નાર્યુવાચ - રાજન્ માં બાધતેત્યર્થં વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ । તપઃ કરોતિ યદ્ઘોરં મદર્થં કૌશિકો વને
સ્ત્રીએ કહ્યું: 'હે રાજા, વિશ્વામિત્ર મહર્ષિ મને તકલીફ આપે છે; મારા માટે કઠિન તપ કરે છે, આ જંગલમાં.'
તેનાહં દુઃખિતા રાજન્ વિષયે તવ સુવ્રત । વિદ્ધિ માં કમનાં કાન્તાં પીડિતાં મુનિના ભૃશમ્
'એના કારણે, હે ધર્મનિષ્ઠ રાજા, હું તારા રાજ્યમાં દુઃખી છું. હે સુંદર, જાણ કે હું એ મુનિથી ખૂબ પીડાયેલી પ્રિય છું.'
રાજોવાચ - સ્વસ્થા ભવ વિશાલાક્ષિ ન તે દુઃખં ભવિષ્યતિ । તમહં વારયિષ્યામિ મુનિં તાપપરાયણમ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે વિશાળ આંખોવાળી, નિર્ભય થા, તને હવે કોઈ દુઃખ નહીં થાય. હું એ તપસ્વી મુનિને રોકીશ.'
ઇત્યાશ્વાસ્ય સ્ત્રિયં રાજા તરસા મુનિસન્નિધૌ । નત્વા પ્રણમ્ય શિરસા તમુવાચ મહીપતિઃ
આ રીતે સ્ત્રીને આશ્વાસન આપી, રાજા ઝડપથી મુનિ પાસે ગયા, માથું ઝુકાવી પ્રણામ કરીને કહ્યું.
સ્વામિન્કિં ક્રિયતેઽત્યર્થં તપસા દેહપીડનમ્ । કિમર્થં તે સમારમ્ભો બ્રૂહિ સત્યં મહામતે
'હે સ્વામી, તમે તપથી શરીરને કેમ પીડાવો છો? આ મહેનત શેના માટે છે? હે વિદ્વાન, સાચું કહો.'
વાઞ્છિતં તવ ગાધેય કરોમિ સફલં કિલ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ તરસા તપસાલમતઃ પરમ્
'હે ગાધિપુત્ર, તને જે ઈચ્છા હોય, હું પૂરી કરીશ. હવે ઊઠો, ઊઠો, વધુ તપસ્યા કરવી જરૂરી નથી.'
વિષયે મમ સર્વજ્ઞ ન કર્તવ્યં સુદારુણમ્ । લોકપીડાકરં ઘોરં તપઃ કેનાપિ કર્હિચિત્
મારા રાજ્યમાં, હે સર્વજ્ઞ, કોઈએ પણ ક્યારેય એવી કઠોર તપશ્ચર્યા ન કરવી જોઈએ કે જે લોકો માટે દુઃખદાયક અને ભયાનક હોય.
ઇત્થં નિષિધ્ય તં રાજા વિશ્વામિત્રં ગૃહં યયૌ । મનસા ક્રોધમાધાય ગતોઽસૌ કૌશિકો મુનિઃ
આ રીતે મનાઈ કરીને રાજા પોતાના ઘરે ચાલ્યા ગયા અને કૌશિક મુનિ મનમાં ગુસ્સો લઈને ત્યાંથી નીકળી પડ્યા.
સ ગત્વા ચિન્તયામાસ નૃપકૃત્યમસામ્પ્રતમ્ । વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં તપસઃ પ્રતિષેધનમ્
ત્યાં જઈને તેણે રાજાના અયોગ્ય વર્તન અને વશિષ્ઠ સાથે થયેલી તપશ્ચર્યાની મનાઈ અંગેની વાતો વિશે વિચારવું શરૂ કર્યું.
કોપાવિષ્ટેન મનસા પ્રતીકારમથાકરોત્ । વિચિન્ત્ય બહુધા ચિત્તે દાનવં ઘોરવિગ્રહમ્
મનમાં ગુસ્સાથી ભરાઈ, તેણે બદલો લેવા માટે અનેક રીતે વિચારીને ભયાનક દાનવરૂપ ઘડ્યું.
પ્રેષયામાસ તદ્દેશં વિધાય સૂકરાકૃતિમ્ । સોઽતિકાયો મહાકાલઃ કુર્વન્નાદં સુદારુણમ્
પછી તેણે ત્યાં એક સૂરના રૂપમાં મહાકાય, મહાકાળને મોકલ્યો, જે ભયાનક ગર્જના કરતા આવ્યો.
રાજ્ઞશ્ચોપવને પ્રાપ્તસ્ત્રાસયન્ રક્ષકાંસ્તદા । માલતીનાં ચ ખણ્ડાનિ કદમ્બાનાં તથૈવ ચ
તે રાજાના બગીચામાં પહોંચીને રક્ષકોને ડરાવતો અને માળતી તથા કદંબના ડાળખા તોડી નાખતો હતો.
યૂથિકાનાં ચ વૃન્દાનિ કમ્પયંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ । દન્તેન વિલિખન્ભૂમિં સમુન્મૂલયતે દ્રુમાન્
તે વારંવાર યૂથિકા ફૂલોના ગુચ્છો હલાવતો, દાંતથી જમીન ખોદતો અને વૃક્ષો ઉખેડી નાખતો હતો.
ચમ્પકાન્કેતકીખણ્ડાન્મલ્લિકાનાં ચ પાદપાન્ । કરવીરાનુશીરાંશ્ચ નિચખાન શુભાન્મૃદૂન્
કેમ્પક, કેતકીના ડાળખા, મલ્લિકા વૃક્ષો અને નરમ તથા શુભ કરવીર અને શીરાના છોડ પણ તેણે ઉખેડી નાખ્યા.
મુચુકુન્દાનશોકાંશ્ચ બકુલાંસ્તિલકાંસ્તથા । ઉન્મૂલ્ય કદનં તત્ર ચકાર સૂકરો વને
મુચુકુંદ, અશોક, બકુલ અને તિલકના વૃક્ષો પણ ઉખેડી નાખી, એ સૂરે વનમાં ભારે તબાહી મચાવી.
વાટિકારક્ષકાઃ સર્વે દુદ્રુવુઃ શસ્ત્રપાણયઃ । હાહેતિ ચુક્રુશુસ્તત્ર માલાકારા ભૃશાતુરાઃ
બગીચાના બધા રક્ષકો હથિયાર લઈને ભાગી ગયા અને માળા બનાવનારા ભારે દુઃખી થઈને 'હાય હાય' ચીસો પોકારવા લાગ્યા.
બાણૈઃ સન્તાડ્યમાનોઽપિ યદા ત્રસ્તો ન વૈ મૃગઃ । રક્ષકાન્પીડયામાસ કોલઃ કાલસમદ્યુતિઃ
તીર વાગતાં પણ એ પ્રાણી ડર્યું નહીં; એ કાળ સમાન તેજવાળું સૂર રક્ષકોને પીડાવતો રહ્યો.
તે તદાતિભયાક્રાન્તા રાજાનં શરણં યયુઃ । તમૂચુસ્ત્રાહિ ત્રાહીતિ વેપમાના ભયાકુલાઃ
ત્યારે તેઓ ખૂબ ડરીને રાજા પાસે આશરો લેવા ગયા અને ભયથી કાંપતા 'અમને બચાવો, અમને બચાવો' એમ બોલવા લાગ્યા.
તાનાગતાન્સમાલોક્ય ભયાર્તાન્ભૂપતિસ્તદા । પપ્રચ્છ કિં ભયં કસ્માન્માં બ્રુવન્તુ સમાગતાઃ
તેઓને ભયથી વ્યાકુળ જોઈ રાજાએ પૂછ્યું: 'શું ભય છે? કેમ તમે બધા મારા પાસે આવ્યા છો? કહો.'
નાહં બિભેમિ દેવેભ્યો રાક્ષસેભ્યશ્ચ રક્ષકાઃ । કસ્માદ્ભયં સમુત્પન્નં તદ્બ્રુવન્તુ મમાગ્રતઃ
હું તો દેવો કે રાક્ષસોથી ડરતો નથી, હે રક્ષકો; તો પછી આ ભય ક્યાંથી આવ્યો છે? એ વાત તમે મારા સામે કહો.
હન્મિ ચૈકેન બાણેન તં શત્રું દુર્ભગં કિલ । યો મેઽરાતિઃ સમુત્પન્નો લોકે પાપમતિઃ ખલઃ
જે દુર્ભાગ્યશાળી દુશ્મન જગતમાં મારા વિરોધી તરીકે ઊભો થયો છે, તેને હું એક જ તીરે મારી નાખીશ.
દેવો વા દાનવો વાપિ તં નિહન્મિ શરૈઃ શિતૈઃ । ક્વ તિષ્ઠતિ કિયદ્રૂપઃ કિયદ્બલસમન્વિતઃ
એ દેવ હોય કે દાનવ, હું તેને તીક્ષ્ણ તીરો વડે મારી નાખીશ; એ ક્યાં ઊભો છે, તેનું સ્વરૂપ કેવું છે અને તેની શક્તિ કેટલી છે?
માલાકારા ઊચુઃ - ન દેવો ન ચ દૈત્યોઽસ્તિ ન યક્ષો ન ચ કિન્નરઃ । કશ્ચિત્કોલો મહાકાયો રાજંસ્તિષ્ઠતિ કાનને
માળાકારોએ કહ્યું: 'એ દેવ નથી, દૈત્ય નથી, યક્ષ કે કિનર પણ નથી; કોઈ વિશાળકાય સૂર, હે રાજા, વનમાં ઊભો છે.'
પુષ્પવૃક્ષાનતિમૃદૂન્દન્તેનોન્મૂલયત્યસૌ । વિદીર્ણં તદ્વનં સર્વં સૂકરેણાતિરંહસા
એ પોતાના દાંતથી ખૂબ નરમ ફૂલવાળા વૃક્ષો ઉખેડી નાખે છે; એ સૂરની હિંસાથી આખું વન ચકનાચૂર થઈ ગયું છે.
વિશિખૈસ્તાડિતોઽસ્માભિર્દૃષદ્ભિર્લકુટૈસ્તથા । ન બિભેતિ મહારાજ હનુમસ્માનુપાદ્રવત્
હે મહારાજ, અમે તીક્ષ્ણ બાણો, પથ્થરો અને લાકડીઓથી માર્યા છતાં, હનુમાન અમારો ડર કરતો નથી અને અમારું સામનો કરવા આગળ વધે છે.
વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં રાજા કોપસમાકુલઃ । અશ્વામારુહ્ય તરસા જગામોપવનં પ્રતિ
વ્યાસજી કહે છે: એમ તેમનાં વચનો સાંભળીને રાજા ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો, ઘોડા પર ચડીને ઝડપથી ઉપવન તરફ દોડી ગયો.
સૈન્યેન મહતા યુક્તો ગજાશ્વરથસંયુતઃ । પદાતિવૃન્દસહિતઃ પ્રયયૌ વનમુત્તમમ્
મોટા સેના સાથે, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો હતા અને પગપાળા સૈનિકો પણ જોડાયા હતા, રાજા ઉત્તમ વનમાં પહોંચ્યો.
તત્રાપશ્યન્મહાકોલં ઘુર્ઘુરન્તં ભયાનકમ્ । વનં ભગ્નં ચ સંવીક્ષ્ય રાજા ક્રોધયુતોઽભવત્
ત્યાં રાજાએ એક મોટો, ભયાનક અને ગર્જન કરતો જંગલી ડુક્કર જોયો અને વન તબાહ થયેલું જોઈ ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયો.
ચાપે બાણં સમારોપ્ય વિકૃષ્ય ચ શરાસનમ્ । તં હન્તું સૂકરં પાપં તરસા સમુપાક્રમત્
પછી રાજાએ ધનુષ પર બાણ ચડાવી, ધનુષ ખેંચી, ઝડપથી એ પાપી ડુક્કરને મારવા આગળ વધ્યો.
સમાલોક્ય ચ રાજાનં ચાપહસ્તં રુષાકુલમ્ । સમ્મુખોઽભ્યદ્રવત્તૂર્ણં કુર્વઞ્છબ્દં સુદારુણમ્
રાજાને ગુસ્સાથી ધનુષ હાથમાં લઈને ઊભેલો જોઈ, એ ડુક્કર ભયાનક અવાજો કરતા સીધો તેની સામે દોડ્યો.