શામિત્રાય પશું ચક્રે નરમેધે નરાધિપઃ । શમિતા નાદદે શસ્ત્રં તમાલમ્ભયિતું શિશુમ્
રાજાએ શામિત્ર માટે માનવ યજ્ઞમાં શિશુને બલિ તરીકે નિર્ધાર્યો, પણ યજ્ઞકર્મ કરનાર બ્રાહ્મણે બાળકને મારવા માટે શસ્ત્ર ઉઠાવ્યું નહીં.
નાહં દ્વિજસુતં દીનં રુદન્તં કરુણં ભૃશમ્ । હનિષ્યામિ સ્વલોભાર્થમિત્યુવાચાપ્યસૌ તદા
તે બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હું મારા સ્વાર્થ માટે આ બિચારા, રડતા અને અત્યંત દુઃખી બ્રાહ્મણપુત્રને નહિ મારી.'
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાસૌ કર્મણો દુષ્કરાદથ । રાજા આભાસદઃ પ્રાહ કિં કર્તવ્યમિતિ દ્વિજાઃ
આ રીતે કહીને તેણે એ કઠિન કર્મમાંથી હાથ ખેંચ્યો. પછી રાજાએ સભામાં પૂછ્યું: 'હવે શું કરવું, હે બ્રાહ્મણો?'
જાતઃ કિલકિલાશબ્દો જનાનાં ક્રોશતાં તદા । ક્રન્દમાને શુનઃશેપે સભાયાં ભૃશમદ્ભુતમ્
એ સમયે, સભામાં શુનઃશેપ ઉંચે રડતો હતો અને લોકો પણ રડતા હોવાથી ત્યાં અદ્ભુત અને ભારે હલચલ મચી ગઈ.
અજીગર્તસ્તદોત્થાય તમુવાચ નૃપોત્તમમ્ । રાજન્ કાર્યં કરિષ્યામિ તવાહં સુસ્થિરો ભવ
પછી અજীগર્ત ઊભો રહીને મહાન રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, હું તમારું કામ કરીશ, તમે નિડર રહો.'
વેતનં દ્વિગુણં દેહિ હનિષ્યામિ પશું કિલ । કર્તવ્યં મખકાર્યં વૈ મયા તેઽદ્ય ધનાર્થિના
'મને દો ગણી દક્ષિણા આપો, તો હું ખરેખર આ બલિ આપશ. આજે ધન માટે હું તમારું યજ્ઞકર્મ પૂર્ણ કરીશ.'
દુઃખિતસ્ય ધનાર્થસ્ય સદાસૂયા પ્રસૂયતે । વ્યાસ ઉવાચ - તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય હરિશ્ચન્દ્રો મુદાન્વિતઃ
જે દુઃખી અને ધન માટે તરસે છે, તેમાં હંમેશા ઈર્ષા જન્મે છે. વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળી હરિશ્ચંદ્ર આનંદિત થયો.
તમુવાચ દદામ્યદ્ય ગવાં શતમનુત્તમમ્ । તદાકર્ણ્ય પિતા તસ્ય પુત્રં હન્તું સમુદ્યતઃ
હરિશ્ચંદ્રએ કહ્યું: 'હું આજે તને શ્રેષ્ઠ સો ગાય આપું છું.' આ સાંભળીને પિતાએ પોતાના પુત્રને મારવાની તૈયારી કરી.
લોભેનાકુલચિત્તોઽસૌ શામિત્રે કૃતનિશ્ચયઃ । સમુદ્યતં ચ તં દૃષ્ટ્વા જનાઃ સર્વે સભાસદઃ
લોભથી મન ઉથલપાથલ થઈ ગયેલું, તેણે દક્ષિણા માટે આ કાર્ય કરવાનો નક્કી કર્યો. તેને આવી રીતે તૈયાર જોઈને બધા લોકો અને સભ્યોએ જોયું.
ચુક્રુશુર્ભૃશદુઃખાર્તા હાહેતિ જગદુર્વચઃ । પિશાચોઽયં મહાપાપી ક્રૂરકર્મા દ્વિજાકૃતિઃ
મોટા દુઃખથી ભરાઈને સૌએ 'હાય હાય' કહી રડવાનું શરૂ કર્યું અને બોલ્યા: 'આ તો રાક્ષસ છે, મહાપાપી છે, ક્રૂર કર્મ કરનાર છે, ભલે બ્રાહ્મણરૂપે હોય.'
યત્સ્વયં સ્વસુતં હન્તુમુદ્યતઃ કુલપાંસનઃ । ધિક્ચાણ્ડાલ કિમેતત્તે પાપકર્મ ચિકીર્ષિતમ્
'આ પોતાનો પુત્ર મારવા ઊભો છે, કુળને કલંક લગાડનાર છે! ધિક્કાર છે, હે ચંડાળ! તું આ કયું પાપકર્મ કરવા જઈ રહ્યો છે?'
હત્વા સુતં ધનં પ્રાપ્ય કિં સુખં તે ભવિષ્યતિ । આત્મા વૈ જાયતે પુત્ર અઙ્ગાદ્વૈ વેદભાષિતમ્
'પુત્રને મારીને ધન મેળવ્યા પછી તને શું સુખ મળશે? વેદમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પુત્ર પોતાનો જ અંશ છે.'
તત્કથં પાપબુદ્ધે ત્વમાત્માનં હન્તુમિચ્છસિ । એવં કોલાહલે તત્ર જાતે કુશિકનન્દનઃ
'પાપી મનવાળો, તું કેમ પોતાને જ મારવા ઈચ્છે છે?' એ રીતે ત્યાં ભારે હોબાળો થયો ત્યારે કુશિકપુત્ર આવી પહોંચ્યા.
સમીપં નૃપતેર્ગત્વા તમુવાચ દયાપરઃ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજન્નમું શુનઃશેપં રુદન્તં ભૃશદુઃખિતમ્
રાજા પાસે જઈ દયાથી ભરેલા વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: 'હે રાજા, આ શુનઃશેપ રડતો અને ખૂબ દુઃખી છે—'
ક્રતુસ્તે ભવિતા પૂર્ણો રોગનાશશ્ચ સર્વથા । દયાસમં નાસ્તિ પુણ્યં પાપં હિંસાસમં નહિ
'તમારું યજ્ઞ પૂર્ણ થશે અને બધા રોગ દૂર થશે; દયા જેટલું પુણ્ય બીજું નથી અને હિંસા જેટલું પાપ બીજું નથી.'
રાગિણાં રોચનાર્થાય નોદનેયં વિચારય । આત્મદેહસ્ય રક્ષાર્થં પરદેહનિકૃન્તનમ્
'પોતાના આનંદ કે રક્ષણ માટે બીજાના શરીરનું વિનાશ કરવું યોગ્ય નથી; પોતાના શરીરનું રક્ષણ કરવા બીજાનું નાશ ન કરવું.'
ન કર્તવ્યં મહારાજ સર્વતઃ શુભમિચ્છતા । દયયા સર્વભૂતેષુ સન્તુષ્ટો યેન કેન ચ
હે રાજા, જે સર્વ રીતે શુભતા ઈચ્છે છે, તેણે કોઈ પણ કાર્ય કરવું નહીં જોઈએ; બધાં પ્રાણીઓ પર દયા રાખીને અને જેમ બને તેમ સંતોષમાં રહેવું જોઈએ.
સર્વેન્દ્રિયોપશાન્ત્યા ચ તુષ્યત્યાશુ જગત્પતિઃ । આત્મવત્સર્વભૂતેષુ ચિન્તનીયં નૃપોત્તમ
જ્યારે બધા ઇન્દ્રિયો શાંત થાય અને મન પ્રસન્ન રહે, ત્યારે જગતના સ્વામી તરત પ્રસન્ન થાય છે; હે શ્રેષ્ઠ રાજા, દરેક પ્રાણીમાં પોતાને જ જોવું જોઈએ.
જીવિતવ્યં પ્રિયં નૂનં સર્વેષાં સર્વદા કિલ । ત્વમિચ્છસિ સુખં કર્તું દેહે હત્વા ત્વમું દ્વિજમ્
નિશ્ચયે જ, દરેકને હંમેશા જીવવું અને પોતાને પ્રિય વસ્તુઓ મેળવવી ગમતી હોય છે; તું આ દ્વિજને મારવાથી પોતાના શરીરમાં સુખ મેળવવા ઇચ્છે છે.
કથં નેચ્છેદસૌ દેહં રક્ષિતું સ્વસુખાસ્પદમ્ । પૂર્વજન્મકૃતં વૈરં નાનેન સહ તે નૃપ
તે પોતાનું શરીર, જે પોતાનાં સુખનું આધારસ્થાન છે, તેને બચાવવાની ઇચ્છા કેમ નહીં કરે? હે રાજા, તારા અને તેના વચ્ચે અગાઉના જન્મનું કોઈ વેર નથી.
યેનામું હન્તુકામસ્ત્વં દ્વિજપુત્રં નિરાગસમ્ । યો યં હન્તિ વિના વૈરં સ્વકામઃ સતતં પુનઃ
તું નિર્દોષ બ્રાહ્મણપુત્રને મારવાની ઇચ્છા રાખે છે; જે કોઈ પણ વિના વેરના, માત્ર પોતાની ઇચ્છાથી વારંવાર બીજાને મારે છે—
હન્તારં હન્તિ તં પ્રાપ્ય જનનં જનનાન્તરે । જનકોઽસ્ય સુદુષ્ટાત્મા યેનાસૌ તે સમર્પિતઃ
પછી બીજા જન્મમાં જ્યારે તેને તે હત્યારા મળે છે, ત્યારે તે પણ તેને મારી નાખે છે; જે પિતા પોતાના દુષ્ટ મનથી તેને તારી પાસે મોકલે છે.
સ્વાત્મજો ધનલોભેન પાપાચારઃ સુદુર્મતિઃ । એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્
પિતાએ ધનની લાલચમાં પાપમય અને દુષ્ટ કામ કર્યું છે; ઘણા પુત્રો હોવા જોઈએ, કેમ કે જો એક પણ પુત્ર ગયામાં જાય—
યજેત ચાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ । દેશમધ્યે ચ યઃ કશ્ચિત્પાપકર્મ સમાચરેત્
અને અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે અથવા કાળાં વાછરડાને છોડે; અને જો કોઈ દેશમાં પાપકર્મ કરે—
ષષ્ઠાંશસ્તસ્ય પાપસ્ય રાજા ભુઙ્ક્તે ન સંશયઃ । નિષેધનીયો રાજ્ઞાસૌ પાપં કર્તું સમુદ્યતઃ
તો એના પાપનો છઠ્ઠો ભાગ રાજાને મળે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; જે પાપ કરવા ઉત્સુક હોય, તેને રાજાએ રોકવો જોઈએ.
ન નિષિદ્ધસ્ત્વયા કસ્માત્પુત્રં વિક્રેતુમુદ્યતઃ । સૂર્યવંશે સમુત્પન્નસ્ત્રિશઙ્કુતનયઃ શુભઃ
જે પુત્રને વેચવા તૈયાર હતો, તેને તું કેમ રોક્યો નહીં? તું સૂર્યવંશમાં જન્મેલો ત્રિશંકુનો શુભ પુત્ર છે.
આર્યસ્ત્વનાર્યવત્કર્મ કર્તુમિચ્છસિ પાર્થિવ । મોચનાન્મુનિપુત્રસ્ય કરણાદ્વચનસ્ય મે
હે રાજા, તું આર્ય હોવા છતાં અનાર્ય જેવું વર્તન કરવા માંગે છે; જો તું મुनિપુત્રને મુક્ત કરે અને મારા વચનનું પાલન કરે—
તવ દેહે સુખં રાજન્ ભવિષ્યત્યવિચારણાત્ । પિતા તે શાપયોગેન ચાણ્ડાલત્વમુપાગતઃ
તો, હે રાજા, તારા શરીરમાં નિઃશંકપણે સુખ આવશે; તારા પિતા શાપના પ્રભાવથી ચંડાળ બની ગયા છે.
મયાસૌ તેન દેહેન સ્વર્લોકં પ્રાપિતઃ કિલ । તેનૈવ પ્રીતિયોગેન કુરુ મે વચનં નૃપ
મારે તેમને એ જ શરીરથી સ્વર્ગમાં પહોંચાડ્યા છે; તેથી, પ્રેમવશ, હે રાજા, મારા વચનનું પાલન કર.
મુઞ્ચૈનં બાલકં દીનં રુદન્તં ભૃશમાતુરમ્ । યાચિતોઽસિ મયા નૂનં યજ્ઞેઽસ્મિન્ રાજસૂયકે
આ દયનીય અને રડતો, અત્યંત દુઃખી બાળક છે, તેને મુક્ત કર; આ રાજસૂય યજ્ઞમાં મેં તને વિનંતી કરી છે.