બ્રૂહિ કિયદ્ધનં તુભ્યં દેયં સ્વામિન્ મયાધુના । દક્ષિણાનિષ્ક્રયં સાધો વદ તાવત્પ્રમાણકમ્
હવે, સ્વામી, તમને કેટલું ધન આપવું એ મને કહો. હે સારા મનુષ્ય, દક્ષિણા માટે યોગ્ય માપ શું છે એ સ્પષ્ટ કહો, જેનું મૂલ્ય નક્કી કરવું શક્ય નથી.
દાનપૂર્ત્યૈ પ્રદાસ્યામિ સ્વસ્થો બ્ હવ તપોધન । વિશ્વામિત્રસ્તુ તચ્છ્રુત્વા તમાહ મેદિનીપતિમ્
દાન પૂરું થાય એ માટે હું આપશ, તમે નિરાંતે રહો, હે તપસ્વી. પછી વિશ્વામિત્રએ આ સાંભળી રાજાને કહ્યું.
હેમભારદ્વયં સાર્ધં દક્ષિણાં દેહિ સામ્પ્રતમ્ । દાસ્યામીતિ પ્રતિશ્રુત્ય તસ્મૈ રાજાતિવિસ્મિતઃ
હવે દક્ષિણા તરીકે એક અડધો ભાર સોનાનો આપો. રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડીને તેને આપવાનો વચન આપ્યો.
તદૈવ સૈનિકાસ્તસ્ય વીક્ષમાણાઃ સમાગતાઃ । દૃષ્ટ્વા મહીપતિં વ્યગ્રં તુષ્ટુવુસ્તે મુદાન્વિતાઃ
એ સમયે તેના સૈનિકો જોઈને એકઠા થયા. રાજાને વ્યસ્ત જોઈ તેઓ આનંદથી તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ - શ્રુત્વા તેષાં વચો રાજા નોક્ત્વા કિઞ્ચિચ્છુભાશુભમ્ । ચિન્તયન્સ્વકૃતં કર્મ યયાવન્તઃપુરે તતઃ
વ્યાસ કહે છે: તેમના શબ્દો સાંભળી રાજાએ શુભ કે અશુભ કંઈ બોલ્યું નહીં. પોતે શું કર્યું એ વિચારીને પછી અંતઃપુરમાં ગયો.
કિં મયા સ્વીકૃતં દાનં સર્વસ્વં યત્સમર્પિતમ્ । વઞ્ચિતોઽહં દ્વિજેનાત્ર વને પાટચ્ચરૈરિવ
શું દાન મેં લીધું છે, બધું જ તો સમર્પિત કર્યું છે. અહીં દ્વિજ દ્વારા હું વંચાયો છું, જેમ જંગલમાં લૂંટારૂઓ લૂંટે એમ.
રાજ્યં સોપસ્કરં તસ્મૈ મયા સર્વં રતિશ્રુતમ્ । ભારદ્વયં સુવર્ણસ્ય સાર્ધં ચ દક્ષિણા પુનઃ
મારે આખું રાજ્ય અને તેની સાથેની વસ્તુઓ તેને આપવાનું વચન આપ્યું છે. અને ફરી દક્ષિણા તરીકે એક અડધો ભાર સોનાનો.
કિં કરોમિ મતિર્ભ્રષ્ટા ન જ્ઞાતં કપટં મુનેઃ । પ્રતારિતોઽહં સહસા બ્રાહ્મણેન તપસ્વિના
હવે શું કરું? મારો વિચાર ભટકી ગયો છે; મુનિનું કપટ હું ઓળખી શક્યો નહીં. તપસ્વી બ્રાહ્મણે અચાનક મને ઠગ્યો છે.
ન જાને દૈવકાર્યં વૈ હા દૈવ કિં ભવિષ્યતિ । ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા ગૃહં પ્રાપ્તોઽતિવિહ્વલઃ
મારે ખબર નથી કે દૈવ શું લાવશે; હાય દૈવ, હવે શું થશે? આવી ચિંતામાં પડેલો રાજા ખૂબ વ્યાકુળ થઈને ઘેર પહોંચ્યો.
પતિં ચિન્તાપરં દૃષ્ત્વા રાજ્ઞી પપ્રચ્છ કારણમ્ । કિં પ્રભો વિમના ભાસિ કા ચિન્તા બ્રૂહિ સામ્પ્રતમ્
પતિને ચિંતામાં જોઈ રાણીએ કારણ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, તમે દુઃખી કેમ દેખાવ છો? કઈ ચિંતા છે, મને હવે કહો.'
વનાત્પુત્રઃ સમાયાતો રાજસૂયઃ કૃતઃ પુરા । કસ્માચ્છોચસિ રાજેન્દ્ર શોકસ્ય કારણં વદ
તમારો પુત્ર જંગલમાંથી પાછો આવ્યો છે; રાજસૂય યજ્ઞ પણ થઈ ગયો છે; તો પછી, રાજા, તમે શા માટે દુઃખી છો? દુઃખનું કારણ કહો.
નારાતિર્વિદ્યતે ક્વાપિ બલવાન્દુર્બલોઽપિ વા । વરુણોઽપિ સુસન્તુષ્ટઃ કૃતકૃત્યોઽસિ ભૂતલે
ક્યાંય કોઈ દુશ્મન નથી, ન બળવાન કે નબળો; પણ વરુણ પણ ખુશ છે; પૃથ્વી પર તમારું કામ પૂરું થયું છે.
વિન્તયા ક્ષીયતે દેહો નાસ્તિ ચિન્તાસમા મૃતિઃ । ત્યજ્યતાં નૃપશાર્દૂલ સ્વસ્થો ભવ વિચક્ષણ
ચિંતા કરવાથી શરીર ક્ષીણ થાય છે; ચિંતા જેટલી મોટી મૃત્યુ બીજી નથી. હે રાજવીર, ચિંતા છોડો, નિરાંતે અને સમજદાર રહો.
તન્નિશમ્ય પ્રિયાવાક્યં પ્રીતિપૂર્વં નરાધિપઃ । પ્રોવાચ કિઞ્ચિચ્ચિન્તાયાઃ કારણં ચ શુભાશુભમ્
પ્રીયાની વાતો સાંભળી રાજાએ પ્રેમથી થોડુંક પોતાની ચિંતા, શુભ અને અશુભનું કારણ કહ્યું.
ભોજનં ન ચકારાઽસૌ ચિન્તાવિષ્ટસ્તથા નૃપઃ । સુપ્ત્વાપિ શયને શુભ્રે લેભે નિદ્રાં ન ભૂમિપઃ
રાજા ચિંતામાં એટલો ગરકાવ હતો કે ભોજન કર્યું નહીં; અને સફેદ પથારી પર સુતા છતાં ઊંઘ આવી નહીં.
પ્રાતરુત્થાય ચિન્તાર્તો યાવત્સન્ધ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ । કરોતિ નૃપતિસ્તાવદ્વિશ્વામિત્રઃ સમાગતઃ
સવારે ઉઠીને ચિંતામાં પડેલો રાજા સંધ્યા વગેરે ક્રિયાઓ કરતો રહ્યો, એ દરમિયાન વિશ્વામિત્ર આવી પહોંચ્યા.
ક્ષત્રા નિવેદિતો રાજ્ઞે મુનિઃ સર્વસ્વહારકઃ । આગત્યોવાચ રાજાનં પ્રણમન્તં પુનઃ પુનઃ
મુનિએ પોતાનું બધું સંપત્તિ રાજાને અર્પણ કરી, વારંવાર નમસ્કાર કરીને રાજાના દરબારમાં આવીને કહ્યું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજંસ્ત્યજ સ્વરાજ્યં મે દેહિ વાચા પ્રતિશ્રુતમ્ । સુવર્ણં સ્પૃશ રાજેન્દ્ર સત્યવાગ્ભવ સામ્પ્રતમ્
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, તું તારી રાજગાદી છોડી દે અને મને વચન આપ. સુવર્ણને સ્પર્શ કરી, હમણા જ સાચું બોલ.
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - સ્વામિન્ રાજ્યં તવેદં મે મયા દત્તં કિલાધુના । ત્યક્ત્વાન્યત્ર ગમિષ્યામિ મા ચિન્તા કુરુ કૌશિક
હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: સ્વામી, આ રાજય હવે તમારું છે; મેં તને આપી દીધું છે. હવે હું અહીંથી બીજે જઈશ, તું ચિંતા ન કર, કૌશિક.
સર્વસ્વં મમ તે બ્રહ્મન્ ગૃહીતં વિધિવદ્વિભો । સુવર્ણદક્ષિણાં દાતુમશક્તોઽસ્મ્યધુના દ્વિજ
હે બ્રાહ્મણ, તું મારા બધાં ધન-દોલત યોગ્ય રીતે લઈ લીધાં છે. હવે હું તને સુવર્ણ દક્ષિણા આપવા અસમર્થ છું.
દાનં દદામિ તે તાવદ્યાવન્મે સ્યાદ્ધનાગમઃ । પુનશ્ચેત્કાલયોગેન તદા દાસ્યામિ દક્ષિણામ્
જ્યારે મને ધન મળશે ત્યારે તને દાન આપીશ; જો સમય પ્રમાણે ફરીથી મળે તો પછી દક્ષિણા પણ આપીશ.
ઇત્યુક્ત્વા નૃપતિઃ પ્રાહ પુત્રં ભાર્યાં ચ માધવીમ્ । રાજ્યમસ્મૈ પ્રદત્તં વૈ મયા વેદ્યાં સુવિસ્તરમ્
આ રીતે કહી, રાજાએ પોતાના પુત્ર અને પત્ની માધવીને કહ્યું: આ રાજય મેં તેને આપી દીધું છે, તમે બધું સારી રીતે જાણો.
હસ્ત્યશ્વરથસંયુક્તં રત્નહેમસમન્વિતમ્ । ત્યક્ત્વા ત્રીણિ શરીરાણિ સર્વં ચાસ્મૈ સમર્પિતમ્
હાથી, ઘોડા, રથ, રત્નો અને સોનાથી ભરપૂર બધું અને પોતાનું શરીર પણ ત્યજી, તેણે બધું તેને અર્પણ કરી દીધું.
ત્યક્ત્વાયોધ્યાં ગમિષ્યામિ કુત્રચિદ્વનગહ્વરે ગૃહ્ણાત્વિદં મુનિઃ સમ્યગ્રાજ્યં સર્વસમૃદ્ધિમત્
હવે અયોધ્યા છોડી, હું ક્યાંક જંગલમાં જઈશ; મુનિએ આ સર્વસંપન્ન રાજય યોગ્ય રીતે સ્વીકારી લીધું છે.
ઇત્યાભાષ્ય સુતં ભાર્યાં હરિશ્ચન્દ્રઃ સ્વમન્દિરાત્ । વિનિર્ગતઃ સુધર્માત્મા માનયંસ્તં દ્વિજોત્તમમ્
પછી હરિશ્ચંદ્રે પોતાના પુત્ર અને પત્ની સાથે વાત કરી, અને ધર્મનિષ્ઠ મનથી પોતાના મહેલમાંથી બહાર નીકળી, તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સન્માન આપ્યો.
વ્રજન્તં ભૂપતિં વીક્ષ્ય ભાર્યાપુત્રાવુભાવપિ । ચિન્તાતુરૌ સુદીનાસ્યૌ જગ્મતુઃ પૃષ્ઠતસ્તદા
રાજાને જતા જોઈ, તેની પત્ની અને પુત્ર બંને દુઃખી અને ચિંતામાં પડી, પाछળથી તેની સાથે ચાલ્યા.
હાહાકારો મહાનાસીન્નગરે વીક્ષ્ય તાંસ્તથા । ચુક્રુશુઃ પ્રાણિનઃ સર્વે સાકેતપુરવાસિનઃ
આ રીતે તેમને જોઈ શહેરમાં મોટો રડવાનો અવાજ ઊઠ્યો; સાકેતના બધા લોકો દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા.
હા રાજન્ કિં કૃતં કર્મ કુતઃ ક્લેશઃ સમાગતઃ । વઞ્ચિતોઽસિ મહારાજ વિધિનાપણ્ડિતેન હ
હાય રાજા, શું થયું? આ દુઃખ ક્યાંથી આવ્યું? હે મહારાજા, તું તો વિદ્વાનથી છેતરાઈ ગયો છે, કિસ્મતને કારણે.
સર્વે વર્ણાસ્તદા દુઃખમાપ્નુયુસ્તં મહીપતિમ્ । વિલોક્ય ભાર્યયા સાર્ધં પુત્રેણ ચ મહાત્મના
ત્યારે બધા વર્ણના લોકો એ મહાન આત્માવાળા રાજાને પત્ની અને પુત્ર સાથે જોઈને ખૂબ દુઃખી થયા.
નિનિન્દુર્બ્રાહ્મણં તં તુ દુરાચારં પુરૌકસઃ । ધૂર્તોઽયમિતિ ભાષન્તો દુઃખાર્તા બ્રાહ્મણાદયઃ
શહેરના લોકો એ બ્રાહ્મણને દુશ્ચરિત્ર કહી નિંદા કરવા લાગ્યા; દુઃખી થઈને બ્રાહ્મણો અને બીજાઓ બોલ્યા: 'આ તો ઠગ છે.'