વસિષ્ઠં પૂજયિત્વાથ હોતારમકરોદ્વિભુઃ । સમાપ્તે ત્વથ યજ્ઞેશે વસિષ્ઠોઽતીવ પૂજિતઃ
પછી રાજાએ વસિષ્ઠને સન્માન આપીને મુખ્ય યજમાન બનાવ્યા; યજ્ઞ પૂરો થયા પછી વસિષ્ઠને ખૂબ માન મળ્યો.
શક્રસ્ય સદનં રમ્યં જગામ મુનિરાદરાત્ । વિશ્વામિત્રોઽપિ તત્રૈવ વસિષ્ઠેન ચ સઙ્ગતઃ
મુનિ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઇન્દ્રના સુંદર મહેલમાં ગયા; ત્યાં વિશ્વામિત્ર પણ વસિષ્ઠ સાથે મળ્યા.
મિલિત્વા તૌ સ્થિતૌ દેવસદને મુનિસત્તમ । વિશ્વામિત્રોઽપિ પપ્રચ્છ વસિષ્ઠં પ્રતિપૂજિતમ્
બન્ને મહાન ઋષિએ ત્યાં મળીને દેવસ્થાનમાં રહ્યા; વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠને સન્માન આપીને પ્રશ્ન કર્યો.
વીક્ષ્ય વિસ્મયચિત્તસ્તં સભાયાં તુ શચીપતેઃ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - ક્વેયં પૂજા ત્વયા પ્રાપ્તા મહતી મુનિસત્તમ
શચીપતિની સભામાં વસિષ્ઠને જોઈ વિશ્વામિત્ર આશ્ચર્યચકિત થયો અને પૂછ્યું: 'મહાન ઋષિ, તને આટલું મોટું સન્માન કેમ મળ્યું?'
કૃતા કેન મહાભાગ સત્યં બ્રૂહિ મમાન્તિકે । વસિષ્ઠ ઉવાચ - યજમાનોઽસ્તિ મે રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્
'આ બધું કોણે કર્યું, મહાભાગ્યશાળી? સાચું કહો.' વસિષ્ઠે કહ્યું: 'મારો યજમાન રાજા હરિશ્ચંદ્ર છે, જે ખૂબ પ્રભાવશાળી છે.'
રાજસૂયઃ કૃતસ્તેન રાજ્ઞા પ્રવરદક્ષિણઃ । નેદૃશોઽસ્તિ નૃપશ્ચાન્યઃ સત્યવાદી ધૃતવ્રતઃ
'એ રાજાએ શ્રેષ્ઠ દક્ષિણાથી રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો; એવો સત્યવંત અને પ્રતિજ્ઞાપાલક રાજા બીજો કોઈ નથી.'
દાતા ચ ધર્મશીલશ્ચ પ્રજારઞ્જનતત્પરઃ । તસ્ય યજ્ઞે મયા પૂજા પ્રાપ્તા કૌશિકનન્દન
'એ દાનશીલ, ધર્મપ્રિય અને પ્રજાને ખુશ રાખવામાં તત્પર છે; તેના યજ્ઞમાં મને આ સન્માન મળ્યું, હે કૌશિકપુત્ર.'
[ કિં પૃચ્છસિ પુનઃ સત્યં બ્રવીમ્યકૃત્રિમં દ્વિજ ] હરિશ્ચન્દ્રસમો રાજા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । સત્યવાદી તથા દાતા શૂરઃ પરમધાર્મિકઃ
'તમે ફરીથી કેમ પૂછો છો? હું નિખાલસપણે સાચું કહું છું. હરિશ્ચંદ્ર જેવો રાજા ન તો થયો છે, ન થશે; એ સત્યવંત, દાનવીર, શૂરવીર અને સર્વોત્તમ ધર્મી છે.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રોઽતિકોપનઃ । બભૂવ ક્રોધસંરક્તલોચનોઽપ્યબ્રવીચ્ચ તમ્
વ્યાસે કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળીને વિશ્વામિત્ર ખૂબ જ ગુસ્સામાં આવી ગયા, તેમની આંખો ક્રોધથી લાલ થઈ ગઈ અને તેમણે તેને કહ્યું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ એવં સ્તૌષિ નૃપં મિથ્યાવાદિનં કપટપ્રિયમ્ । વઞ્ચિતો વરુણો યેન પ્રતિશ્રુત્ય વરં પુનઃ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: તું એવા રાજાને વખાણે છે, જે ખોટું બોલે છે અને છેતરપિંડીમાં આનંદ મેળવે છે, જેના કારણે વરુણને પણ વચન આપી છેતરાયો હતો.
મમ જન્માર્જિતં પુણ્યં તપસઃ પઠિતસ્ય ચ । ત્વદીયં વાતિતપસો ગ્લહં કુરુ મહામતે
મારે જન્મથી મેળવેલું અને તપથી, પાઠથી એકઠું કરેલું બધું પુણ્ય—હે વિદ્વાન, તું પણ તારા તપથી મેળવેલું પુણ્ય મારા સામે દાવ પર લગાડ.
અહં ચેત્તં નૃપં સદ્યો ન કરોમ્યતિસંસ્તુતમ્ । અસત્યવાદિનં કામમદાતારં મહાખલમ્
જો હું આ રાજાને, જેને તું વધારે વખાણે છે, જે ખોટું બોલે છે, ઇચ્છાઓ આપતો અને મોટો દુષ્ટ છે, તેને તરત જ નીચે ન ઉતારી શકું—
આજન્મસઞ્ચિતં સર્વં પુણ્યં મમ વિનશ્યતુ । અન્યથા ત્વત્કૃતં સર્વં પુણ્યં ત્વિતિ પણાવહે
તો જન્મથી એકઠું કરેલું મારું બધું પુણ્ય નષ્ટ થઈ જાય; નહિતર, તું જે પુણ્ય મેળવ્યું છે, તે બધું તને ગુમાવવું પડે—આ જ આપણો દાવ છે.
ગ્લહં કૃત્વા તતસ્તૌ તુ વિવદન્તૌ મુની તદા । સ્વાશ્રમં સ્વર્ગલોકાચ્ચ ગતૌ પરમકોપનૌ
એ રીતે દાવ લગાવીને, બંને ઋષિઓ ગુસ્સામાં ઝઘડતા ઝઘડતા પોતાના આશ્રમ અને સ્વર્ગલોક તરફ ચાલ્યા ગયા.
હરિશ્ચન્દ્રદ્વારા વૃદ્ધબ્રાહ્મણાય ધનદાનપ્રતિજ્ઞાવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - કદાચિત્તુ હરિશ્ચન્દ્રો મૃગયાર્થં વનં યયૌ । અપશ્યદ્રુદતીં બાલાં સુન્દરીં ચારુલોચનામ્
વ્યાસે કહ્યું: એક વખત હરિશ્ચંદ્ર શિકાર માટે જંગલમાં ગયા અને ત્યાં તેમણે એક રડતી સુંદર, મનોહર આંખોવાળી છોકરીને જોઈ.
તામપૃચ્છન્મહારાજઝ્ કામિનીં કરુણાપરઃ । પદ્મપત્રવિશાલાક્ષિ કિં રોદિષિ વરાનને
દયાળુ રાજાએ તેને પૂછ્યું: 'હે કમળ જેવી વિશાળ આંખોવાળી, સુંદર મુખવાળી, તું કેમ રડે છે?'
કેનાસિ પીડિતાત્યર્થં કિં તે દુઃખં વદાશુ મે । કાચ ત્વં વિજને ઘોરે કસ્તે ભર્તા પિતાથવા
'કોણે તને એટલું દુઃખ આપ્યું છે? તારા દુઃખનું કારણ મને જલદી કહો. તું આ ભયાનક જંગલમાં કોણ છે? તારો પતિ કે પિતા કોણ છે?'
ન બાધતે ચ રાજ્યે મે રાક્ષસોઽપિ પરાઙ્ગનામ્ । તં હન્મિ તરસા કાન્તે યસ્ત્વાં સુન્દરિ બાધતે
'મારા રાજ્યમાં તો રાક્ષસ પણ પરસ્ત્રીને તકલીફ આપતો નથી. તને જે કોઈ દુઃખ આપે છે, એ સુંદર, હું તેને તરત જ મારી નાખીશ.'
બ્રૂહિ દુઃખં વરારોહે સ્વસ્થા ભવ કૃશોદરિ । વિષયે મમ પાપાત્મા ન તિષ્ઠતિ સુમધ્યમે
'હે સુંદર કટિવાળી, તું તારા દુઃખ કહો અને નિર્ભય થા. મારા રાજ્યમાં કોઈ પણ પાપી જીવતો નથી, હે સુમધ્યમા.'
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નારી તમબ્રવીન્નૃપમ્ । પ્રમૃજ્યાશ્રૂણિ વદનાદ્ધરિશ્ચન્દ્રં નૃપોત્તમમ્
રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને, સ્ત્રીએ પોતાના ચહેરા પરથી આંસુ પુંછીને, મહાન રાજા હરિશ્ચંદ્રને કહ્યું.
નાર્યુવાચ - રાજન્ માં બાધતેત્યર્થં વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ । તપઃ કરોતિ યદ્ઘોરં મદર્થં કૌશિકો વને
સ્ત્રીએ કહ્યું: 'હે રાજા, વિશ્વામિત્ર મહર્ષિ મને તકલીફ આપે છે; મારા માટે કઠિન તપ કરે છે, આ જંગલમાં.'
તેનાહં દુઃખિતા રાજન્ વિષયે તવ સુવ્રત । વિદ્ધિ માં કમનાં કાન્તાં પીડિતાં મુનિના ભૃશમ્
'એના કારણે, હે ધર્મનિષ્ઠ રાજા, હું તારા રાજ્યમાં દુઃખી છું. હે સુંદર, જાણ કે હું એ મુનિથી ખૂબ પીડાયેલી પ્રિય છું.'
રાજોવાચ - સ્વસ્થા ભવ વિશાલાક્ષિ ન તે દુઃખં ભવિષ્યતિ । તમહં વારયિષ્યામિ મુનિં તાપપરાયણમ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે વિશાળ આંખોવાળી, નિર્ભય થા, તને હવે કોઈ દુઃખ નહીં થાય. હું એ તપસ્વી મુનિને રોકીશ.'
ઇત્યાશ્વાસ્ય સ્ત્રિયં રાજા તરસા મુનિસન્નિધૌ । નત્વા પ્રણમ્ય શિરસા તમુવાચ મહીપતિઃ
આ રીતે સ્ત્રીને આશ્વાસન આપી, રાજા ઝડપથી મુનિ પાસે ગયા, માથું ઝુકાવી પ્રણામ કરીને કહ્યું.
સ્વામિન્કિં ક્રિયતેઽત્યર્થં તપસા દેહપીડનમ્ । કિમર્થં તે સમારમ્ભો બ્રૂહિ સત્યં મહામતે
'હે સ્વામી, તમે તપથી શરીરને કેમ પીડાવો છો? આ મહેનત શેના માટે છે? હે વિદ્વાન, સાચું કહો.'
વાઞ્છિતં તવ ગાધેય કરોમિ સફલં કિલ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ તરસા તપસાલમતઃ પરમ્
'હે ગાધિપુત્ર, તને જે ઈચ્છા હોય, હું પૂરી કરીશ. હવે ઊઠો, ઊઠો, વધુ તપસ્યા કરવી જરૂરી નથી.'
વિષયે મમ સર્વજ્ઞ ન કર્તવ્યં સુદારુણમ્ । લોકપીડાકરં ઘોરં તપઃ કેનાપિ કર્હિચિત્
મારા રાજ્યમાં, હે સર્વજ્ઞ, કોઈએ પણ ક્યારેય એવી કઠોર તપશ્ચર્યા ન કરવી જોઈએ કે જે લોકો માટે દુઃખદાયક અને ભયાનક હોય.
ઇત્થં નિષિધ્ય તં રાજા વિશ્વામિત્રં ગૃહં યયૌ । મનસા ક્રોધમાધાય ગતોઽસૌ કૌશિકો મુનિઃ
આ રીતે મનાઈ કરીને રાજા પોતાના ઘરે ચાલ્યા ગયા અને કૌશિક મુનિ મનમાં ગુસ્સો લઈને ત્યાંથી નીકળી પડ્યા.
સ ગત્વા ચિન્તયામાસ નૃપકૃત્યમસામ્પ્રતમ્ । વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં તપસઃ પ્રતિષેધનમ્
ત્યાં જઈને તેણે રાજાના અયોગ્ય વર્તન અને વશિષ્ઠ સાથે થયેલી તપશ્ચર્યાની મનાઈ અંગેની વાતો વિશે વિચારવું શરૂ કર્યું.
કોપાવિષ્ટેન મનસા પ્રતીકારમથાકરોત્ । વિચિન્ત્ય બહુધા ચિત્તે દાનવં ઘોરવિગ્રહમ્
મનમાં ગુસ્સાથી ભરાઈ, તેણે બદલો લેવા માટે અનેક રીતે વિચારીને ભયાનક દાનવરૂપ ઘડ્યું.