ધનેચ્છા યદિ તે બ્રહ્મન્ યજ્ઞાર્થં દ્વિજસત્તમ । આગન્તવ્યમયોધ્યાયાં દાસ્યામિ વિપુલં ધનમ્
'બ્રાહ્મણ, જો તમને યજ્ઞ માટે ધનની ઇચ્છા હોય તો અયોધ્યા આવો, હું તમને ઘણું ધન આપિશ.'
કૌશિકાય સર્વસ્વસમર્પણં તદ્દક્ષિણાદાનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભૂપતેઃ કૌશિકો મુનિઃ । પ્રહસ્ય પ્રત્યુવાચેદં હરિશ્ચન્દ્રં તથા નૃપ
વ્યાસજીએ કહ્યું: રાજાના વચન સાંભળી, કૌશિક મુનિ હસ્યા અને રાજા હરિશ્ચંદ્રને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
રાજંસ્તીર્થમિદં પુણ્યં પાવનં પાપનાશનમ્ । સ્નાનં કુરુ મહાભાગ પિતૄણાં તર્પણં તથા
'રાજા, આ પવિત્ર અને પાપ નાશક તીર્થ છે; મહાભાગ્યશાળી, અહીં સ્નાન કરો અને પિતૃઓને જળ આપો.'
કાલઃ શુભતમોઽસ્તીહ તીર્થે સ્નાત્વા વિશાંપતે । દાનં દદસ્વ શક્ત્યાત્ર પુણ્યતીર્થેઽતિપાવને
'અત્યારે ખૂબ શુભ સમય છે; રાજા, અહીં તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી તમારી શક્તિ મુજબ દાન કરો.'
પ્રાપ્ય તીર્થં મહાપુણ્યમસ્નાત્વા યસ્તુ ગચ્છતિ । સ ભવેદાત્મહા ભૂય ઇતિ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્
'જે વ્યક્તિ આ મહાપુણ્ય તીર્થમાં આવીને સ્નાન કર્યા વિના પાછો જાય છે, તે પોતાનો જ શત્રુ બને છે — આવું સ્વાયંભુએ કહ્યું છે.'
તસ્માત્તીર્થવરે રાજન્ કુરુ પુણ્યં સ્વશક્તિતઃ । દર્શયિષ્યામિ માર્ગં તે ગન્તાસિ નગરં તતઃ
'રાજા, તેથી આ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં તમારી શક્તિ પ્રમાણે પુણ્ય કરો; પછી હું તમને રસ્તો બતાવીશ અને તમે શહેર પહોંચી જશો.'
આગમિષ્યામહં માર્ગદર્સનાર્થં તવાનઘ । ત્વયા સહાદ્ય કાકુત્સ્થ તવ દાનેન તોષિતઃ
'પાપરહિત, હું તમને રસ્તો બતાવવા આવીશ; કકુત્સ્થકુલના વંશજ, આજે તમારું દાન જોઈને હું પ્રસન્ન થઈશ.'
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા મુનેઃ કપટમણ્ડિતમ્ । વાસાંસ્યુત્તાર્ય વિધિવત્સ્નાતુમભ્યાયયૌ નદીમ્
મુનિના કપટભર્યા વચનો સાંભળી, રાજાએ પોતાના વસ્ત્રો ઉતારી વિધિપૂર્વક નદી પાસે સ્નાન કરવા ગયા.
બન્ધયિત્વા હયં વૃક્ષે મુનિવાક્યેન મોહિતઃ । અવશ્યંભાવિયોગેન તદ્વશસ્તુ તદાભવત્
મુનિના વચનથી મોહિત થઈ, રાજાએ ઘોડાને વૃક્ષે બાંધી દીધો અને અનિવાર્ય વિયોગના વશ થઈ ગયા.
રાજા સ્નાનવિધિં કૃત્વા સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ । વિશ્વામિત્રમુવાચેદં સ્વામિન્ દાનં દદામિ તે
રાજાએ સ્નાનવિધિ કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા પછી વિશ્વામિત્રને કહ્યું: 'પ્રભુ, હું તમને દાન આપું છું.'
યદિચ્છસિ મહાભાગ તત્તે દાસ્યામિ સામ્પ્રતમ્ । ગાવો ભૂમિર્હિરણ્યં ચ ગજાશ્વરથવાહનમ્
હે મહાભાગ્યશાળી, તું જે ઇચ્છે છે તે બધું હું તને આપું છું—ગાય, જમીન, સોનુ, હાથી, ઘોડા, રથ કે અન્ય વાહન, જે તને ગમતું હોય.
નાદેયં મે કિમપ્યસ્તિ કૃતમેતદ્વ્રતં પુરા । રાજસૂયે મખશ્રેષ્ઠે મુનીનાં સન્નિધાવપિ
મારે તને આપવાનું કંઈ બચતું જ નથી; આ વ્રત તો મેં બહુ પહેલાં—even મહાન રાજસૂય યજ્ઞ વખતે, ઋષિઓની હાજરીમાં—પાલન કર્યું છે.
તસ્માત્ત્વમિહ સમ્પ્તાપ્તસ્તીર્થેઽસ્મિન્પ્રવરે મુને । યત્તેઽસ્તિ વાઞ્છિતં બ્રૂહિ દદામિ અવ વાઞ્છિતમ્
એટલે, હે મુનિ, તું અહીં આ ઉત્તમ તીર્થમાં આવ્યો છે; તને જે કંઈ જોઈએ છે, તે સ્પષ્ટ કહી દે—માગેલું હોય કે ન હોય, હું તને જરૂર આપું છું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - મયા પૂર્વં શ્રુતા રાજન્ કીર્તિસ્તે વિપુલા ભુવિ । વસિષ્ઠેન ચ સમ્પ્રોક્તા દાતા નાસ્તિ મહીતલે
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: હે રાજા, તારી મહાન ખ્યાતિ હું પહેલાંથી જ સાંભળી છે; વશિષ્ઠજીએ પણ કહ્યું છે કે ધરતી પર તારા જેવો દાતા બીજો કોઈ નથી.
હરિશ્ચન્દ્રો નૃપશ્રેષ્ઠઃ સૂર્યવંશે મહીપતિઃ । તાદૃશો નૃપતિર્દાતા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
હરિશ્ચંદ્ર, સૂર્યવંશના શ્રેષ્ઠ રાજા, એવો દયાળુ અને દાનશીલ રાજા ભૂતકાળમાં થયો નથી અને ભવિષ્યમાં પણ નહિ થાય.
પૃથિવ્યાં પરમોદારસ્ત્રિશઙ્કુતનયો યથા । અતસ્ત્વાં પ્રાર્થયામ્યદ્ય વિવાહો મેઽસ્તિ પાર્થિવઃ
પૃથ્વી પર ત્રિશંકુના પુત્ર જેટલો ઉદાર બીજો કોઈ નથી; તેથી, હે રાજા, આજે હું તારી પાસે વિનંતી કરું છું—મારા પુત્રના લગ્નનો પ્રસંગ આવ્યો છે.
પુત્રસ્ય ચ મહાભાગ તદર્થં દેહિ મે ધનમ્ । રાજોવાચ - વિવાહં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર દદામિ પ્રાર્થિતં તવ
હે મહાભાગ્યશાળી, મારા પુત્રના લગ્ન માટે તું મને ધન આપ; રાજાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું લગ્ન કરાવ, હું તારી માંગ મુજબ બધું આપીશ.
યદિચ્છસિ ધનં કામં દાતા તસ્યામિ નિશ્ચિતમ્ । વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યુક્તઃ કૌશિકસ્તેન વઞ્ચનાતત્પરો મુનિઃ
તને જેટલું ધન જોઈએ છે, તેટલું હું નિશ્ચિતપણે આપીશ; વ્યાસજી કહે છે: આમ કહીને, કૌશિક મુનિ, જે છેતરપિંડી માટે તત્પર હતો—
ઉદ્ભાવ્ય માયાં ગાન્ધર્વીં પાર્થિવાયાપ્યદર્શયત્ । કુમારઃ સુકામારશ્ચ કન્યા ચ દશવાર્ષિકી
માયાથી એક ભ્રમ ઊભો કર્યો અને રાજાને બતાવ્યો—એક બાળક, એક સુંદર યુવાન અને દસ વર્ષની એક કન્યા.
એતયોઃ કાર્યમપ્યદ્ય કર્તવ્યં નૃપસત્તમ । રાજસૂયાધિકં પુણ્યં ગૃહસ્થસ્ય વિવાહતઃ
હે રાજાશ્રેષ્ઠ, આજે આ બંનેના લગ્ન કરાવા જ પડશે; ગૃહસ્થ માટે લગ્ન કરાવવું રાજસૂય યજ્ઞ કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક છે.
ભવિષ્યતિ તવાદ્યૈવ વિપ્રપુત્રવિવાહિતઃ । તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા માયયા તસ્ય મોહિતઃ
આજે જ તારા દ્વારા બ્રાહ્મણપુત્રના લગ્નથી તને રાજસૂય કરતાં પણ વધારે પુણ્ય મળશે; આ વાત સાંભળી રાજા તેની માયામાં ફસાઈ ગયો.
તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય નોવાચાલ્પં વચસ્તથા । તેન દર્શિતમાર્ગોઽસૌ નગરં પ્રતિ જગ્મિવાન્
'તેમજ' કહીને રાજાએ સંમતિ આપી અને બીજું કંઈ પણ બોલ્યો નહીં; જે રસ્તો બતાવ્યો હતો એ પ્રમાણે તે શહેર તરફ ચાલ્યો ગયો.
વિશ્વામિત્રોઽપિ રાજાનં વઞ્ચયિત્વાશ્રમં યયૌ । કૃતોદ્વાહવિધિસ્તાવદ્વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીન્નૃપમ્
વિશ્વામિત્રે રાજાને છેતીને પોતાનાં આશ્રમમાં પાછા ગયો; લગ્નવિધિ પૂરી થયા પછી, વિશ્વામિત્રે રાજાને કહ્યું—
વેદીમધ્યે નૃપાદ્ય ત્વં દેહિ દાનં યથેપ્સિતમ્ । રાજોવાચ - કિં તેઽભીષ્ટં દ્વિજ બ્રૂહિ દદામિ વાઞ્છિતં કિલ
'હે રાજા, હવે યજ્ઞવેદિની વચ્ચે તને જે દાન આપવું હોય તે આપ'; રાજાએ કહ્યું: 'હે દ્વિજ, તને શું જોઈએ છે? સ્પષ્ટ કહો, હું તારી ઈચ્છા પૂરી કરીશ.'
અદેયમૈ સંસરે યશઃ કામોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ । વ્યર્થં હિ જીવિતં તસ્ય વિભવં પ્રાપ્ય યેન વૈ
મારે આપવાનું કંઈ બચતું નથી; આ ક્ષણે તો હું માત્ર યશની ઈચ્છા રાખું છું; જે માણસે ધન મેળવ્યું હોય પણ શુદ્ધ અને પરલોકમાં સુખ આપતું યશ ન મેળવ્યું હોય, એનું જીવન વ્યર્થ છે.
નોપાર્જિતં યશઃ શુદ્ધં પરલોકસુખપ્રદમ્ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજ્યં દેહિ મહારાજ વરાય સપરિચ્છદમ્
જેને શુદ્ધ યશ મળતું નથી, જે પરલોકમાં સુખ આપે છે, એનું જીવન નિષ્ફળ છે; વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: 'હે મહારાજ, તું તારો આખો રાજ્ય અને તેની સાથે બધું જ મને દાનમાં આપ.'
ગજાશ્વરથરત્નાઢ્યં વેદીમધ્યેઽતિપાવને । વ્યાસ ઉવાચ - મોહિતો માયયા તસ્ય શ્રુત્વા વાક્યં મુનેર્નૃપઃ
હાથી, ઘોડા, રથ અને રત્નોથી ભરેલું રાજ્ય, યજ્ઞવેદિની વચ્ચે, આ પવિત્ર સ્થળે; વ્યાસજી કહે છે: માયાના પ્રભાવે મોહિત થયેલા રાજાએ, મુનિનું વચન સાંભળીને—
દત્તમિત્યુક્તવાન્ રાજ્યમવિચાર્ય યદૃચ્છયા । ગૃહીતમિતિ તં પ્રાહ વિશ્વામિત્રોઽતિનિષ્ઠુરઃ
કોઈ વિચાર કર્યા વિના, રાજાએ કહ્યું: 'હું રાજ્ય આપી દીધું'; વિશ્વામિત્રે, અત્યંત કઠોરતાથી, તેને કહ્યું: 'હું તે સ્વીકારું છું.'
દક્ષિણાં દેહિ રાજેન્દ્ર દાનયોગ્યાં મહામતે । દક્ષિણારહિતં દાનં નિષ્ફલં મનુરબ્રવીત્
રાજા, યોગ્ય દક્ષિણા આપો, દાન માટે યોગ્ય એવી. મનુએ કહ્યું છે કે દક્ષિણા વિના આપેલું દાન ફળ આપતું નથી.
તસ્માદ્દાનફલાય ત્વં યથોક્તાં દેહિ દક્ષિણામ્ । ઇત્યુક્તસ્તુ તદા રાજા તમુવાચાતિવિસ્મિતઃ
માટે, દાનનું ફળ મળે એ માટે, જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે એવી દક્ષિણા આપો. આવું કહેતાં રાજા ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડ્યો અને જવાબ આપ્યો.