ભવિષ્યતિ તવાદ્યૈવ વિપ્રપુત્રવિવાહિતઃ । તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા માયયા તસ્ય મોહિતઃ
આજે જ તારા દ્વારા બ્રાહ્મણપુત્રના લગ્નથી તને રાજસૂય કરતાં પણ વધારે પુણ્ય મળશે; આ વાત સાંભળી રાજા તેની માયામાં ફસાઈ ગયો.
તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય નોવાચાલ્પં વચસ્તથા । તેન દર્શિતમાર્ગોઽસૌ નગરં પ્રતિ જગ્મિવાન્
'તેમજ' કહીને રાજાએ સંમતિ આપી અને બીજું કંઈ પણ બોલ્યો નહીં; જે રસ્તો બતાવ્યો હતો એ પ્રમાણે તે શહેર તરફ ચાલ્યો ગયો.
વિશ્વામિત્રોઽપિ રાજાનં વઞ્ચયિત્વાશ્રમં યયૌ । કૃતોદ્વાહવિધિસ્તાવદ્વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીન્નૃપમ્
વિશ્વામિત્રે રાજાને છેતીને પોતાનાં આશ્રમમાં પાછા ગયો; લગ્નવિધિ પૂરી થયા પછી, વિશ્વામિત્રે રાજાને કહ્યું—
વેદીમધ્યે નૃપાદ્ય ત્વં દેહિ દાનં યથેપ્સિતમ્ । રાજોવાચ - કિં તેઽભીષ્ટં દ્વિજ બ્રૂહિ દદામિ વાઞ્છિતં કિલ
'હે રાજા, હવે યજ્ઞવેદિની વચ્ચે તને જે દાન આપવું હોય તે આપ'; રાજાએ કહ્યું: 'હે દ્વિજ, તને શું જોઈએ છે? સ્પષ્ટ કહો, હું તારી ઈચ્છા પૂરી કરીશ.'
અદેયમૈ સંસરે યશઃ કામોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ । વ્યર્થં હિ જીવિતં તસ્ય વિભવં પ્રાપ્ય યેન વૈ
મારે આપવાનું કંઈ બચતું નથી; આ ક્ષણે તો હું માત્ર યશની ઈચ્છા રાખું છું; જે માણસે ધન મેળવ્યું હોય પણ શુદ્ધ અને પરલોકમાં સુખ આપતું યશ ન મેળવ્યું હોય, એનું જીવન વ્યર્થ છે.
નોપાર્જિતં યશઃ શુદ્ધં પરલોકસુખપ્રદમ્ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજ્યં દેહિ મહારાજ વરાય સપરિચ્છદમ્
જેને શુદ્ધ યશ મળતું નથી, જે પરલોકમાં સુખ આપે છે, એનું જીવન નિષ્ફળ છે; વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: 'હે મહારાજ, તું તારો આખો રાજ્ય અને તેની સાથે બધું જ મને દાનમાં આપ.'
ગજાશ્વરથરત્નાઢ્યં વેદીમધ્યેઽતિપાવને । વ્યાસ ઉવાચ - મોહિતો માયયા તસ્ય શ્રુત્વા વાક્યં મુનેર્નૃપઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને રત્નોથી ભરેલું રાજ્ય, યજ્ઞવેદિની વચ્ચે, આ પવિત્ર સ્થળે; વ્યાસજી કહે છે: માયાના પ્રભાવે મોહિત થયેલા રાજાએ, મુનિનું વચન સાંભળીને—
દત્તમિત્યુક્તવાન્ રાજ્યમવિચાર્ય યદૃચ્છયા । ગૃહીતમિતિ તં પ્રાહ વિશ્વામિત્રોઽતિનિષ્ઠુરઃ
કોઈ વિચાર કર્યા વિના, રાજાએ કહ્યું: 'હું રાજ્ય આપી દીધું'; વિશ્વામિત્રે, અત્યંત કઠોરતાથી, તેને કહ્યું: 'હું તે સ્વીકારું છું.'
દક્ષિણાં દેહિ રાજેન્દ્ર દાનયોગ્યાં મહામતે । દક્ષિણારહિતં દાનં નિષ્ફલં મનુરબ્રવીત્
રાજા, યોગ્ય દક્ષિણા આપો, દાન માટે યોગ્ય એવી. મનુએ કહ્યું છે કે દક્ષિણા વિના આપેલું દાન ફળ આપતું નથી.
તસ્માદ્દાનફલાય ત્વં યથોક્તાં દેહિ દક્ષિણામ્ । ઇત્યુક્તસ્તુ તદા રાજા તમુવાચાતિવિસ્મિતઃ
માટે, દાનનું ફળ મળે એ માટે, જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે એવી દક્ષિણા આપો. આવું કહેતાં રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડ્યો અને જવાબ આપ્યો.
બ્રૂહિ કિયદ્ધનં તુભ્યં દેયં સ્વામિન્ મયાધુના । દક્ષિણાનિષ્ક્રયં સાધો વદ તાવત્પ્રમાણકમ્
હવે, સ્વામી, તમને કેટલું ધન આપવું એ મને કહો. હે સારા મનુષ્ય, દક્ષિણા માટે યોગ્ય માપ શું છે એ સ્પષ્ટ કહો, જેનું મૂલ્ય નક્કી કરવું શક્ય નથી.
દાનપૂર્ત્યૈ પ્રદાસ્યામિ સ્વસ્થો બ્ હવ તપોધન । વિશ્વામિત્રસ્તુ તચ્છ્રુત્વા તમાહ મેદિનીપતિમ્
દાન પૂરું થાય એ માટે હું આપશ, તમે નિરાંતે રહો, હે તપસ્વી. પછી વિશ્વામિત્રએ આ સાંભળી રાજાને કહ્યું.
હેમભારદ્વયં સાર્ધં દક્ષિણાં દેહિ સામ્પ્રતમ્ । દાસ્યામીતિ પ્રતિશ્રુત્ય તસ્મૈ રાજાતિવિસ્મિતઃ
હવે દક્ષિણા તરીકે એક અડધો ભાર સોનાનો આપો. રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડીને તેને આપવાનો વચન આપ્યો.
તદૈવ સૈનિકાસ્તસ્ય વીક્ષમાણાઃ સમાગતાઃ । દૃષ્ટ્વા મહીપતિં વ્યગ્રં તુષ્ટુવુસ્તે મુદાન્વિતાઃ
એ સમયે તેના સૈનિકો જોઈને એકઠા થયા. રાજાને વ્યસ્ત જોઈ તેઓ આનંદથી તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ - શ્રુત્વા તેષાં વચો રાજા નોક્ત્વા કિઞ્ચિચ્છુભાશુભમ્ । ચિન્તયન્સ્વકૃતં કર્મ યયાવન્તઃપુરે તતઃ
વ્યાસ કહે છે: તેમના શબ્દો સાંભળી રાજાએ શુભ કે અશુભ કંઈ બોલ્યું નહીં. પોતે શું કર્યું એ વિચારીને પછી અંતઃપુરમાં ગયો.
કિં મયા સ્વીકૃતં દાનં સર્વસ્વં યત્સમર્પિતમ્ । વઞ્ચિતોઽહં દ્વિજેનાત્ર વને પાટચ્ચરૈરિવ
શું દાન મેં લીધું છે, બધું જ તો સમર્પિત કર્યું છે. અહીં દ્વિજ દ્વારા હું વંચાયો છું, જેમ જંગલમાં લૂંટારૂઓ લૂંટે એમ.
રાજ્યં સોપસ્કરં તસ્મૈ મયા સર્વં રતિશ્રુતમ્ । ભારદ્વયં સુવર્ણસ્ય સાર્ધં ચ દક્ષિણા પુનઃ
મારે આખું રાજ્ય અને તેની સાથેની વસ્તુઓ તેને આપવાનું વચન આપ્યું છે. અને ફરી દક્ષિણા તરીકે એક અડધો ભાર સોનાનો.
કિં કરોમિ મતિર્ભ્રષ્ટા ન જ્ઞાતં કપટં મુનેઃ । પ્રતારિતોઽહં સહસા બ્રાહ્મણેન તપસ્વિના
હવે શું કરું? મારો વિચાર ભટકી ગયો છે; મુનિનું કપટ હું ઓળખી શક્યો નહીં. તપસ્વી બ્રાહ્મણે અચાનક મને ઠગ્યો છે.
ન જાને દૈવકાર્યં વૈ હા દૈવ કિં ભવિષ્યતિ । ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા ગૃહં પ્રાપ્તોઽતિવિહ્વલઃ
મારે ખબર નથી કે દૈવ શું લાવશે; હાય દૈવ, હવે શું થશે? આવી ચિંતામાં પડેલો રાજા ખૂબ વ્યાકુળ થઈને ઘેર પહોંચ્યો.
પતિં ચિન્તાપરં દૃષ્ત્વા રાજ્ઞી પપ્રચ્છ કારણમ્ । કિં પ્રભો વિમના ભાસિ કા ચિન્તા બ્રૂહિ સામ્પ્રતમ્
પતિને ચિંતામાં જોઈ રાણીએ કારણ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, તમે દુઃખી કેમ દેખાવ છો? કઈ ચિંતા છે, મને હવે કહો.'
વનાત્પુત્રઃ સમાયાતો રાજસૂયઃ કૃતઃ પુરા । કસ્માચ્છોચસિ રાજેન્દ્ર શોકસ્ય કારણં વદ
તમારો પુત્ર જંગલમાંથી પાછો આવ્યો છે; રાજસૂય યજ્ઞ પણ થઈ ગયો છે; તો પછી, રાજા, તમે શા માટે દુઃખી છો? દુઃખનું કારણ કહો.
નારાતિર્વિદ્યતે ક્વાપિ બલવાન્દુર્બલોઽપિ વા । વરુણોઽપિ સુસન્તુષ્ટઃ કૃતકૃત્યોઽસિ ભૂતલે
ક્યાંય કોઈ દુશ્મન નથી, ન બળવાન કે નબળો; પણ વરુણ પણ ખુશ છે; પૃથ્વી પર તમારું કામ પૂરું થયું છે.
વિન્તયા ક્ષીયતે દેહો નાસ્તિ ચિન્તાસમા મૃતિઃ । ત્યજ્યતાં નૃપશાર્દૂલ સ્વસ્થો ભવ વિચક્ષણ
ચિંતા કરવાથી શરીર ક્ષીણ થાય છે; ચિંતા જેટલી મોટી મૃત્યુ બીજી નથી. હે રાજવીર, ચિંતા છોડો, નિરાંતે અને સમજદાર રહો.
તન્નિશમ્ય પ્રિયાવાક્યં પ્રીતિપૂર્વં નરાધિપઃ । પ્રોવાચ કિઞ્ચિચ્ચિન્તાયાઃ કારણં ચ શુભાશુભમ્
પ્રીયાની વાતો સાંભળી રાજાએ પ્રેમથી થોડુંક પોતાની ચિંતા, શુભ અને અશુભનું કારણ કહ્યું.
ભોજનં ન ચકારાઽસૌ ચિન્તાવિષ્ટસ્તથા નૃપઃ । સુપ્ત્વાપિ શયને શુભ્રે લેભે નિદ્રાં ન ભૂમિપઃ
રાજા ચિંતામાં એટલો ગરકાવ હતો કે ભોજન કર્યું નહીં; અને સફેદ પથારી પર સુતા છતાં ઊંઘ આવી નહીં.
પ્રાતરુત્થાય ચિન્તાર્તો યાવત્સન્ધ્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ । કરોતિ નૃપતિસ્તાવદ્વિશ્વામિત્રઃ સમાગતઃ
સવારે ઉઠીને ચિંતામાં પડેલો રાજા સંધ્યા વગેરે ક્રિયાઓ કરતો રહ્યો, એ દરમિયાન વિશ્વામિત્ર આવી પહોંચ્યા.
ક્ષત્રા નિવેદિતો રાજ્ઞે મુનિઃ સર્વસ્વહારકઃ । આગત્યોવાચ રાજાનં પ્રણમન્તં પુનઃ પુનઃ
મુનિએ પોતાનું બધું સંપત્તિ રાજાને અર્પણ કરી, વારંવાર નમસ્કાર કરીને રાજાના દરબારમાં આવીને કહ્યું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજંસ્ત્યજ સ્વરાજ્યં મે દેહિ વાચા પ્રતિશ્રુતમ્ । સુવર્ણં સ્પૃશ રાજેન્દ્ર સત્યવાગ્ભવ સામ્પ્રતમ્
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: રાજા, તું તારી રાજગાદી છોડી દે અને મને વચન આપ. સુવર્ણને સ્પર્શ કરી, હમણા જ સાચું બોલ.
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - સ્વામિન્ રાજ્યં તવેદં મે મયા દત્તં કિલાધુના । ત્યક્ત્વાન્યત્ર ગમિષ્યામિ મા ચિન્તા કુરુ કૌશિક
હરિશ્ચંદ્રે કહ્યું: સ્વામી, આ રાજય હવે તમારું છે; મેં તને આપી દીધું છે. હવે હું અહીંથી બીજે જઈશ, તું ચિંતા ન કર, કૌશિક.
સર્વસ્વં મમ તે બ્રહ્મન્ ગૃહીતં વિધિવદ્વિભો । સુવર્ણદક્ષિણાં દાતુમશક્તોઽસ્મ્યધુના દ્વિજ
હે બ્રાહ્મણ, તું મારા બધાં ધન-દોલત યોગ્ય રીતે લઈ લીધાં છે. હવે હું તને સુવર્ણ દક્ષિણા આપવા અસમર્થ છું.