પ્રાર્થનાભઙ્ગજં દોષં કથં ત્વં નાવબુધ્યસે । પ્રાર્થિતં સર્વદા દેયં મખેઽસ્મિન્નૃપસત્તમ
વિનંતી ફગાવીને થતો દોષ તને કેમ સમજાતો નથી? હે શ્રેષ્ઠ રાજા, યજ્ઞમાં જે માંગવામાં આવે, તે હંમેશા આપવું જોઈએ.
અન્યથા પાપમેવ સ્યાત્તવ રાજન્ન સંશયઃ । વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૌશિકસ્ય નૃપોતમઃ
નહીંતર, હે રાજા, નિશ્ચયે તને પાપ લાગશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. વ્યાસ કહે છે: આમ કૌશિકના વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ રાજાએ—
પ્રત્યુવાચ મહારાજ કૌશિકં મુનિસત્તમમ્ । જલોદરેણ ગાધેય દુઃખિતોઽહં ભૃશં મુને
મહારાજાએ કૌશિક મુનિश्रेष्ठને ઉત્તર આપ્યો: 'હે મુની, હું જલોદર રોગથી ખૂબ જ દુઃખી છું, હે ગાધિના વંશજ.'
તસ્માન્ન મોચયામ્યેનમન્યત્પ્રાર્થય કૌશિક । ન ત્વયા વિગ્રહઃ કાર્યઃ કાર્યેઽસ્મિન્મમ સર્વથા
એથી હું તેને છોડતો નથી; કૌશિક, તું બીજું કંઈ માંગ. આ વિષયમાં તારે મારી સાથે ઝઘડો કરવો નહીં.
તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞો વિશ્વામિત્રોઽતિકોપનઃ । બભૂવ દુઃખસન્તપ્તો વીક્ષ્ય દીનં દ્વિજાત્મજમ્
રાજાના શબ્દો સાંભળીને વિશ્વામિત્ર ખૂબ જ ગુસ્સે થયા અને જ્યારે દુખી બ્રાહ્મણપુત્રને જોયો ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયા.
વસિષ્ઠવિશ્વામિત્રપણવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - રુદન્તં બાલકં વીક્ષ્ય વિશ્વામિત્રો દયાતુરઃ । શુનઃશેપમુવાચેદં ગત્વા પાર્શ્વેઽતિદુઃખિતમ્
વ્યાસજી કહે છે: રડતા બાળકને જોઈને વિશ્વામિત્રને દયા આવી; પછી તેઓ ખૂબ જ દુઃખી થયેલા શુનઃશેપ પાસે ગયા અને તેને કહ્યું:
મન્ત્રં પ્રચેતસઃ પુત્ર મયોક્તં મનસા સ્મરન્ । જપતસ્તવ કલ્યાણં ભવિષ્યતિ મમાજ્ઞયા
પ્રચેતસના પુત્ર, મેં જે મંત્ર કહ્યું છે, તેને મનમાં યાદ રાખજે; મારી આજ્ઞાથી તેનો જાપ કરજે, તો તને કલ્યાણ મળશે.
વિશ્વામિત્રવચઃ શ્રુત્વા શુનઃશેપઃ શુચાઽઽકુલઃ । મન્ત્રં જજાપ મનસા કૌશિકોક્તં સ્ફુટાક્ષરમ્
વિશ્વામિત્રના શબ્દો સાંભળીને, દુઃખથી વ્યથિત શુનઃશેપે મનમાં સ્પષ્ટ ઉચ્ચારથી કૌશિકે કહેલો મંત્ર જાપ કર્યો.
જપતસ્તત્ર તસ્યાશુ પ્રચેતાસ્તુ કૃપાકરઃ । પ્રાદુર્બભૂવ સહસા પ્રસન્નો નૃપ બાલકે
ત્યાં જાપ કરતા, દયાળુ પ્રચેતસ સહેજે પ્રગટ થયા અને રાજા, બાળક પર પ્રસન્ન થયા.
દૃષ્ટ્વા તમાગતં સર્વે વિસ્મયં પરમં ગતાઃ । તુષ્ટુવુર્વરુણં દેવં મુદિતા દર્શનેન તે
તેમને આવતાં જોઈને બધા ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; તેઓ આનંદિત થઈને વરુણદેવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
રાજાતિવિસ્મિતઃ પાદૌ પ્રણનામ રુજાતુરઃ । બદ્ધાઞ્જલિપુટો દેવં તુષ્ટાવ પુરતઃ સ્થિતમ્
રાજા ખૂબ જ આશ્ચર્યમાં અને દુઃખથી પીડાતા, વરુણદેવના પગે નમ્યા; હાથ જોડીને સામે ઊભેલા દેવની સ્તુતિ કરી.
હરિશ્ચન્દ્ર ઉવાચ - દેવદેવ કૃપાસિન્ધો પાપાત્માહં સુમન્દધીઃ । કૃતાપરાધઃ કૃપણઃ પાવિતઃ પરમેષ્ઠિના
હરિશ્ચંદ્ર બોલ્યા: દેવોના દેવ, દયાના સાગર, હું પાપી અને મૂર્ખ છું; ગુનો કર્યો છે, દુઃખી છું, પણ પરમેશ્વરે મને પવિત્ર કર્યો છે.
મયા તે પુત્રકામેન દુઃખસંસ્થેન હેલનમ્ । કૃતં ક્ષમાપ્યં પ્રભુણા કોઽપરાધઃ સુદુર્મતેઃ
મારે પુત્રની ઇચ્છાથી અને દુઃખમાં તને અવગણ્યું છે; હે પ્રભુ, મારી ભૂલ માફ કરજો, એવી નબળી બુદ્ધિવાળા પાસેથી બીજો શું ગુનો થાય?
અર્થી દોષં ન જાનાતિ તસ્માત્પુત્રાર્થિના મયા । વઞ્ચિતસ્ત્વં દેવદેવ ભીતેન નરકાદ્વિભો
યાચકને પોતાનો દોષ સમજાતો નથી; તેથી પુત્રની ઇચ્છામાં અને નરકના ભયથી, હે દેવોના દેવ, મેં તને છેતર્યો.
અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ । ભીતોઽહં તેન વાક્યેન તસ્માત્તે હેલનં કૃતમ્
જેનાં પુત્ર નથી, તેને ક્યાંય ગતિ નથી, સ્વર્ગ પણ નથી; એ વાતથી ડરીને મેં તને અવગણ્યું છે.
નાજ્ઞસ્ય દૂષણં ચિન્ત્યં નૂનં જ્ઞાનવતા વિભો । દુઃખિતોઽહં રુજાક્રાન્તો વઞ્ચિતઃ સ્વસુતેન હ
હે પ્રભુ, જ્ઞાની માણસે અજ્ઞાનીના દોષને ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ નહીં; હું દુઃખી છું, રોગથી પીડાઈ રહ્યો છું અને મારા પોતાના પુત્રએ છેતર્યો છે.
ન જાનેઽહં મહારાજ પુત્રો મે ક્વ ગતઃ પ્રભો । વઞ્ચયિત્વા વને ભીતો મરણાન્માં કૃપાનિધે
હે મહારાજ, મને ખબર નથી કે મારો પુત્ર ક્યાં ગયો છે, હે દયાના સાગર; જંગલમાં મને છેતીને, મૃત્યુના ડરથી ભાગી ગયો.
પ્રયયૌ દ્રવિણં દત્વા ગૃહીતો દ્વિજબાલકઃ । યજ્ઞોઽયં ક્રીતપુત્રેણ પ્રારબ્ધસ્તવ તુષ્ટયે
ધન આપી બ્રાહ્મણબાળકને લાવ્યો હતો; તારી પ્રસન્નતા માટે ખરીદેલા પુત્રથી આ યજ્ઞ શરૂ કર્યો હતો.
દર્શનં તવ સમ્પ્રાપ્ય ગતં દુઃખં મમાદ્ભુતમ્ । જલોદરકૃતં સર્વં પ્રસન્ને ત્વયિ સામ્પ્રતમ્
હવે તારો દર્શન મળતાં જ મારા બધાં અદ્ભુત દુઃખ દૂર થઈ ગયા; જળોદરથી થયેલું બધું દુઃખ હવે તું પ્રસન્ન છે એટલે સમાપ્ત થયું.
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજ્ઞો રોગાતુરસ્ય ચ । દયાવાન્દેવદેવેશઃ પ્રત્યુવાચ નૃપોત્તમમ્
વ્યાસજી કહે છે: રોગથી પીડાતા રાજાના આ વચન સાંભળીને, દયાળુ દેવોના સ્વામી એ શ્રેષ્ઠ રાજાને ઉત્તર આપ્યો.
વરુણ ઉવાચ - મુઞ્ચ રાજઞ્છુનઃશેપં સ્તુવન્તં માં ભૃશાતુરમ્ । યજ્ઞોઽયં પરિપૂર્ણસ્તે રોગમુક્તો ભવાત્મના
વરુણદેવ બોલ્યા: રાજા, જે શુનઃશેપ મને સ્તુતિ કરે છે અને ખૂબ દુઃખી છે, તેને મુક્ત કર; તારો યજ્ઞ પૂર્ણ થયો છે અને તું રોગમુક્ત થયો છે.
ઇત્યુક્ત્વા વરુણસ્તૂર્ણં રાજાનં વિરુજં તથા । ચકાર પશ્યતાં તત્ર સદસ્યાનાં સુસંસ્થિતમ્
આવી વાત કહીને વરુણદેવે તરત જ રાજાને રોગમુક્ત કર્યા અને ત્યાં બેઠેલા સભ્યોએ જોઈને આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
વિમુક્તોઽસૌ દ્વિજઃ પાશાદ્વરુણેન મહાત્મના । જયશબ્દસ્તતસ્તત્ર સઞ્જાતો મખમણ્ડપે
મહાન આત્મા વરુણે બ્રાહ્મણને બંધનમાંથી મુક્ત કર્યો; પછી યજ્ઞશાળામાં વિજયના જયઘોષ ઉઠ્યો.
રાજા પ્રમુદિતઃ સદ્યો રોગાન્મુક્તઃ સુદારુણાત્ । યૂપાન્મુક્તઃ શુનઃશેપો બભૂવાતીવ સંસ્થિતઃ
રાજા તરત જ આનંદિત થયો અને કઠોર રોગમાંથી મુક્ત થયો; શુનઃશેપ યજ્ઞના થાંભલાથી છૂટી ગયો અને ખૂબ શાંતભાવે ઊભો રહ્યો.
રાજા ત્વિમં મખં પૂર્ણં ચકાર વિનયાન્વિતઃ । શુનઃશેપસ્તદા સભ્યાનિત્યુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ
રાજાએ વિનમ્રતાથી આખો યજ્ઞ પૂરું કર્યો; ત્યારે શુનઃશેપે હાથ જોડીને સભામાં બેઠેલા સૌને સંબોધ્યા.
ભો ભોઃ સભ્યા સુધર્મજ્ઞાઃ બ્રુવન્તુ ધર્મનિર્ણયમ્ । વેદશાસ્ત્રાનુસારેણ યથાર્થવાદિનઃ કિલ
હે ધર્મને જાણનારા સભ્યો, આપ સૌ વેદ અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે સાચો ધર્મ શું છે તે સ્પષ્ટ કહો.
પુત્રોઽહં કસ્ય સર્વજ્ઞાઃ પિતા કે કોઽગ્રતઃ પરમ્ । ભવતાં વચનાત્તસ્ય શરણં પ્રવ્રજામ્યહમ્
હે સર્વજ્ઞો, હું કોનો પુત્ર છું? મારો પિતા કોણ છે અને અહીં સૌથી અગ્રણ્ય કોણ છે? આપના વચન પ્રમાણે હું તેની શરણમાં જઈશ.
ઇત્યુક્તે વચને તત્ર સભ્યાઃ પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્ । સભ્યા ઊચૂઃ - અજીગર્તસ્ય પુત્રોઽયં કસ્યાન્યસ્ય ભવેદસૌ
આ રીતે શુનઃશેપના શબ્દો સાંભળીને સભ્યોએ પરસ્પર ચર્ચા કરી: 'આ તો અજীগર્તનો પુત્ર છે, બીજાનો કેમ ગણાય?'
અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમુદ્ભૂતઃ પાલિતસ્તેન ભક્તિતઃ । અન્યસ્ય કસ્ય પુત્રોઽસૌ પ્રભવેદિતિ નિશ્ચયઃ
શરીરથી જન્મેલો અને પિતાએ ભક્તિથી પાળેલો, તો બીજાનો પુત્ર કેમ ગણાય? એ જ નિશ્ચય થયો.
તચ્છ્રુત્વા વામદેવસ્તુ તાનુવાચ સભાસદઃ । વિક્રીતસ્તેન તાતેન દ્રવ્યલોભાત્સુતઃ કિલ
આ સાંભળીને વામદેવે સભ્યોએ કહ્યું: 'આ પુત્રને તેના પિતાએ ધનલોભથી વેચી દીધો હતો.'