ત્યક્ત્વોરણૌ ગતાઃ સર્વે ગન્ધર્વાઃ પથિ પાર્થિવઃ । નગ્નો જગ્રાહ તૌ શ્રાન્તો જગામ સ્વગૃહં પ્રતિ
જંગલ છોડીને બધા ગંધર્વો ચાલ્યા ગયા; રાજા થાકેલા અને નગ્ન અવસ્થામાં બંનેને પકડી પોતાના ઘરે ગયા.
તદોર્વશીં ગતાં દૃષ્ટ્વા વિલલાપાતિદુઃખિતઃ । નગ્નં વીક્ષ્ય પતિં નારી ગતા સા વરવર્ણિની
ઉર્વશી ચાલી ગઈ છે એ જોઈને રાજા ખૂબ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા; અને પતિને નગ્ન જોઈને એ સુંદર વણિતાએ પણ વિદાય લીધી.
ક્રન્દન્સ દેશદેશેષુ બભ્રામ નૃપતિઃ સ્વયમ્ । તચ્ચિત્તો વિહ્વલઃ શોચન્વિવશઃ કામમોહિતઃ
રાજા પોતે દેશે દેશમાં રડતા ફર્યા; તેમનું મન વ્યાકુળ, દુઃખી, લાચાર અને કામમોહમાં ડૂબેલું હતું.
ભ્રમન્વૈ સકલાં પૃથ્વીં કુરુક્ષેત્રે દદર્શ તામ્ । દૃષ્ટ્વા સંહૃષ્ટવદનઃ પ્રાહ સૂક્તં નૃપોત્તમઃ
આ રીતે આખી પૃથ્વી પર ફર્યા પછી, તેમણે કુરુક્ષેત્રમાં ઉર્વશીને જોઈ; જોઈને આનંદિત મુખે એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ વાત કરી.
અયે જાયે તિષ્ઠ તિષ્ઠ ઘોરે ન ત્યક્તુમર્હસિ । માં ત્વં ત્વન્મનસં કાન્તં વશગં ચાપ્યનાગસમ્
'હે પ્રિય પત્ની, ઊભી રહો, ઊભી રહો! આ ભયાનક સ્થળે તું મને, તારા પ્રેમી અને નિર્દોષને, છોડીને ન જા.'
સ દેહોઽયં પતત્યત્ર દેવિ દૂરં હૃતસ્ત્વયા । ખાદન્ત્યેનં વૃકાઃ કાકાસ્ત્વયા ત્યક્તં વરોરુ યત્
'હે દેવી, તું મને દૂર લઈ ગઈ છે, હવે આ શરીર અહીં પડી જશે; તું મને છોડીને ગઈ છે એટલે વાઘ અને કાગડા તેને ખાઈ જશે.'
એવં વિલપમાનં તં રાજાનં પ્રાહ ચોર્વશી । દુઃખિતં કૃપણં શ્રાન્તં કામાર્તં વિવશં ભૃશમ્
આ રીતે રડતા રાજાને ઉર્વશીએ કહ્યું, જે દુઃખી, દયનીય, થાકેલા, કામથી પીડાતા અને સંપૂર્ણ રીતે લાચાર હતા.
ઉર્વશ્યુવાચ મૂર્ખોઽસિ નૃપશાર્દૂલ જ્ઞાનં કુત્ર ગતં તવ । ક્વાપિ સખ્યં ન ચ સ્ત્રીણાં વૃકાણામિવ પાર્થિવ
'તમે તો મૂર્ખ છો, હે રાજાશાર્દૂલ! તમારું જ્ઞાન ક્યાં ગયું? સ્ત્રીઓ સાથે સાચી મિત્રતા ક્યારેય થતી નથી, એ તો વાઘો જેવી છે, હે રાજા.'
ન વિશ્વાસો હિ કર્તવ્યઃ સ્ત્રીષુ ચૌરેષુ પાર્થિવૈઃ । ગૃહં ગચ્છ સુખં ભુંક્ષ્વ મા વિષાદે મનઃ કૃથાઃ
સ્ત્રીઓ, ચોરો અને રાજાઓ પર ક્યારેય વિશ્વાસ રાખવો નહીં. ઘર જા, આનંદથી જીવન જીવી, અને મનને દુઃખમાં પડવા દે નહીં.
ઇત્યેવં બોધિતો રાજા ન વિવેદાતિમોહિતઃ । દુઃખં ચ પરમં પ્રાપ્તઃ સ્વૈરિણીસ્નેહયન્ત્રિતઃ
આ રીતે સમજાવ્યા છતાં, રાજા ખૂબ જ મોહમાં પડીને કંઈ સમજ્યો નહીં; એક સ્વૈરિણી સ્ત્રીના પ્રેમમાં બંધાઈને, તે ભારે દુઃખમાં પડી ગયો.
સૂત ઉવાચ ઇતિ સર્વં સમાખ્યાતમુર્વશીચરિતં મહત્ । વેદે વિસ્તરિતં ચૈતત્સંક્ષેપાત્કથિતં મયા
સૂતાએ કહ્યું: ઉર્વશીનું આ મહાન ચરિત્ર હું તમને કહી દીધું છે; જે વેદોમાં વિસ્તૃત છે, તે હું અહીં સંક્ષેપમાં વર્ણવ્યું છે.
વ્યાસેન ગૃહસ્થધર્મવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ દૃષ્ટ્વા તામસિતાપાઙ્ગીં વ્યાસશ્ચિન્તાપરોઽભવત્ । કિં કરોમિ ન મે યોગ્યા દેવકન્યેયમપ્સરાઃ
સૂતાએ કહ્યું: કાળી, મદભરી આંખોવાળી તેને જોઈને વ્યાસ વિચારોમાં પડી ગયા: 'હું શું કરું? આ દેવકન્યા, આ અપ્સરા, મારા માટે યોગ્ય નથી.'
એવં ચિન્તયમાનં તુ દૃષ્ટ્વા વ્યાસં તદાપ્સરાઃ । ભયભીતા હિ સઞ્જાતા શાપં મા વિસૃજેદયમ્
વ્યાસ એ રીતે વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે, તે અપ્સરા તેમને જોઈને ડરી ગઈ, કે ક્યાંક વ્યાસ તેમને શાપ ન આપી દે.
સા કૃત્વાથ શુકીરૂપં નિર્ગતા ભયવિહ્વલા । કૃષ્ણસ્તુ વિસ્મયં પ્રાપ્તો વિહઙ્ગીં તાં વિલોકયન્
પછી, તેણે સ્ત્રી ટીતળીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ભયથી કાંપી રહી હતી; કૃષ્ણ એ તેને પક્ષી રૂપમાં જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયા.
કામસ્તુ દેહે વ્યાસસ્ય દર્શનાદેવ સઙ્ગતઃ । મનોઽતિવિસ્મિતં જાતં સર્વગાત્રેષુ વિસ્મિતઃ
માત્ર તેને જોઈને વ્યાસના શરીરમાં કામજાગૃત થયો; તેમનું મન અને આખું શરીર આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું.
સ તુ ધૈર્યેણ મહતા નિગહ્ણન્માનસં મુનિઃ । ન શશાક નિયન્તું ચ સ વ્યાસઃ પ્રસૃતં મનઃ
મહાન ધૈર્યથી મુનિએ પોતાના મનને સંયમમાં રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો; પણ વ્યાસનું મન જે છૂટક પડી ગયું હતું, તેને તેઓ રોકી શક્યા નહીં.
બહુશો ગૃહ્યમાણં ચ ઘૃતાચ્યા મોહિતં મનઃ । ભાવિત્વાન્નૈવ વિધૃતં વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ
ઘણાં વખત પ્રયત્ન કર્યા છતાં, ઘૃતાચીના મોહમાં પડેલું મન તેઓ સંભાળી શક્યા નહીં; કારણ કે ભાગ્યે એમનું મન અટક્યું નહીં.
મન્ધનં કુર્વતસ્તસ્ય મુનેરગ્નિચિકીર્ષયા । અરણ્યામેવ સહસા તસ્ય શુક્રમથાપતત્
મુનિ અગ્નિ પ્રગટાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા ત્યારે, અચાનક જ વનમાં તેમનું વીર્ય પડી ગયું.
સોઽવિચિન્ત્ય તથા પાતં મમન્થારણિમેવ ચ । તસ્માચ્છુકઃ સમુદ્ભૂતો વ્યાસાકૃતિમનોહરઃ
એમનું વીર્ય પડ્યું હોવા છતાં, તેમણે અગ્નિમંથન ચાલુ રાખ્યું; એમાંથી વ્યાસ જેવા મનોહર રૂપ ધરાવતો પુત્ર, શુક, જન્મ્યો.
વિસ્મયં જનયન્બાલઃ સઞ્જાતસ્તદરણ્યજઃ । યથાધ્વરે સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભાતિ હવ્યેન દીપ્તિમાન્
એ અગ્નિમંથનમાંથી જન્મેલો બાળક સૌમાં આશ્ચર્ય પેદા કરી રહ્યો હતો, જેમ યજ્ઞમાં હવનથી પ્રગટેલો અગ્નિ તેજથી ઝળહળતો હોય છે.
વ્યાસસ્તુ સુતમાલોક્ય વિસ્મયં પરમં ગતઃ । કિમેતદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય વરદાનાચ્છિવસ્ય વૈ
વ્યાસે પોતાના પુત્રને જોઈને અત્યંત આશ્ચર્ય અનુભવ્યું; 'આ શું છે?' એમ વિચારીને, તેમને શિવના આશીર્વાદની યાદ આવી.
તેજોરૂપી શુકો જાતોઽપ્યરણીગર્ભસમ્ભવઃ । દ્વિતીયોઽગ્નિરિવાત્યર્થં દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા
શુક, અરણિમાંથી જન્મેલો હોવા છતાં, તેજસ્વી સ્વરૂપ ધરાવતો હતો; પોતાનાં તેજથી તે બીજા અગ્નિ જેવો પ્રગટતો હતો.
વિલોકયામાસ તદા વ્યાસસ્તુ મુદિતં સુતમ્ । દિવ્યેન તેજસા યુક્તં ગાર્હપત્યમિવાપરમ્
પછી વ્યાસે પોતાના આનંદિત પુત્રને જોયો, જે દિવ્ય તેજથી યુક્ત હતો, જાણે બીજા ગૃહપતિ અગ્નિ સમાન.
ગઙ્ગાન્તઃ સ્નાપયામાસ સમાગત્ય ગિરેસ્તદા । પુષ્પવૃષ્ટિસ્તુ ખાજ્જાતા શિશોરુપરિ તાપસાઃ
પછી વ્યાસ પર્વત પરથી આવીને, ગંગાના જળમાં પુત્રને સ્નાન કરાવ્યા; ત્યારે આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ અને તપસ્વીઓ ભેગા થયા.
જાતકર્માદિકં ચક્રે વ્યાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । દેવદુન્દુભયો નેદુર્નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ
વ્યાસે તે મહાન આત્માવાન પુત્રના જન્મ સંસ્કાર વગેરે કર્યા; દેવદુંદુભીઓ વાગી ઉઠ્યા અને અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી.
જગુર્ગન્ધર્વપતયો મુદિતાસ્તે દિદૃક્ષવઃ । વિશ્વાવસુર્નારદશ્ચ તુમ્બુરુઃ શુકસમ્ભવે
ગંધર્વોના મુખ્યોએ આનંદથી ગીત ગાયા, અને બધા તેને જોવા ઉત્સુક હતા—વિશ્વાવસુ, નારદ અને તુંબુરુ—શુકના જન્મ સમયે.
તુષ્ટુવુર્મુદિતાઃ સર્વે દેવા વિદ્યાધરાસ્તથા । દૃષ્ટ્વા વ્યાસસુતં દિવ્યમરણીગર્ભસમ્ભવમ્
બધા દેવતાઓ અને વિદ્યાધરોએ આનંદથી વ્યાસના દિવ્ય પુત્રને, જે અગ્નિમાંથી જન્મેલો હતો, જોઈને સ્તુતિ કરી.
અન્તરિક્ષાત્પપાતોર્વ્યાં દણ્ડઃ કૃષ્ણાજિનં શુભમ્ । કમણ્ડલુસ્તથા દિવ્યઃ શુકસ્યાર્થે દ્વિજોત્તમાઃ
આકાશમાંથી એક દંડ, સુંદર કાળાં મૃગચર્મ અને દિવ્ય કમંડળુ નીચે પડ્યાં, આ બધું શુક માટે હતું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
સદ્યઃ સ વવૃધે બાલો જાતમાત્રોઽતિદીપ્તિમાન્ । તસ્યોપનયનં ચક્રે વ્યાસો વિદ્યાવિધાનવિત્
એ દીપ્તિમાન બાળક જન્મતાની સાથે જ તરત મોટો થયો; વ્યાસે, જે વિદ્યા વિધી જાણતા હતા, તેનું ઉપનયન કર્યું.
ઉત્પન્નમાત્રં તં વેદાઃ સરહસ્યાઃ સસંગ્રહાઃ । ઉપતસ્થુર્મહાત્માનં યથાસ્ય પિતરં તથા
જેમજ જન્મ્યો, તેમજ બધા રહસ્ય અને સંહિતાવાળા વેદોએ એ મહાત્માને, જેમના પિતા પાસે ગયા હતા, તેમ જ જઈને વંદન કર્યું.