પુત્રોઽયં ધનદાતુશ્ચ રાજ્ઞસ્તત્ર ન સંશયઃ । અથવા વરુણસ્યૈષ પાશાન્મુક્તોઽસ્ત્યનેન વૈ
એ રાજાને, ધન આપનારને, આ પુત્ર છે — તેમાં કોઈ સંશય નથી; અથવા તો વરુણનો, કારણ કે વરુણના બંધનમાંથી એ મુક્ત થયો છે.
અન્નદાતા ભયત્રાતા તથા વિદ્યાપ્રદશ્ચ યઃ । તથા વિત્તપ્રદશ્ચૈવ પઞ્ચૈતે પિતરઃ સ્મૃતાઃ
જે અન્ન આપે, ભયમાંથી બચાવે, વિદ્યા આપે, ધન આપે — એ પાંચને પિતા કહેવાય છે.
તદા કેચિત્પિતુઃ પ્રાહુઃ કેચિદ્રાજ્ઞસ્તથાપરે । વરુણસ્યેતિ સંવાદે નિર્ણયં ન યયુશ્ચ તે
પછી કોઈએ પિતાની વાત કરી, કોઈએ રાજાની, તો કોઈએ વરુણની; પણ ચર્ચામાં કોઈ નિશ્ચય થયો નહીં.
ઇત્થં સન્દેહમાપન્ને વસિષ્ઠો વાક્યમબ્રવીત્ । સભ્યાન્વિવદતસ્તત્ર સર્વજ્ઞઃ સર્વપૂજિતઃ
આ રીતે સંશય ઊભો થયો ત્યારે સર્વજ્ઞ અને સર્વેના પૂજ્ય વશિષ્ઠે ચર્ચા કરતી સભામાં કહ્યું:
શૃણુધ્વં ભો મહાભાગા નિર્ણયં શ્રુતિસમ્મતમ્ । નિઃસ્નેહેન યદા પિત્રા વિક્રીતોઽયં સુતઃ શિશુઃ
હે મહાભાગ્યશાળી સૌ, હવે તમે શ્રુતિપ્રમાણે નિશ્ચય સાંભળો: જ્યારે પિતાએ આ બાળકને મમતા વિના વેચી દીધો,
સમ્બન્ધસ્તુ ગતસ્તસ્ય તદૈવ ધનસંગ્રહાત્ । હરિશ્ચન્દ્રસ્ય સઞ્જાતઃ પુત્રોઽસૌ ક્રીત એવ ચ
ત્યારે જ ધન મેળવવાના કારણે સંબંધ તૂટી ગયો; તેથી એ ખરીદેલા પુત્ર તરીકે હરિશ્ચંદ્રનો પુત્ર થયો.
યૂપે બદ્ધો યદા રાજ્ઞા તદા તસ્ય ન વૈ સુતઃ । વરુણસ્તુ સ્તુતોઽનેન તેન તુષ્ટેન મોચિતઃ
જ્યારે રાજાએ તેને યજ્ઞના થાંભલા સાથે બાંધ્યો, ત્યારે એ તેનો પુત્ર રહ્યો નહીં; પછી શુનઃશેપે વરુણની સ્તુતિ કરી અને પ્રસન્ન થયેલા વરુણે તેને મુક્ત કર્યો.
તસ્માન્નાયં મહાભાગા હ્યસૌ પુત્રઃ પ્રચેતસઃ । યો યં સ્તૌતિ મહામન્ત્રૈઃ સોઽપિ તુષ્ટો દદાતિ ચ
એથી, હે મહાભાગ્યશાળી સૌ, એ પ્રચેતસનો પુત્ર નથી; જે કોઈને મહામંત્રથી સ્તુતિ કરે, તે પ્રસન્ન થઈને આપે છે.
ધનં પ્રાણાન્પશૂન્ રાજ્યં તથા મોક્ષં કિલેપ્સિતમ્ । કૌશિકસ્ય સુતશ્ચાયમરિષ્ટે યેન રક્ષિતઃ
એ ધન, પ્રાણ, પશુ, રાજ્ય અને ઇચ્છિત મોક્ષ આપે છે; આ કૌશિકનો પુત્ર છે, જેને સંકટમાં બચાવાયો હતો.
મન્ત્રં દત્ત્વા મહાવીર્યં વરુણસ્યાતિસઙ્કટે । વ્યાસ ઉવાચ - શ્રુત્વા વાક્યં વસિષ્ઠસ્ય બાઢમૂચુઃ સભાસદઃ
વરુણના ભારે સંકટમાં મહાશક્તિશાળી મંત્ર આપ્યો હતો — વ્યાસે કહ્યું: વશિષ્ઠના વચન સાંભળીને સભ્યોએ 'એ જ યોગ્ય છે' એમ માન્ય કર્યું.
વિશ્વામિત્રસ્તુ જગ્રાહ તં કરે દક્ષિણે તદા । એહિ પુત્ર ગૃહં મે ત્વમિત્યુક્ત્વા પ્રેમપૂરિતઃ
વિશ્વામિત્રે પ્રેમપૂર્વક તેના જમણા હાથ પકડીને કહ્યું: 'આ બેટા, મારા ઘરે આવ.'
શુનઃશેપો જગામાશુ તેનૈવ સહ સત્વરઃ । વરુણસ્તુ પ્રસન્નાત્મા જગામ ચ સ્વમાલયમ્
શુનઃશેપો તરત વિશ્વામિત્ર સાથે ચાલ્યો ગયો; વરુણ આનંદથી પોતાના ઘરે પાછો ફર્યો.
ઋત્વિજશ્ચ તથા સભ્યાઃ સ્વગૃહાન્નિર્યયુસ્તદા । રાજાપિ રોગનિર્મુક્તો બભૂવાતિમુદાન્વિતઃ
પંડિતો અને સભ્ય લોકો પણ પોતાના-પોતાના ઘેર ગયા; રાજા રોગમુક્ત થઈને અત્યંત ખુશ થયો.
પ્રજાસ્તુ પાલયામાસ સુપ્રસન્નેન ચેતસા । રોહિતાખ્યસ્તુ તચ્છ્રુત્વા વૃત્તાન્તં વરુણસ્ય હ
તે રાજાએ આનંદભર્યા મનથી પ્રજાનું રક્ષણ કર્યું; અને રોહિતએ વરુણની વાત સાંભળી.
આજગામ ગૃહં પ્રીતો દુર્ગમાદ્વનપર્વતાત્ । દૂતા રાજાનમભ્યેત્ય પ્રોચુઃ પુત્રં સમાગતમ્
તે ખુશીથી કઠિન જંગલ અને પર્વતોમાંથી પોતાના ઘરે આવ્યો; દૂતોએ રાજાને મળી કહ્યું કે તમારો પુત્ર પાછો આવ્યો છે.
મુદિતોઽસૌ જગામાશુ સમ્મુખઃ કોસલાધિપઃ । દૃષ્ટ્વા પિતરમાયાન્તં પ્રેમોદ્રિક્તઃ સુસમ્ભ્રમઃ
કોશલના રાજા આનંદથી તરત જ સામે દોડી ગયા; પિતાને આવતાં જોઈને રોહિત પ્રેમ અને આદરથી ભરાઈ ગયો.
દણ્ડવત્પતિતો ભૂમાવશ્રુપૂર્ણમુખઃ શુચા । રાજાપિ તં સમુત્થાપ્ય પરિરભ્ય મુદાન્વિતઃ
તે દુઃખથી આંખોમાં આંસુ લઈને જમીન પર દંડવત પડ્યો; રાજાએ તેને ઊભો કરી પ્રેમથી ગળે લગાવ્યો.
તમાઘ્રાય સુતં મૂર્ધ્નિ પપ્રચ્છ કુશલં પુનઃ । ઉત્સઙ્ગે તં સમારોપ્ય મુદિતો મેદિનીપતિઃ
પિતાએ પુત્રના માથાને સુઘી ફરીથી તેની ખેરખબર પૂછી; પછી ખુશ થઈને તેને ગોદમાં બેસાડ્યો.
ઉષ્ણૈર્નેત્રજલૈઃ શીર્ષણ્યભિષેકમથાકરોત્ । રાજ્યં શશાસ તેનાસૌ પુત્રેણાતિપ્રિયેણ ચ
પિતાએ આંખોના ગરમ આંસુથી પુત્રના માથું ધોઈ દીધું; અને પોતાના પ્રિય પુત્ર સાથે રાજ્ય કર્યું.
વૃત્તાન્તં નરમેધસ્ય કથયામાસ વિસ્તરાત્ । રાજસૂયં ક્રતુવરં ચકાર નૃપસત્તમઃ
રાજાએ માનવ યજ્ઞની આખી વાત વિગતે કહી; અને મહાન રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો.
વસિષ્ઠં પૂજયિત્વાથ હોતારમકરોદ્વિભુઃ । સમાપ્તે ત્વથ યજ્ઞેશે વસિષ્ઠોઽતીવ પૂજિતઃ
પછી રાજાએ વસિષ્ઠને સન્માન આપીને મુખ્ય યજમાન બનાવ્યા; યજ્ઞ પૂરો થયા પછી વસિષ્ઠને ખૂબ માન મળ્યો.
શક્રસ્ય સદનં રમ્યં જગામ મુનિરાદરાત્ । વિશ્વામિત્રોઽપિ તત્રૈવ વસિષ્ઠેન ચ સઙ્ગતઃ
મુનિ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઇન્દ્રના સુંદર મહેલમાં ગયા; ત્યાં વિશ્વામિત્ર પણ વસિષ્ઠ સાથે મળ્યા.
મિલિત્વા તૌ સ્થિતૌ દેવસદને મુનિસત્તમ । વિશ્વામિત્રોઽપિ પપ્રચ્છ વસિષ્ઠં પ્રતિપૂજિતમ્
બન્ને મહાન ઋષિએ ત્યાં મળીને દેવસ્થાનમાં રહ્યા; વિશ્વામિત્રે વસિષ્ઠને સન્માન આપીને પ્રશ્ન કર્યો.
વીક્ષ્ય વિસ્મયચિત્તસ્તં સભાયાં તુ શચીપતેઃ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - ક્વેયં પૂજા ત્વયા પ્રાપ્તા મહતી મુનિસત્તમ
શચીપતિની સભામાં વસિષ્ઠને જોઈ વિશ્વામિત્ર આશ્ચર્યચકિત થયો અને પૂછ્યું: 'મહાન ઋષિ, તને આટલું મોટું સન્માન કેમ મળ્યું?'
કૃતા કેન મહાભાગ સત્યં બ્રૂહિ મમાન્તિકે । વસિષ્ઠ ઉવાચ - યજમાનોઽસ્તિ મે રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્
'આ બધું કોણે કર્યું, મહાભાગ્યશાળી? સાચું કહો.' વસિષ્ઠે કહ્યું: 'મારો યજમાન રાજા હરિશ્ચંદ્ર છે, જે ખૂબ પ્રભાવશાળી છે.'
રાજસૂયઃ કૃતસ્તેન રાજ્ઞા પ્રવરદક્ષિણઃ । નેદૃશોઽસ્તિ નૃપશ્ચાન્યઃ સત્યવાદી ધૃતવ્રતઃ
'એ રાજાએ શ્રેષ્ઠ દક્ષિણાથી રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો; એવો સત્યવંત અને પ્રતિજ્ઞાપાલક રાજા બીજો કોઈ નથી.'
દાતા ચ ધર્મશીલશ્ચ પ્રજારઞ્જનતત્પરઃ । તસ્ય યજ્ઞે મયા પૂજા પ્રાપ્તા કૌશિકનન્દન
'એ દાનશીલ, ધર્મપ્રિય અને પ્રજાને ખુશ રાખવામાં તત્પર છે; તેના યજ્ઞમાં મને આ સન્માન મળ્યું, હે કૌશિકપુત્ર.'
[ કિં પૃચ્છસિ પુનઃ સત્યં બ્રવીમ્યકૃત્રિમં દ્વિજ ] હરિશ્ચન્દ્રસમો રાજા ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । સત્યવાદી તથા દાતા શૂરઃ પરમધાર્મિકઃ
'તમે ફરીથી કેમ પૂછો છો? હું નિખાલસપણે સાચું કહું છું. હરિશ્ચંદ્ર જેવો રાજા ન તો થયો છે, ન થશે; એ સત્યવંત, દાનવીર, શૂરવીર અને સર્વોત્તમ ધર્મી છે.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રોઽતિકોપનઃ । બભૂવ ક્રોધસંરક્તલોચનોઽપ્યબ્રવીચ્ચ તમ્
વ્યાસે કહ્યું: એના શબ્દો સાંભળીને વિશ્વામિત્ર ખૂબ જ ગુસ્સામાં આવી ગયા, તેમની આંખો ક્રોધથી લાલ થઈ ગઈ અને તેમણે તેને કહ્યું.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ એવં સ્તૌષિ નૃપં મિથ્યાવાદિનં કપટપ્રિયમ્ । વઞ્ચિતો વરુણો યેન પ્રતિશ્રુત્ય વરં પુનઃ
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: તું એવા રાજાને વખાણે છે, જે ખોટું બોલે છે અને છેતરપિંડીમાં આનંદ મેળવે છે, જેના કારણે વરુણને પણ વચન આપી છેતરાયો હતો.