તમાયાન્તં સમાલોક્ય વરાહં વિકૃતાનનમ્ । મુમોચ વિશિખં તસ્મિન્હન્તુકામો મહીપતિઃ
એ વિકૃત ચહેરાવાળો ડુક્કર આવી રહ્યો છે એવું જોઈ, રાજાએ તેને મારવાની ઇચ્છાથી બાણ છોડ્યો.
ગચ્છન્તં તં સમાલોક્ય રાજા કોપસમન્વિતઃ । મુમોચ વિશિખાંસ્તીક્ષ્ણાંશ્ચાપમાકૃષ્ય યત્નતઃ
એ ડુક્કર દૂર જતો જોઈ, રાજા ગુસ્સાથી ભરાઈ, ધ્યાનપૂર્વક ધનુષ ખેંચી તીક્ષ્ણ બાણો છોડવા લાગ્યો.
ક્ષણં દૃષ્ટિપથં રાજ્ઞઃ ક્ષણં ચાદર્શનં ગતઃ । કુર્વન્બહુવિધારાવં સૂકરં સમુપાદ્રવત્
ક્યારેક રાજાની નજરે પડતો અને ક્યારેક અદૃશ્ય થઈ જતો, એ ડુક્કર અનેક પ્રકારના ગર્જના કરતા આગળ દોડતો રહ્યો.
હરિશ્ચન્દ્રોઽતિકુપિતો મૃગસ્યાનુજગામ હ । અશ્વેન વાયુવેગેન વિકૃષ્ય ચ શરાસનમ્
હરિશ્ચંદ્ર ખૂબ ગુસ્સે થઈ, ઘોડા પર પવન જેવી ઝડપથી એ પ્રાણીનો પીછો કરવા લાગ્યા અને ધનુષ ખેંચ્યું.
ઇતસ્તતસ્તઃ સૈન્યમગમચ્ચ વનાન્તરમ્ । એકાકી નૃપતિઃ કોલં વ્રજન્તં સમુપાદ્રવત્
સૈન્ય તો ક્યારેક અહીં, ક્યારેક ત્યાં વનમાં અંદર સુધી પહોંચી ગયું, પણ રાજા એકલોજ એ ડુક્કર પાછળ દોડતો રહ્યો.
મધ્યાહ્નસમયે રાજા સમ્પ્રાપ્તો વિજને વને । તૃષિતઃ ક્ષુધિતોઽત્યર્થં બભૂવ શ્રાન્તવાહનઃ
મધ્યાહ્નના સમયે રાજા એકાંત વનમાં પહોંચ્યો, ખૂબ તરસ્યો, ભૂખ્યો અને તેનો ઘોડો પણ થાકી ગયો હતો.
સૂકરોઽદર્શનં પ્રાપ્તો રાજા ચિન્તાતુરોઽભવત્ । માર્ગભ્રષ્ટોઽતિવિપિને દારુણે દીનવત્સ્થિતઃ
ડુક્કર અદૃશ્ય થઈ ગયો, રાજા ચિંતામાં પડી ગયો અને એ ભયાનક, માર્ગવિહોણા વનમાં દુઃખી થઈને ઊભો રહ્યો.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ન સહાયોઽસ્તિ મે વને । અજ્ઞાતસ્વપથઃ કુત્ર વ્રજામીતિ વ્યચિન્તયત્
એણે વિચાર્યું: 'હવે શું કરું? કયા જાઉં? આ વનમાં મારો કોઈ સાથી નથી. માર્ગ પણ ખબર નથી, તો ક્યાં જવું?'
એવં વિન્તયતસ્તત્ર વિપિને જનવર્જિતે । રાજ્ઞા ચિન્તાતુરોઽપશ્યન્નદીં સુવિમલોદકામ્
એ રીતે ચિંતામાં પડેલો રાજા એ નિર્જન વનમાં વિચારી રહ્યો હતો, ત્યારે તેણે એક સુંદર, સ્વચ્છ પાણીવાળી નદી જોઈ.
વીક્ષ્ય તાં મુદિતો રાજા પાયયિત્વા તુરઙ્ગકમ્ । અશ્વાદુત્તેર્ય વિમલં પપૌ પાનીયમુત્તમમ્
એ નદી જોઈને રાજા આનંદિત થયો, પહેલા ઘોડાને પાણી પીવડાવ્યું અને પછી ઘોડા પરથી ઊતરીને પોતે પણ શુદ્ધ પાણી પીધું.
જલં પીત્વા નૃપસ્તત્ર સુખમાપ મહીપતિઃ । ઇત્યેષ નગરં ગન્તું દિગ્ભ્રમેણાતિમોહિતઃ
પાણી પીધા પછી રાજાને ત્યાં આરામ મળ્યો, પણ શહેરમાં પાછા જવાની દિશા ભૂલી ગયો અને ભટકતો રહ્યો.
વિશ્વામિત્રસ્તુ સમ્પ્રાપ્તો વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપધૃક્ । નનામ વીક્ષ્ય રાજા તં પ્રીતિપૂર્વં દ્વિજોત્તમમ્
પછી વિશ્વામિત્ર વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને ત્યાં આવ્યા; તેમને જોઈને રાજાએ આનંદપૂર્વક એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને વંદન કર્યું.
તમુવાચ ગાધિરાજઃ પ્રણમન્તં નૃપોત્તમમ્ । સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ મહારાજ કિમર્થમિહ ચાગતઃ
ગાધિ રાજાએ નમન કરતા મહારાજાને કહ્યું: 'મહારાજ, તમારો કલ્યાણ થાય. તમે અહીં શા માટે આવ્યા છો?'
એકાકી વિજને રાજન્ કિં ચિકીર્ષિતમત્ર તે । બ્રૂહિ સર્વં સ્થિરો ભૂત્વા કારણં નૃપસત્તમ
'રાજા, તમે અહીં એકલા અને અજાણ્યા સ્થળે શું કરવા આવ્યા છો? સ્થિર રહીને બધું મને કહો, મહારાજ.'
રાજોવાચ - સૂકરોઽતિમહાકાયો બલવાન્પુષ્પકાનનમ્ । સમુપેત્ય મમર્દાશુ કોમલાન્પુષ્પપાદપાન્
રાજાએ કહ્યું: 'એક મોટો અને બળવાન વરાહ ફૂલોના બગીચામાં ઘૂસી આવ્યો અને તરત જ નાજુક ફૂલવૃક્ષોને નષ્ટ કરી નાખ્યા.'
તં નિવારયિતું દુષ્ટં કરે કૃત્વા ચ કાર્મુકમ્ । સસૈન્યોઽહં સ્વનગરાન્નિર્ગતો મુનિસત્તમ
'એ દુષ્ટ વરાહને દૂર કરવા માટે, હાથમાં ધનુષ્ય લઈને અને સૈન્ય સાથે હું મારા શહેરમાંથી નીકળી પડ્યો, મુનિશ્રેષ્ઠ.'
ગતોઽસૌ દૃક્પથાત્પાપો માયાવી ક્વાપિ વેગવાન્ । પૃષ્ઠતોઽહમપિ પ્રાપ્તઃ સૈન્યં ક્વાપિ ગતં મમ
'એ પાપી અને માયાવિ વરાહ મારી નજરથી ઓઝલ થઈ ગયો; હું પાછળથી ગયો, પણ મારું સૈન્ય ક્યાંક બીજે જતું રહ્યું.'
ક્ષુધિતસ્તૃષિતશ્ચાહં સૈન્યભ્રષ્ટસ્ત્વિહાગતઃ । ન જાને પુરમાર્ગં ચ તહા સૈન્યગતિં મુને
'હું ભૂખ્યો અને તરસ્યો છું, સૈન્યથી વિમુખ થઈ અહીં આવી ગયો છું; મુનિ, મને શહેરનો રસ્તો પણ ખબર નથી અને મારું સૈન્ય ક્યાં ગયું તે પણ ખબર નથી.'
પન્થાનં દર્શય વિભો વ્રજામિ નગરં પ્રતિ । મમાત્ર ભાગ્યયોગેન પ્રાપ્તસ્ત્વં વિજને વને
'પ્રભુ, મને રસ્તો બતાવો જેથી હું શહેર જઈ શકું; મારા ભાગ્યે અહીં આ જંગલમાં તમારી સાથે મુલાકાત થઈ.'
અયોધ્યાદિપતિશ્ચાહં હરિશ્ચન્દ્રોઽતિવિશ્રુતઃ । રાજસૂયસ્ય કર્તા ચ વાઞ્છિતાર્થપ્રદઃ સદા
'હું અયોધ્યાનો રાજા અને હરિશ્ચંદ્ર નામે પ્રખ્યાત છું; રાજસૂય યજ્ઞ કરનાર અને સૌની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર છું.'
ધનેચ્છા યદિ તે બ્રહ્મન્ યજ્ઞાર્થં દ્વિજસત્તમ । આગન્તવ્યમયોધ્યાયાં દાસ્યામિ વિપુલં ધનમ્
'બ્રાહ્મણ, જો તમને યજ્ઞ માટે ધનની ઇચ્છા હોય તો અયોધ્યા આવો, હું તમને ઘણું ધન આપિશ.'
કૌશિકાય સર્વસ્વસમર્પણં તદ્દક્ષિણાદાનવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભૂપતેઃ કૌશિકો મુનિઃ । પ્રહસ્ય પ્રત્યુવાચેદં હરિશ્ચન્દ્રં તથા નૃપ
વ્યાસજીએ કહ્યું: રાજાના વચન સાંભળી, કૌશિક મુનિ હસ્યા અને રાજા હરિશ્ચંદ્રને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
રાજંસ્તીર્થમિદં પુણ્યં પાવનં પાપનાશનમ્ । સ્નાનં કુરુ મહાભાગ પિતૄણાં તર્પણં તથા
'રાજા, આ પવિત્ર અને પાપ નાશક તીર્થ છે; મહાભાગ્યશાળી, અહીં સ્નાન કરો અને પિતૃઓને જળ આપો.'
કાલઃ શુભતમોઽસ્તીહ તીર્થે સ્નાત્વા વિશાંપતે । દાનં દદસ્વ શક્ત્યાત્ર પુણ્યતીર્થેઽતિપાવને
'અત્યારે ખૂબ શુભ સમય છે; રાજા, અહીં તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી તમારી શક્તિ મુજબ દાન કરો.'
પ્રાપ્ય તીર્થં મહાપુણ્યમસ્નાત્વા યસ્તુ ગચ્છતિ । સ ભવેદાત્મહા ભૂય ઇતિ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્
'જે વ્યક્તિ આ મહાપુણ્ય તીર્થમાં આવીને સ્નાન કર્યા વિના પાછો જાય છે, તે પોતાનો જ શત્રુ બને છે — આવું સ્વાયંભુએ કહ્યું છે.'
તસ્માત્તીર્થવરે રાજન્ કુરુ પુણ્યં સ્વશક્તિતઃ । દર્શયિષ્યામિ માર્ગં તે ગન્તાસિ નગરં તતઃ
'રાજા, તેથી આ શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં તમારી શક્તિ પ્રમાણે પુણ્ય કરો; પછી હું તમને રસ્તો બતાવીશ અને તમે શહેર પહોંચી જશો.'
આગમિષ્યામહં માર્ગદર્સનાર્થં તવાનઘ । ત્વયા સહાદ્ય કાકુત્સ્થ તવ દાનેન તોષિતઃ
'પાપરહિત, હું તમને રસ્તો બતાવવા આવીશ; કકુત્સ્થકુલના વંશજ, આજે તમારું દાન જોઈને હું પ્રસન્ન થઈશ.'
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા મુનેઃ કપટમણ્ડિતમ્ । વાસાંસ્યુત્તાર્ય વિધિવત્સ્નાતુમભ્યાયયૌ નદીમ્
મુનિના કપટભર્યા વચનો સાંભળી, રાજાએ પોતાના વસ્ત્રો ઉતારી વિધિપૂર્વક નદી પાસે સ્નાન કરવા ગયા.
બન્ધયિત્વા હયં વૃક્ષે મુનિવાક્યેન મોહિતઃ । અવશ્યંભાવિયોગેન તદ્વશસ્તુ તદાભવત્
મુનિના વચનથી મોહિત થઈ, રાજાએ ઘોડાને વૃક્ષે બાંધી દીધો અને અનિવાર્ય વિયોગના વશ થઈ ગયા.
રાજા સ્નાનવિધિં કૃત્વા સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ । વિશ્વામિત્રમુવાચેદં સ્વામિન્ દાનં દદામિ તે
રાજાએ સ્નાનવિધિ કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા પછી વિશ્વામિત્રને કહ્યું: 'પ્રભુ, હું તમને દાન આપું છું.'