યદિચ્છસિ મહાભાગ તત્તે દાસ્યામિ સામ્પ્રતમ્ । ગાવો ભૂમિર્હિરણ્યં ચ ગજાશ્વરથવાહનમ્
હે મહાભાગ્યશાળી, તું જે ઇચ્છે છે તે બધું હું તને આપું છું—ગાય, જમીન, સોનુ, હાથી, ઘોડા, રથ કે અન્ય વાહન, જે તને ગમતું હોય.
નાદેયં મે કિમપ્યસ્તિ કૃતમેતદ્વ્રતં પુરા । રાજસૂયે મખશ્રેષ્ઠે મુનીનાં સન્નિધાવપિ
મારે તને આપવાનું કંઈ બચતું જ નથી; આ વ્રત તો મેં બહુ પહેલાં—even મહાન રાજસૂય યજ્ઞ વખતે, ઋષિઓની હાજરીમાં—પાલન કર્યું છે.
તસ્માત્ત્વમિહ સમ્પ્તાપ્તસ્તીર્થેઽસ્મિન્પ્રવરે મુને । યત્તેઽસ્તિ વાઞ્છિતં બ્રૂહિ દદામિ અવ વાઞ્છિતમ્
એટલે, હે મુનિ, તું અહીં આ ઉત્તમ તીર્થમાં આવ્યો છે; તને જે કંઈ જોઈએ છે, તે સ્પષ્ટ કહી દે—માગેલું હોય કે ન હોય, હું તને જરૂર આપું છું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - મયા પૂર્વં શ્રુતા રાજન્ કીર્તિસ્તે વિપુલા ભુવિ । વસિષ્ઠેન ચ સમ્પ્રોક્તા દાતા નાસ્તિ મહીતલે
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: હે રાજા, તારી મહાન ખ્યાતિ હું પહેલાંથી જ સાંભળી છે; વશિષ્ઠજીએ પણ કહ્યું છે કે ધરતી પર તારા જેવો દાતા બીજો કોઈ નથી.
હરિશ્ચન્દ્રો નૃપશ્રેષ્ઠઃ સૂર્યવંશે મહીપતિઃ । તાદૃશો નૃપતિર્દાતા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
હરિશ્ચંદ્ર, સૂર્યવંશના શ્રેષ્ઠ રાજા, એવો દયાળુ અને દાનશીલ રાજા ભૂતકાળમાં થયો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ નહિ થાય.
પૃથિવ્યાં પરમોદારસ્ત્રિશઙ્કુતનયો યથા । અતસ્ત્વાં પ્રાર્થયામ્યદ્ય વિવાહો મેઽસ્તિ પાર્થિવઃ
પૃથ્વી પર ત્રિશંકુના પુત્ર જેટલો ઉદાર બીજો કોઈ નથી; તેથી, હે રાજા, આજે હું તારી પાસે વિનંતી કરું છું—મારા પુત્રના લગ્નનો પ્રસંગ આવ્યો છે.
પુત્રસ્ય ચ મહાભાગ તદર્થં દેહિ મે ધનમ્ । રાજોવાચ - વિવાહં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર દદામિ પ્રાર્થિતં તવ
હે મહાભાગ્યશાળી, મારા પુત્રના લગ્ન માટે તું મને ધન આપ; રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું લગ્ન કરાવ, હું તારી માંગ મુજબ બધું આપીશ.
યદિચ્છસિ ધનં કામં દાતા તસ્યામિ નિશ્ચિતમ્ । વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યુક્તઃ કૌશિકસ્તેન વઞ્ચનાતત્પરો મુનિઃ
તને જેટલું ધન જોઈએ છે, તેટલું હું નિશ્ચિતપણે આપીશ; વ્યાસજી કહે છે: આમ કહીને, કૌશિક મુનિ, જે છેતરપિંડી માટે તત્પર હતો—
ઉદ્ભાવ્ય માયાં ગાન્ધર્વીં પાર્થિવાયાપ્યદર્શયત્ । કુમારઃ સુકામારશ્ચ કન્યા ચ દશવાર્ષિકી
માયાથી એક ભ્રમ ઊભો કર્યો અને રાજાને બતાવ્યો—એક બાળક, એક સુંદર યુવાન અને દસ વર્ષની એક કન્યા.
એતયોઃ કાર્યમપ્યદ્ય કર્તવ્યં નૃપસત્તમ । રાજસૂયાધિકં પુણ્યં ગૃહસ્થસ્ય વિવાહતઃ
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, આજે આ બંનેના લગ્ન કરાવા જ પડશે; ગૃહસ્થ માટે લગ્ન કરાવવું રાજસૂય યજ્ઞ કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક છે.
ભવિષ્યતિ તવાદ્યૈવ વિપ્રપુત્રવિવાહિતઃ । તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા માયયા તસ્ય મોહિતઃ
આજે જ તારા દ્વારા બ્રાહ્મણપુત્રના લગ્નથી તને રાજસૂય કરતાં પણ વધારે પુણ્ય મળશે; આ વાત સાંભળી રાજા તેની માયામાં ફસાઈ ગયો.
તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય નોવાચાલ્પં વચસ્તથા । તેન દર્શિતમાર્ગોઽસૌ નગરં પ્રતિ જગ્મિવાન્
'તેમજ' કહીને રાજાએ સંમતિ આપી અને બીજું કંઈ પણ બોલ્યો નહીં; જે રસ્તો બતાવ્યો હતો એ પ્રમાણે તે શહેર તરફ ચાલ્યો ગયો.
વિશ્વામિત્રોઽપિ રાજાનં વઞ્ચયિત્વાશ્રમં યયૌ । કૃતોદ્વાહવિધિસ્તાવદ્વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીન્નૃપમ્
વિશ્વામિત્રે રાજાને છેતીને પોતાનાં આશ્રમમાં પાછા ગયો; લગ્નવિધિ પૂરી થયા પછી, વિશ્વામિત્રે રાજાને કહ્યું—
વેદીમધ્યે નૃપાદ્ય ત્વં દેહિ દાનં યથેપ્સિતમ્ । રાજોવાચ - કિં તેઽભીષ્ટં દ્વિજ બ્રૂહિ દદામિ વાઞ્છિતં કિલ
'હે રાજા, હવે યજ્ઞવેદિની વચ્ચે તને જે દાન આપવું હોય તે આપ'; રાજાએ કહ્યું: 'હે દ્વિજ, તને શું જોઈએ છે? સ્પષ્ટ કહો, હું તારી ઈચ્છા પૂરી કરીશ.'
અદેયમૈ સંસરે યશઃ કામોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ । વ્યર્થં હિ જીવિતં તસ્ય વિભવં પ્રાપ્ય યેન વૈ
મારે આપવાનું કંઈ બચતું નથી; આ ક્ષણે તો હું માત્ર યશની ઈચ્છા રાખું છું; જે માણસે ધન મેળવ્યું હોય પણ શુદ્ધ અને પરલોકમાં સુખ આપતું યશ ન મેળવ્યું હોય, એનું જીવન વ્યર્થ છે.
નોપાર્જિતં યશઃ શુદ્ધં પરલોકસુખપ્રદમ્ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજ્યં દેહિ મહારાજ વરાય સપરિચ્છદમ્
જેને શુદ્ધ યશ મળતું નથી, જે પરલોકમાં સુખ આપે છે, એનું જીવન નિષ્ફળ છે; વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: 'હે મહારાજ, તું તારો આખો રાજ્ય અને તેની સાથે બધું જ મને દાનમાં આપ.'
ગજાશ્વરથરત્નાઢ્યં વેદીમધ્યેઽતિપાવને । વ્યાસ ઉવાચ - મોહિતો માયયા તસ્ય શ્રુત્વા વાક્યં મુનેર્નૃપઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને રત્નોથી ભરેલું રાજ્ય, યજ્ઞવેદિની વચ્ચે, આ પવિત્ર સ્થળે; વ્યાસજી કહે છે: માયાના પ્રભાવે મોહિત થયેલા રાજાએ, મુનિનું વચન સાંભળીને—
દત્તમિત્યુક્તવાન્ રાજ્યમવિચાર્ય યદૃચ્છયા । ગૃહીતમિતિ તં પ્રાહ વિશ્વામિત્રોઽતિનિષ્ઠુરઃ
કોઈ વિચાર કર્યા વિના, રાજાએ કહ્યું: 'હું રાજ્ય આપી દીધું'; વિશ્વામિત્રે, અત્યંત કઠોરતાથી, તેને કહ્યું: 'હું તે સ્વીકારું છું.'
દક્ષિણાં દેહિ રાજેન્દ્ર દાનયોગ્યાં મહામતે । દક્ષિણારહિતં દાનં નિષ્ફલં મનુરબ્રવીત્
રાજા, યોગ્ય દક્ષિણા આપો, દાન માટે યોગ્ય એવી. મનુએ કહ્યું છે કે દક્ષિણા વિના આપેલું દાન ફળ આપતું નથી.
તસ્માદ્દાનફલાય ત્વં યથોક્તાં દેહિ દક્ષિણામ્ । ઇત્યુક્તસ્તુ તદા રાજા તમુવાચાતિવિસ્મિતઃ
માટે, દાનનું ફળ મળે એ માટે, જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે એવી દક્ષિણા આપો. આવું કહેતાં રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડ્યો અને જવાબ આપ્યો.
બ્રૂહિ કિયદ્ધનં તુભ્યં દેયં સ્વામિન્ મયાધુના । દક્ષિણાનિષ્ક્રયં સાધો વદ તાવત્પ્રમાણકમ્
હવે, સ્વામી, તમને કેટલું ધન આપવું એ મને કહો. હે સારા મનુષ્ય, દક્ષિણા માટે યોગ્ય માપ શું છે એ સ્પષ્ટ કહો, જેનું મૂલ્ય નક્કી કરવું શક્ય નથી.
દાનપૂર્ત્યૈ પ્રદાસ્યામિ સ્વસ્થો બ્ હવ તપોધન । વિશ્વામિત્રસ્તુ તચ્છ્રુત્વા તમાહ મેદિનીપતિમ્
દાન પૂરું થાય એ માટે હું આપશ, તમે નિરાંતે રહો, હે તપસ્વી. પછી વિશ્વામિત્રએ આ સાંભળી રાજાને કહ્યું.
હેમભારદ્વયં સાર્ધં દક્ષિણાં દેહિ સામ્પ્રતમ્ । દાસ્યામીતિ પ્રતિશ્રુત્ય તસ્મૈ રાજાતિવિસ્મિતઃ
હવે દક્ષિણા તરીકે એક અડધો ભાર સોનાનો આપો. રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડીને તેને આપવાનો વચન આપ્યો.
તદૈવ સૈનિકાસ્તસ્ય વીક્ષમાણાઃ સમાગતાઃ । દૃષ્ટ્વા મહીપતિં વ્યગ્રં તુષ્ટુવુસ્તે મુદાન્વિતાઃ
એ સમયે તેના સૈનિકો જોઈને એકઠા થયા. રાજાને વ્યસ્ત જોઈ તેઓ આનંદથી તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
વ્યાસ ઉવાચ - શ્રુત્વા તેષાં વચો રાજા નોક્ત્વા કિઞ્ચિચ્છુભાશુભમ્ । ચિન્તયન્સ્વકૃતં કર્મ યયાવન્તઃપુરે તતઃ
વ્યાસ કહે છે: તેમના શબ્દો સાંભળી રાજાએ શુભ કે અશુભ કંઈ બોલ્યું નહીં. પોતે શું કર્યું એ વિચારીને પછી અંતઃપુરમાં ગયો.
કિં મયા સ્વીકૃતં દાનં સર્વસ્વં યત્સમર્પિતમ્ । વઞ્ચિતોઽહં દ્વિજેનાત્ર વને પાટચ્ચરૈરિવ
શું દાન મેં લીધું છે, બધું જ તો સમર્પિત કર્યું છે. અહીં દ્વિજ દ્વારા હું વંચાયો છું, જેમ જંગલમાં લૂંટારૂઓ લૂંટે એમ.
રાજ્યં સોપસ્કરં તસ્મૈ મયા સર્વં રતિશ્રુતમ્ । ભારદ્વયં સુવર્ણસ્ય સાર્ધં ચ દક્ષિણા પુનઃ
મારે આખું રાજ્ય અને તેની સાથેની વસ્તુઓ તેને આપવાનું વચન આપ્યું છે. અને ફરી દક્ષિણા તરીકે એક અડધો ભાર સોનાનો.
કિં કરોમિ મતિર્ભ્રષ્ટા ન જ્ઞાતં કપટં મુનેઃ । પ્રતારિતોઽહં સહસા બ્રાહ્મણેન તપસ્વિના
હવે શું કરું? મારો વિચાર ભટકી ગયો છે; મુનિનું કપટ હું ઓળખી શક્યો નહીં. તપસ્વી બ્રાહ્મણે અચાનક મને ઠગ્યો છે.
ન જાને દૈવકાર્યં વૈ હા દૈવ કિં ભવિષ્યતિ । ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા ગૃહં પ્રાપ્તોઽતિવિહ્વલઃ
મારે ખબર નથી કે દૈવ શું લાવશે; હાય દૈવ, હવે શું થશે? આવી ચિંતામાં પડેલો રાજા ખૂબ વ્યાકુળ થઈને ઘેર પહોંચ્યો.
પતિં ચિન્તાપરં દૃષ્ત્વા રાજ્ઞી પપ્રચ્છ કારણમ્ । કિં પ્રભો વિમના ભાસિ કા ચિન્તા બ્રૂહિ સામ્પ્રતમ્
પતિને ચિંતામાં જોઈ રાણીએ કારણ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, તમે દુઃખી કેમ દેખાવ છો? કઈ ચિંતા છે, મને હવે કહો.'