મમ જન્માર્જિતં પુણ્યં તપસઃ પઠિતસ્ય ચ । ત્વદીયં વાતિતપસો ગ્લહં કુરુ મહામતે
મારે જન્મથી મેળવેલું અને તપથી, પાઠથી એકઠું કરેલું બધું પુણ્ય—હે વિદ્વાન, તું પણ તારા તપથી મેળવેલું પુણ્ય મારા સામે દાવ પર લગાડ.
અહં ચેત્તં નૃપં સદ્યો ન કરોમ્યતિસંસ્તુતમ્ । અસત્યવાદિનં કામમદાતારં મહાખલમ્
જો હું આ રાજાને, જેને તું વધારે વખાણે છે, જે ખોટું બોલે છે, ઇચ્છાઓ આપતો અને મોટો દુષ્ટ છે, તેને તરત જ નીચે ન ઉતારી શકું—
આજન્મસઞ્ચિતં સર્વં પુણ્યં મમ વિનશ્યતુ । અન્યથા ત્વત્કૃતં સર્વં પુણ્યં ત્વિતિ પણાવહે
તો જન્મથી એકઠું કરેલું મારું બધું પુણ્ય નષ્ટ થઈ જાય; નહિતર, તું જે પુણ્ય મેળવ્યું છે, તે બધું તને ગુમાવવું પડે—આ જ આપણો દાવ છે.
ગ્લહં કૃત્વા તતસ્તૌ તુ વિવદન્તૌ મુની તદા । સ્વાશ્રમં સ્વર્ગલોકાચ્ચ ગતૌ પરમકોપનૌ
એ રીતે દાવ લગાવીને, બંને ઋષિઓ ગુસ્સામાં ઝઘડતા ઝઘડતા પોતાના આશ્રમ અને સ્વર્ગલોક તરફ ચાલ્યા ગયા.
હરિશ્ચન્દ્રદ્વારા વૃદ્ધબ્રાહ્મણાય ધનદાનપ્રતિજ્ઞાવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - કદાચિત્તુ હરિશ્ચન્દ્રો મૃગયાર્થં વનં યયૌ । અપશ્યદ્રુદતીં બાલાં સુન્દરીં ચારુલોચનામ્
વ્યાસે કહ્યું: એક વખત હરિશ્ચંદ્ર શિકાર માટે જંગલમાં ગયા અને ત્યાં તેમણે એક રડતી સુંદર, મનોહર આંખોવાળી છોકરીને જોઈ.
તામપૃચ્છન્મહારાજઝ્ કામિનીં કરુણાપરઃ । પદ્મપત્રવિશાલાક્ષિ કિં રોદિષિ વરાનને
દયાળુ રાજાએ તેને પૂછ્યું: 'હે કમળ જેવી વિશાળ આંખોવાળી, સુંદર મુખવાળી, તું કેમ રડે છે?'
કેનાસિ પીડિતાત્યર્થં કિં તે દુઃખં વદાશુ મે । કાચ ત્વં વિજને ઘોરે કસ્તે ભર્તા પિતાથવા
'કોણે તને એટલું દુઃખ આપ્યું છે? તારા દુઃખનું કારણ મને જલદી કહો. તું આ ભયાનક જંગલમાં કોણ છે? તારો પતિ કે પિતા કોણ છે?'
ન બાધતે ચ રાજ્યે મે રાક્ષસોઽપિ પરાઙ્ગનામ્ । તં હન્મિ તરસા કાન્તે યસ્ત્વાં સુન્દરિ બાધતે
'મારા રાજ્યમાં તો રાક્ષસ પણ પરસ્ત્રીને તકલીફ આપતો નથી. તને જે કોઈ દુઃખ આપે છે, એ સુંદર, હું તેને તરત જ મારી નાખીશ.'
બ્રૂહિ દુઃખં વરારોહે સ્વસ્થા ભવ કૃશોદરિ । વિષયે મમ પાપાત્મા ન તિષ્ઠતિ સુમધ્યમે
'હે સુંદર કટિવાળી, તું તારા દુઃખ કહો અને નિર્ભય થા. મારા રાજ્યમાં કોઈ પણ પાપી જીવતો નથી, હે સુમધ્યમા.'
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારી તમબ્રવીન્નૃપમ્ । પ્રમૃજ્યાશ્રૂણિ વદનાદ્ધરિશ્ચન્દ્રં નૃપોત્તમમ્
રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને, સ્ત્રીએ પોતાના ચહેરા પરથી આંસુ પુંછીને, મહાન રાજા હરિશ્ચંદ્રને કહ્યું.
નાર્યુવાચ - રાજન્ માં બાધતેત્યર્થં વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ । તપઃ કરોતિ યદ્ઘોરં મદર્થં કૌશિકો વને
સ્ત્રીએ કહ્યું: 'હે રાજા, વિશ્વામિત્ર મહર્ષિ મને તકલીફ આપે છે; મારા માટે કઠિન તપ કરે છે, આ જંગલમાં.'
તેનાહં દુઃખિતા રાજન્ વિષયે તવ સુવ્રત । વિદ્ધિ માં કમનાં કાન્તાં પીડિતાં મુનિના ભૃશમ્
'એના કારણે, હે ધર્મનિષ્ઠ રાજા, હું તારા રાજ્યમાં દુઃખી છું. હે સુંદર, જાણ કે હું એ મુનિથી ખૂબ પીડાયેલી પ્રિય છું.'
રાજોવાચ - સ્વસ્થા ભવ વિશાલાક્ષિ ન તે દુઃખં ભવિષ્યતિ । તમહં વારયિષ્યામિ મુનિં તાપપરાયણમ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે વિશાળ આંખોવાળી, નિર્ભય થા, તને હવે કોઈ દુઃખ નહીં થાય. હું એ તપસ્વી મુનિને રોકીશ.'
ઇત્યાશ્વાસ્ય સ્ત્રિયં રાજા તરસા મુનિસન્નિધૌ । નત્વા પ્રણમ્ય શિરસા તમુવાચ મહીપતિઃ
આ રીતે સ્ત્રીને આશ્વાસન આપી, રાજા ઝડપથી મુનિ પાસે ગયા, માથું ઝુકાવી પ્રણામ કરીને કહ્યું.
સ્વામિન્કિં ક્રિયતેઽત્યર્થં તપસા દેહપીડનમ્ । કિમર્થં તે સમારમ્ભો બ્રૂહિ સત્યં મહામતે
'હે સ્વામી, તમે તપથી શરીરને કેમ પીડાવો છો? આ મહેનત શેના માટે છે? હે વિદ્વાન, સાચું કહો.'
વાઞ્છિતં તવ ગાધેય કરોમિ સફલં કિલ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ તરસા તપસાલમતઃ પરમ્
'હે ગાધિપુત્ર, તને જે ઈચ્છા હોય, હું પૂરી કરીશ. હવે ઊઠો, ઊઠો, વધુ તપસ્યા કરવી જરૂરી નથી.'
વિષયે મમ સર્વજ્ઞ ન કર્તવ્યં સુદારુણમ્ । લોકપીડાકરં ઘોરં તપઃ કેનાપિ કર્હિચિત્
મારા રાજ્યમાં, હે સર્વજ્ઞ, કોઈએ પણ ક્યારેય એવી કઠોર તપશ્ચર્યા ન કરવી જોઈએ કે જે લોકો માટે દુઃખદાયક અને ભયાનક હોય.
ઇત્થં નિષિધ્ય તં રાજા વિશ્વામિત્રં ગૃહં યયૌ । મનસા ક્રોધમાધાય ગતોઽસૌ કૌશિકો મુનિઃ
આ રીતે મનાઈ કરીને રાજા પોતાના ઘરે ચાલ્યા ગયા અને કૌશિક મુનિ મનમાં ગુસ્સો લઈને ત્યાંથી નીકળી પડ્યા.
સ ગત્વા ચિન્તયામાસ નૃપકૃત્યમસામ્પ્રતમ્ । વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં તપસઃ પ્રતિષેધનમ્
ત્યાં જઈને તેણે રાજાના અયોગ્ય વર્તન અને વશિષ્ઠ સાથે થયેલી તપશ્ચર્યાની મનાઈ અંગેની વાતો વિશે વિચારવું શરૂ કર્યું.
કોપાવિષ્ટેન મનસા પ્રતીકારમથાકરોત્ । વિચિન્ત્ય બહુધા ચિત્તે દાનવં ઘોરવિગ્રહમ્
મનમાં ગુસ્સાથી ભરાઈ, તેણે બદલો લેવા માટે અનેક રીતે વિચારીને ભયાનક દાનવરૂપ ઘડ્યું.
પ્રેષયામાસ તદ્દેશં વિધાય સૂકરાકૃતિમ્ । સોઽતિકાયો મહાકાલઃ કુર્વન્નાદં સુદારુણમ્
પછી તેણે ત્યાં એક સૂરના રૂપમાં મહાકાય, મહાકાળને મોકલ્યો, જે ભયાનક ગર્જના કરતા આવ્યો.
રાજ્ઞશ્ચોપવને પ્રાપ્તસ્ત્રાસયન્ રક્ષકાંસ્તદા । માલતીનાં ચ ખણ્ડાનિ કદમ્બાનાં તથૈવ ચ
તે રાજાના બગીચામાં પહોંચીને રક્ષકોને ડરાવતો અને માળતી તથા કદંબના ડાળખા તોડી નાખતો હતો.
યૂથિકાનાં ચ વૃન્દાનિ કમ્પયંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ । દન્તેન વિલિખન્ભૂમિં સમુન્મૂલયતે દ્રુમાન્
તે વારંવાર યૂથિકા ફૂલોના ગુચ્છો હલાવતો, દાંતથી જમીન ખોદતો અને વૃક્ષો ઉખેડી નાખતો હતો.
ચમ્પકાન્કેતકીખણ્ડાન્મલ્લિકાનાં ચ પાદપાન્ । કરવીરાનુશીરાંશ્ચ નિચખાન શુભાન્મૃદૂન્
કેમ્પક, કેતકીના ડાળખા, મલ્લિકા વૃક્ષો અને નરમ તથા શુભ કરવીર અને શીરાના છોડ પણ તેણે ઉખેડી નાખ્યા.
મુચુકુન્દાનશોકાંશ્ચ બકુલાંસ્તિલકાંસ્તથા । ઉન્મૂલ્ય કદનં તત્ર ચકાર સૂકરો વને
મુચુકુંદ, અશોક, બકુલ અને તિલકના વૃક્ષો પણ ઉખેડી નાખી, એ સૂરે વનમાં ભારે તબાહી મચાવી.
વાટિકારક્ષકાઃ સર્વે દુદ્રુવુઃ શસ્ત્રપાણયઃ । હાહેતિ ચુક્રુશુસ્તત્ર માલાકારા ભૃશાતુરાઃ
બગીચાના બધા રક્ષકો હથિયાર લઈને ભાગી ગયા અને માળા બનાવનારા ભારે દુઃખી થઈને 'હાય હાય' ચીસો પોકારવા લાગ્યા.
બાણૈઃ સન્તાડ્યમાનોઽપિ યદા ત્રસ્તો ન વૈ મૃગઃ । રક્ષકાન્પીડયામાસ કોલઃ કાલસમદ્યુતિઃ
તીર વાગતાં પણ એ પ્રાણી ડર્યું નહીં; એ કાળ સમાન તેજવાળું સૂર રક્ષકોને પીડાવતો રહ્યો.
તે તદાતિભયાક્રાન્તા રાજાનં શરણં યયુઃ । તમૂચુસ્ત્રાહિ ત્રાહીતિ વેપમાના ભયાકુલાઃ
ત્યારે તેઓ ખૂબ ડરીને રાજા પાસે આશરો લેવા ગયા અને ભયથી કાંપતા 'અમને બચાવો, અમને બચાવો' એમ બોલવા લાગ્યા.
તાનાગતાન્સમાલોક્ય ભયાર્તાન્ભૂપતિસ્તદા । પપ્રચ્છ કિં ભયં કસ્માન્માં બ્રુવન્તુ સમાગતાઃ
તેઓને ભયથી વ્યાકુળ જોઈ રાજાએ પૂછ્યું: 'શું ભય છે? કેમ તમે બધા મારા પાસે આવ્યા છો? કહો.'
નાહં બિભેમિ દેવેભ્યો રાક્ષસેભ્યશ્ચ રક્ષકાઃ । કસ્માદ્ભયં સમુત્પન્નં તદ્બ્રુવન્તુ મમાગ્રતઃ
હું તો દેવો કે રાક્ષસોથી ડરતો નથી, હે રક્ષકો; તો પછી આ ભય ક્યાંથી આવ્યો છે? એ વાત તમે મારા સામે કહો.