંપત્તિ રાજાને અર્પણ કરી, વારંવાર નમસ્કાર કરીને રાજાના દરબારમાં આવીને કહ્યું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજંસ્ત્યજ સ્વરાજ્યં મે દેહિ વાચા પ્રતિશ્રુતમ્ । સુવર્ણં સ્પૃશ રાજેન્દ્ર સત્યવાગ્ભવ સામ્પ્રતમ્
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, તું તારી રાજગાદી છોડી દે અને મને વચન આપ. સુવર્ણને સ્પર્શ કરી, હમણા જ સાચું બોલ.
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - સ્વામિન્ રાજ્યં તવેદં મે મયા દત્તં કિલાધુના । ત્યક્ત્વાન્યત્ર ગમિષ્યામિ મા ચિન્તા કુરુ કૌશિક
હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: સ્વામી, આ રાજય હવે તમારું છે; મેં તને આપી દીધું છે. હવે હું અહીંથી બીજે જઈશ, તું ચિંતા ન કર, કૌશિક.
સર્વસ્વં મમ તે બ્રહ્મન્ ગૃહીતં વિધિવદ્વિભો । સુવર્ણદક્ષિણાં દાતુમશક્તોઽસ્મ્યધુના દ્વિજ
હે બ્રાહ્મણ, તું મારા બધાં ધન-દોલત યોગ્ય રીતે લઈ લીધાં છે. હવે હું તને સુવર્ણ દક્ષિણા આપવા અસમર્થ છું.
દાનં દદામિ તે તાવદ્યાવન્મે સ્યાદ્ધનાગમઃ । પુનશ્ચેત્કાલયોગેન તદા દાસ્યામિ દક્ષિણામ્
જ્યારે મને ધન મળશે ત્યારે તને દાન આપીશ; જો સમય પ્રમાણે ફરીથી મળે તો પછી દક્ષિણા પણ આપીશ.
ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિઃ પ્રાહ પુત્રં ભાર્યાં ચ માધવીમ્ । રાજ્યમસ્મૈ પ્રદત્તં વૈ મયા વેદ્યાં સુવિસ્તરમ્
આ રીતે કહી, રાજાએ પોતાના પુત્ર અને પત્ની માધવીને કહ્યું: આ રાજય મેં તેને આપી દીધું છે, તમે બધું સારી રીતે જાણો.
હસ્ત્યશ્વરથસંયુક્તં રત્નહેમસમન્વિતમ્ । ત્યક્ત્વા ત્રીણિ શરીરાણિ સર્વં ચાસ્મૈ સમર્પિતમ્
હાથી, ઘોડા, રથ, રત્નો અને સોનાથી ભરપૂર બધું અને પોતાનું શરીર પણ ત્યજી, તેણે બધું તેને અર્પણ કરી દીધું.
ત્યક્ત્વાયોધ્યાં ગમિષ્યામિ કુત્રચિદ્વનગહ્વરે ગૃહ્ણાત્વિદં મુનિઃ સમ્યગ્રાજ્યં સર્વસમૃદ્ધિમત્
હવે અયોધ્યા છોડી, હું ક્યાંક જંગલમાં જઈશ; મુનિએ આ સર્વસંપન્ન રાજય યોગ્ય રીતે સ્વીકારી લીધું છે.
ઇત્યાભાષ્ય સુતં ભાર્યાં હરિશ્ચન્દ્રઃ સ્વમન્દિરાત્ । વિનિર્ગતઃ સુધર્માત્મા માનયંસ્તં દ્વિજોત્તમમ્
પછી હરિશ્ચંદ્રે પોતાના પુત્ર અને પત્ની સાથે વાત કરી, અને ધર્મનિષ્ઠ મનથી પોતાના મહેલમાંથી બહાર નીકળી, તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સન્માન આપ્યો.
વ્રજન્તં ભૂપતિં વીક્ષ્ય ભાર્યાપુત્રાવુભાવપિ । ચિન્તાતુરૌ સુદીનાસ્યૌ જગ્મતુઃ પૃષ્ઠતસ્તદા
રાજાને જતા જોઈ, તેની પત્ની અને પુત્ર બંને દુઃખી અને ચિંતામાં પડી, પाछળથી તેની સાથે ચાલ્યા.
હાહાકારો મહાનાસીન્નગરે વીક્ષ્ય તાંસ્તથા । ચુક્રુશુઃ પ્રાણિનઃ સર્વે સાકેતપુરવાસિનઃ
આ રીતે તેમને જોઈ શહેરમાં મોટો રડવાનો અવાજ ઊઠ્યો; સાકેતના બધા લોકો દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા.
હા રાજન્ કિં કૃતં કર્મ કુતઃ ક્લેશઃ સમાગતઃ । વઞ્ચિતોઽસિ મહારાજ વિધિનાપણ્ડિતેન હ
હાય રાજા, શું થયું? આ દુઃખ ક્યાંથી આવ્યું? હે મહારાજા, તું તો વિદ્વાનથી છેતરાઈ ગયો છે, કિસ્મતને કારણે.
સર્વે વર્ણાસ્તદા દુઃખમાપ્નુયુસ્તં મહીપતિમ્ । વિલોક્ય ભાર્યયા સાર્ધં પુત્રેણ ચ મહાત્મના
ત્યારે બધા વર્ણના લોકો એ મહાન આત્માવાળા રાજાને પત્ની અને પુત્ર સાથે જોઈને ખૂબ દુઃખી થયા.
નિનિન્દુર્બ્રાહ્મણં તં તુ દુરાચારં પુરૌકસઃ । ધૂર્તોઽયમિતિ ભાષન્તો દુઃખાર્તા બ્રાહ્મણાદયઃ
શહેરના લોકો એ બ્રાહ્મણને દુશ્ચરિત્ર કહી નિંદા કરવા લાગ્યા; દુઃખી થઈને બ્રાહ્મણો અને બીજાઓ બોલ્યા: 'આ તો ઠગ છે.'
નિર્ગત્ય નગરાત્તસ્માદ્વિશ્વામિત્રઃ ક્ષિતીશ્વરમ્ । ગચ્છન્તં તમુવાચેદં સમેત્ય નિષ્ઠુરં વચઃ
વિશ્વામિત્ર શહેરમાંથી બહાર આવી, જતા રાજાને મળીને કઠોર શબ્દોમાં કહ્યું.
દક્ષિણાયાઃ સુવર્ણં મે દત્ત્વા ગચ્છ નરાધિપ । નાહં દાસ્યામિ વા બ્રૂહિ મયા ત્યક્તં સુવર્ણકમ્
હે રાજા, દક્ષિણા માટેનું સુવર્ણ મને આપી અને પછી જા; અથવા સ્પષ્ટ કહી દે કે હું નહીં આપું, કેમ કે મેં તો સુવર્ણ છોડી દીધું છે.
રાજ્યં ગૃહાણ વા સર્વં લોભશ્ચેદ્ધૃતિ વર્તતે । દત્તં ચેન્મન્યસે રાજન્ દેહિ યત્તત્પ્રતિશ્રુતમ્
જો તને હજી લોભ હોય તો આખું રાજય લઈ લે; જો તું માનતો હોય કે મેં આપી દીધું છે, તો જે વચન આપ્યું છે તે પુરું કર.
એવં બ્રુવન્તં ગાધેયં હરિશ્ચન્દ્રો મહીપતિઃ । પ્રણિપત્ય સુદીનાત્મા કૃતાઞ્જલિપુટોઽબ્રવીત્
એવી રીતે બોલતા ગાધિપુત્રને, રાજા હરિશ્ચંદ્રે ખૂબ દુઃખી હૈયાથી, હાથ જોડીને નમન કરી કહ્યું.
હરિશ્ચન્દ્રોપાખ્યાનવર્ણનમ્ હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - અદત્ત્વા તે હિરણ્યં વૈ ન કરિષ્યામિ ભોજનમ્ । પ્રતિજ્ઞા મે મુનિશ્રેષ્ઠ વિષાદં ત્યજ સુવ્રત
હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: હું તમને સોનું આપ્યા વિના ભોજન નહીં કરું, મુનિશ્રેષ્ઠ. આ મારું વચન છે, સુવ્રત, તમે ચિંતા છોડો.
સૂર્યવંશસમુદ્ભૂતઃ ક્ષત્રિયોઽહં મહીપતિઃ । રાજસૂયસ્ય યજ્ઞસ્ય કર્તા વાઞ્છિતદો નૃષુ
હું સૂર્યવંશમાંથી જન્મેલો ક્ષત્રિય રાજા છું, રાજસૂય યજ્ઞનો કર્તા છું અને લોકોમાં ઇચ્છિત છું.
કથં કરોમિ નાકારં સ્વામિન્દત્ત્વા યદૃચ્છયા । અવશ્યમેવ દાતવ્યમૃણં તે દ્વિજસત્તમ
તમારી પાસેથી લીધું પછી હું કઈ રીતે વચન તોડી શકું? દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમારું ઋણ ચૂકવવું જ પડશે.
સ્વસ્થો ભવ પ્રદાસ્યામિ સુવર્ણં મનસેપ્સિતમ્ । કઞ્ચિત્કાલં પ્રતીક્ષસ્વ યાવત્પ્રાપ્સ્યામ્યહં ધનમ્
તમે નિશ્ચિંત રહો, હું તમને ઈચ્છિત સોનું આપીશ. થોડો સમય રાહ જુઓ, જ્યાં સુધી હું ધન મેળવો.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - કુતસ્તે ભવિતા રાજન્ ધનપ્રાપ્તિરતઃ પરમ્ । ગતં રાજ્યં તથા કોશો બલં ચૈવાર્થસાધનમ્
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજન, હવે ધન ક્યાંથી લાવશો? તમારું રાજ્ય, ખજાનો અને બધું જ ગુમાવ્યું છે.
વૃથાશા તે મહીપાલ ધનાર્થે કિં કરોમ્યહમ્ । નિર્ધનં ત્વાં ચ લોભેન પીડયામિ કથં નૃપ
મહિપાલ, ધન મેળવવાની તમારી આશા વ્યર્થ છે. હું શું કરી શકું? ગરીબ રાજાને લોભથી કેવી રીતે દુઃખ આપી શકું?