સૂત ઉવાચ ઇતિ સર્વં સમાખ્યાતમુર્વશીચરિતં મહત્ । વેદે વિસ્તરિતં ચૈતત્સંક્ષેપાત્કથિતં મયા
સૂતાએ કહ્યું: ઉર્વશીનું આ મહાન ચરિત્ર હું તમને કહી દીધું છે; જે વેદોમાં વિસ્તૃત છે, તે હું અહીં સંક્ષેપમાં વર્ણવ્યું છે.
વ્યાસેન ગૃહસ્થધર્મવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ દૃષ્ટ્વા તામસિતાપાઙ્ગીં વ્યાસશ્ચિન્તાપરોઽભવત્ । કિં કરોમિ ન મે યોગ્યા દેવકન્યેયમપ્સરાઃ
સૂતાએ કહ્યું: કાળી, મદભરી આંખોવાળી તેને જોઈને વ્યાસ વિચારોમાં પડી ગયા: 'હું શું કરું? આ દેવકન્યા, આ અપ્સરા, મારા માટે યોગ્ય નથી.'
એવં ચિન્તયમાનં તુ દૃષ્ટ્વા વ્યાસં તદાપ્સરાઃ । ભયભીતા હિ સઞ્જાતા શાપં મા વિસૃજેદયમ્
વ્યાસ એ રીતે વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે, તે અપ્સરા તેમને જોઈને ડરી ગઈ, કે ક્યાંક વ્યાસ તેમને શાપ ન આપી દે.
સા કૃત્વાથ શુકીરૂપં નિર્ગતા ભયવિહ્વલા । કૃષ્ણસ્તુ વિસ્મયં પ્રાપ્તો વિહઙ્ગીં તાં વિલોકયન્
પછી, તેણે સ્ત્રી ટીતળીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ભયથી કાંપી રહી હતી; કૃષ્ણ એ તેને પક્ષી રૂપમાં જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયા.
કામસ્તુ દેહે વ્યાસસ્ય દર્શનાદેવ સઙ્ગતઃ । મનોઽતિવિસ્મિતં જાતં સર્વગાત્રેષુ વિસ્મિતઃ
માત્ર તેને જોઈને વ્યાસના શરીરમાં કામજાગૃત થયો; તેમનું મન અને આખું શરીર આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
સ તુ ધૈર્યેણ મહતા નિગહ્ણન્માનસં મુનિઃ । ન શશાક નિયન્તું ચ સ વ્યાસઃ પ્રસૃતં મનઃ
મહાન ધૈર્યથી મુનિએ પોતાના મનને સંયમમાં રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો; પણ વ્યાસનું મન જે છૂટક પડી ગયું હતું, તેને તેઓ રોકી શક્યા નહીં.
બહુશો ગૃહ્યમાણં ચ ઘૃતાચ્યા મોહિતં મનઃ । ભાવિત્વાન્નૈવ વિધૃતં વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ
ઘણાં વખત પ્રયત્ન કર્યા છતાં, ઘૃતાચીના મોહમાં પડેલું મન તેઓ સંભાળી શક્યા નહીં; કારણ કે ભાગ્યે એમનું મન અટક્યું નહીં.
મન્ધનં કુર્વતસ્તસ્ય મુનેરગ્નિચિકીર્ષયા । અરણ્યામેવ સહસા તસ્ય શુક્રમથાપતત્
મુનિ અગ્નિ પ્રગટાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા ત્યારે, અચાનક જ વનમાં તેમનું વીર્ય પડી ગયું.
સોઽવિચિન્ત્ય તથા પાતં મમન્થારણિમેવ ચ । તસ્માચ્છુકઃ સમુદ્ભૂતો વ્યાસાકૃતિમનોહરઃ
એમનું વીર્ય પડ્યું હોવા છતાં, તેમણે અગ્નિમંથન ચાલુ રાખ્યું; એમાંથી વ્યાસ જેવા મનોહર રૂપ ધરાવતો પુત્ર, શુક, જન્મ્યો.
વિસ્મયં જનયન્બાલઃ સઞ્જાતસ્તદરણ્યજઃ । યથાધ્વરે સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભાતિ હવ્યેન દીપ્તિમાન્
એ અગ્નિમંથનમાંથી જન્મેલો બાળક સૌમાં આશ્ચર્ય પેદા કરી રહ્યો હતો, જેમ યજ્ઞમાં હવનથી પ્રગટેલો અગ્નિ તેજથી ઝળહળતો હોય છે.
વ્યાસસ્તુ સુતમાલોક્ય વિસ્મયં પરમં ગતઃ । કિમેતદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય વરદાનાચ્છિવસ્ય વૈ
વ્યાસે પોતાના પુત્રને જોઈને અત્યંત આશ્ચર્ય અનુભવ્યું; 'આ શું છે?' એમ વિચારીને, તેમને શિવના આશીર્વાદની યાદ આવી.
તેજોરૂપી શુકો જાતોઽપ્યરણીગર્ભસમ્ભવઃ । દ્વિતીયોઽગ્નિરિવાત્યર્થં દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા
શુક, અરણિમાંથી જન્મેલો હોવા છતાં, તેજસ્વી સ્વરૂપ ધરાવતો હતો; પોતાનાં તેજથી તે બીજા અગ્નિ જેવો પ્રગટતો હતો.
વિલોકયામાસ તદા વ્યાસસ્તુ મુદિતં સુતમ્ । દિવ્યેન તેજસા યુક્તં ગાર્હપત્યમિવાપરમ્
પછી વ્યાસે પોતાના આનંદિત પુત્રને જોયો, જે દિવ્ય તેજથી યુક્ત હતો, જાણે બીજા ગૃહપતિ અગ્નિ સમાન.
ગઙ્ગાન્તઃ સ્નાપયામાસ સમાગત્ય ગિરેસ્તદા । પુષ્પવૃષ્ટિસ્તુ ખાજ્જાતા શિશોરુપરિ તાપસાઃ
પછી વ્યાસ પર્વત પરથી આવીને, ગંગાના જળમાં પુત્રને સ્નાન કરાવ્યા; ત્યારે આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ અને તપસ્વીઓ ભેગા થયા.
જાતકર્માદિકં ચક્રે વ્યાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । દેવદુન્દુભયો નેદુર્નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ
વ્યાસે તે મહાન આત્માવાન પુત્રના જન્મ સંસ્કાર વગેરે કર્યા; દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠ્યા અને અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી.
જગુર્ગન્ધર્વપતયો મુદિતાસ્તે દિદૃક્ષવઃ । વિશ્વાવસુર્નારદશ્ચ તુમ્બુરુઃ શુકસમ્ભવે
ગંધર્વોના મુખ્યોએ આનંદથી ગીત ગાયા, અને બધા તેને જોવા ઉત્સુક હતા—વિશ્વાવસુ, નારદ અને તુંબુરુ—શુકના જન્મ સમયે.
તુષ્ટુવુર્મુદિતાઃ સર્વે દેવા વિદ્યાધરાસ્તથા । દૃષ્ટ્વા વ્યાસસુતં દિવ્યમરણીગર્ભસમ્ભવમ્
બધા દેવતાઓ અને વિદ્યાધરોએ આનંદથી વ્યાસના દિવ્ય પુત્રને, જે અગ્નિમાંથી જન્મેલો હતો, જોઈને સ્તુતિ કરી.
અન્તરિક્ષાત્પપાતોર્વ્યાં દણ્ડઃ કૃષ્ણાજિનં શુભમ્ । કમણ્ડલુસ્તથા દિવ્યઃ શુકસ્યાર્થે દ્વિજોત્તમાઃ
આકાશમાંથી એક દંડ, સુંદર કાળાં મૃગચર્મ અને દિવ્ય કમંડળુ નીચે પડ્યાં, આ બધું શુક માટે હતું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
સદ્યઃ સ વવૃધે બાલો જાતમાત્રોઽતિદીપ્તિમાન્ । તસ્યોપનયનં ચક્રે વ્યાસો વિદ્યાવિધાનવિત્
એ દીપ્તિમાન બાળક જન્મતાની સાથે જ તરત મોટો થયો; વ્યાસે, જે વિદ્યા વિધી જાણતા હતા, તેનું ઉપનયન કર્યું.
ઉત્પન્નમાત્રં તં વેદાઃ સરહસ્યાઃ સસંગ્રહાઃ । ઉપતસ્થુર્મહાત્માનં યથાસ્ય પિતરં તથા
જેમજ જન્મ્યો, તેમજ બધા રહસ્ય અને સંહિતાવાળા વેદોએ એ મહાત્માને, જેમના પિતા પાસે ગયા હતા, તેમ જ જઈને વંદન કર્યું.
યતો દૃષ્ટં શુકીરૂપં ઘૃતાચ્યાઃ સમ્ભવે તદા । શુકેતિ નામ પુત્રસ્ય ચકાર મુનિસત્તમઃ
ઘૃતાચીમાંથી જન્મ સમયે શુક (પંખી) રૂપ દેખાયું હતું, તેથી મહાન ઋષિએ પોતાના પુત્રનું નામ 'શુક' રાખ્યું.
બૃહસ્પતિમુપાધ્યાયં કૃત્વા વ્યાસસુતસ્તદા । વ્રતાનિ બ્રહ્મચર્યસ્ય ચકાર વિધિપૂર્વકમ્
પછી વ્યાસપુત્રે બૃહસ્પતિને ગુરુ બનાવી, નિયમ પ્રમાણે બ્રહ્મચર્યના વ્રત આચર્યા.
સોઽધીત્ય નિખિલાન્વેદાન્ સરહસ્યાન્સસંગ્રહાન્ । ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ કૃત્વા ગુરુકુલે શુકઃ
શુકે ગુરુના આશ્રમમાં રહીને બધા વેદો, તેમના રહસ્યો અને સંહિતાઓ તથા બધા ધર્મશાસ્ત્રો ભણ્યા.
ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સમાવૃત્તો મુનિસ્તદા । આજગામ પિતુઃ પાર્શ્વં કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય ચ
ગુરુનેSouth dakṣiણા આપી, એ મુનિ શિક્ષણ પૂર્ણ કરીને પોતાના પિતા કૃષ્ણદ્વૈપાયનના પાસે આવ્યો.
દૃષ્ટ્વા વ્યાસઃ શુકં પ્રાપ્તં પ્રેમ્ણોત્થાય સસમ્ભ્રમઃ । આલિલિઙ્ગ મુહુર્ઘ્રાણં મૂર્ધ્નિ તસ્ય ચકાર હ
શુકને આવ્યો જોઈ, વ્યાસ પ્રેમ અને ઉત્સાહથી ઉભા થયા, વારંવાર તેને ચાંપતા અને તેના માથા પર સુઘી લીધું.
પપ્રચ્છ કુશલં વ્યાસસ્તથા ચાધ્યયનં શુચિ । આશ્વાસ્ય સ્થાપયામાસ શુકં તત્રાશ્રમે શુભે
વ્યાસે તેની ખેરખબર અને અભ્યાસ વિશે પૂછ્યું અને તેને આશ્વાસન આપી એ શુભ આશ્રમમાં રાખ્યો.
દારકર્મ તતો વ્યાસઃ શુકસ્ય પર્યચિન્તયત્ । કન્યાં મુનિસુતાં કાન્તામપૃચ્છદતિવેગવાન્
પછી વ્યાસે શુકના લગ્ન વિશે વિચાર્યું અને ઝડપથી સુંદર ઋષિકન્યાને પુત્રવધૂ તરીકે માગી.
શુકં પ્રાહ સુતં વ્યાસો વેદોઽધીતસ્ત્વયાનઘ । ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ કુરુ ભાર્યાં મહામતે
વ્યાસે પોતાના પુત્ર શુકને કહ્યું: 'તમે વેદ અને બધા ધર્મશાસ્ત્રો ભણ્યા છે, હવે, હે વિદ્વાન, પત્ની ગ્રહણ કરો.'
ગાર્હસ્થ્યં ચ સમાસાદ્ય યજ દેવાન્પિતૄનથ । ઋણાન્મોચય માં પુત્ર પ્રાપ્ય દારાન્મનોરમાન્
'ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશી, દેવતાઓ અને પિતૃઓની પૂજા કરો; મનપસંદ પત્ની મેળવો અને મને ઋણમાંથી મુક્ત કરો, પુત્ર.'
અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ । તસ્માત્પુત્ર મહાભાગ કુરુષ્વાદ્ય ગૃહાશ્રમમ્
'જેને પુત્ર નથી, તેને કોઈ ગતિ નથી, સ્વર્ગ પણ નથી; તેથી, હે ભાગ્યશાળી પુત્ર, આજે ગૃહસ્થાશ્રમ ગ્રહણ કરો.'