પુત્રા દશવિધાં પ્રોક્તા બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ । દ્રવ્યેણાનીય તસ્માત્ત્વં પુત્રં કુરુ નૃપોત્તમ
વેદમાં નિષ્ણાત બ્રાહ્મણોએ દસ પ્રકારના પુત્ર ગણાવ્યા છે. તેથી, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું ધન આપી પુત્ર મેળવી યજ્ઞ કરાવ.
વરુણોઽપિ પ્રસન્નઃ સન્સુખકારી ભવિષ્યતિ । લોભાત્કોઽપિ દ્વિજઃ પુત્રં પ્રદાસ્યતિ સ્વરાષ્ટ્રજઃ
પછી વરુણ પણ પ્રસન્ન થઈને સુખ આપશે. લોભથી, તારા રાજ્યનો કોઈ બ્રાહ્મણ ચોક્કસપણે પોતાનો પુત્ર આપશે.
એવં પ્રમોદિતો રાજા વસિષ્ઠેન મહામના । પ્રધાનં પ્રેરયામાસ તદન્વેષણકામ્યયા
વસિષ્ઠના શબ્દોથી રાજા ખૂબ આનંદિત થયો અને એવો પુત્ર શોધવા માટે પોતાના મુખ્ય મંત્રીને મોકલ્યો.
અજીગર્તો દ્વિજઃ કશ્ચિદ્વિષયે તસ્ય ભૂપતેઃ । તસ્યાસંશ્ચ ત્રયઃ પુત્રા નિર્ધનસ્ય વિશેષતઃ
એ રાજાના રાજ્યમાં અજિગર્ત નામનો એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો, જેને ત્રણ પુત્ર હતા અને તે ખાસ ગરીબ હતો.
પ્રધાનેનાપ્યસૌ પૃષ્ટઃ પુત્રાર્થં દુર્બલો દ્વિજઃ । ગવાં શતં દદામીતિ દેહિ પુત્રં મખાય વૈ
મુખ્ય મંત્રીએ એ દુર્બળ બ્રાહ્મણને પુત્ર માંગ્યો ત્યારે તેણે કહ્યું: 'મને સો ગાય આપો, તો હું યજ્ઞ માટે પુત્ર આપી દઈશ.'
શુનઃપુચ્છઃ શુનઃશેપઃ શુનોલાંગૂલ ઇત્યમી । તેષામેકતમં દેહિ દદામિ તુ ગવાં શતમ્
'શુનઃપુચ્છ, શુનઃશેપ અને શુનોલાંગુ—આ એમના નામ છે; સો ગાય આપો તો એમાંથી કોઈ એક પુત્ર આપી દઈશ.'
અજીગર્તસ્તુ તચ્છ્રુત્વા ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ । પુત્રં ચ કતમં તેભ્યો વિક્રેતું વૈ મનો દધે
આ સાંભળીને, અજિગર્તને ભારે ભૂખ લાગી હતી, એટલે તેણે વિચાર્યું કે ત્રણમાંથી કયો પુત્ર વેચવો.
કાર્યાધિકારિણં જ્યેષ્ઠં મત્વા નાસાવદાદમુમ્ । કનિષ્ઠં નાપ્યદાન્માતા મમૈષ ઇતિ વાદિની
મોટો પુત્ર ઘરનાં કામકાજ માટે જરૂરી છે એમ માનીને, તેણે એને આપ્યો નહીં; અને માતાએ 'આ તો મારો છે' એમ કહીને નાનો પુત્ર પણ આપ્યો નહીં.
મધ્યમં ચ શુનઃશેપં દદૌ ગવાં શતેન ચ । આનિનાય પશું ચક્રે નરમેધે નરાધિપઃ
મધ્યમ પુત્ર શુનઃશેપને રાજાએ સો ગાય સાથે આપ્યો અને માનવ યજ્ઞ માટે બલિ તરીકે લઈ આવ્યો.
રુદન્તં દુઃખિતં દીનં વેપમાનં ભૃશાતુરમ્ । યૂપે બદ્ધં નિરીક્ષ્યામું ચુક્રુશુર્મુનયસ્તદા
જ્યારે શુનઃશેપને યજ્ઞના થાંભલા સાથે બાંધેલો, રડતો, દુઃખી, બેચેન અને ધ્રુજી રહ્યો હતો, ત્યારે તે દ્રશ્ય જોઈને ઋષિઓએ ઉંચે અવાજે રડવાનું શરૂ કર્યું.
શામિત્રાય પશું ચક્રે નરમેધે નરાધિપઃ । શમિતા નાદદે શસ્ત્રં તમાલમ્ભયિતું શિશુમ્
રાજાએ શામિત્ર માટે માનવ યજ્ઞમાં શિશુને બલિ તરીકે નિર્ધાર્યો, પણ યજ્ઞકર્મ કરનાર બ્રાહ્મણે બાળકને મારવા માટે શસ્ત્ર ઉઠાવ્યું નહીં.
નાહં દ્વિજસુતં દીનં રુદન્તં કરુણં ભૃશમ્ । હનિષ્યામિ સ્વલોભાર્થમિત્યુવાચાપ્યસૌ તદા
તે બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હું મારા સ્વાર્થ માટે આ બિચારા, રડતા અને અત્યંત દુઃખી બ્રાહ્મણપુત્રને નહિ મારી.'
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાસૌ કર્મણો દુષ્કરાદથ । રાજા આભાસદઃ પ્રાહ કિં કર્તવ્યમિતિ દ્વિજાઃ
આ રીતે કહીને તેણે એ કઠિન કર્મમાંથી હાથ ખેંચ્યો. પછી રાજાએ સભામાં પૂછ્યું: 'હવે શું કરવું, હે બ્રાહ્મણો?'
જાતઃ કિલકિલાશબ્દો જનાનાં ક્રોશતાં તદા । ક્રન્દમાને શુનઃશેપે સભાયાં ભૃશમદ્ભુતમ્
એ સમયે, સભામાં શુનઃશેપ ઉંચે રડતો હતો અને લોકો પણ રડતા હોવાથી ત્યાં અદ્ભુત અને ભારે હલચલ મચી ગઈ.
અજીગર્તસ્તદોત્થાય તમુવાચ નૃપોત્તમમ્ । રાજન્ કાર્યં કરિષ્યામિ તવાહં સુસ્થિરો ભવ
પછી અજীগર્ત ઊભો રહીને મહાન રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, હું તમારું કામ કરીશ, તમે નિડર રહો.'
વેતનં દ્વિગુણં દેહિ હનિષ્યામિ પશું કિલ । કર્તવ્યં મખકાર્યં વૈ મયા તેઽદ્ય ધનાર્થિના
'મને દો ગણી દક્ષિણા આપો, તો હું ખરેખર આ બલિ આપશ. આજે ધન માટે હું તમારું યજ્ઞકર્મ પૂર્ણ કરીશ.'
દુઃખિતસ્ય ધનાર્થસ્ય સદાસૂયા પ્રસૂયતે । વ્યાસ ઉવાચ - તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય હરિશ્ચન્દ્રો મુદાન્વિતઃ
જે દુઃખી અને ધન માટે તરસે છે, તેમાં હંમેશા ઈર્ષા જન્મે છે. વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળી હરિશ્ચંદ્ર આનંદિત થયો.
તમુવાચ દદામ્યદ્ય ગવાં શતમનુત્તમમ્ । તદાકર્ણ્ય પિતા તસ્ય પુત્રં હન્તું સમુદ્યતઃ
હરિશ્ચંદ્રએ કહ્યું: 'હું આજે તને શ્રેષ્ઠ સો ગાય આપું છું.' આ સાંભળીને પિતાએ પોતાના પુત્રને મારવાની તૈયારી કરી.
લોભેનાકુલચિત્તોઽસૌ શામિત્રે કૃતનિશ્ચયઃ । સમુદ્યતં ચ તં દૃષ્ટ્વા જનાઃ સર્વે સભાસદઃ
લોભથી મન ઉથલપાથલ થઈ ગયેલું, તેણે દક્ષિણા માટે આ કાર્ય કરવાનો નક્કી કર્યો. તેને આવી રીતે તૈયાર જોઈને બધા લોકો અને સભ્યોએ જોયું.
ચુક્રુશુર્ભૃશદુઃખાર્તા હાહેતિ જગદુર્વચઃ । પિશાચોઽયં મહાપાપી ક્રૂરકર્મા દ્વિજાકૃતિઃ
મોટા દુઃખથી ભરાઈને સૌએ 'હાય હાય' કહી રડવાનું શરૂ કર્યું અને બોલ્યા: 'આ તો રાક્ષસ છે, મહાપાપી છે, ક્રૂર કર્મ કરનાર છે, ભલે બ્રાહ્મણરૂપે હોય.'
યત્સ્વયં સ્વસુતં હન્તુમુદ્યતઃ કુલપાંસનઃ । ધિક્ચાણ્ડાલ કિમેતત્તે પાપકર્મ ચિકીર્ષિતમ્
'આ પોતાનો પુત્ર મારવા ઊભો છે, કુળને કલંક લગાડનાર છે! ધિક્કાર છે, હે ચંડાળ! તું આ કયું પાપકર્મ કરવા જઈ રહ્યો છે?'
હત્વા સુતં ધનં પ્રાપ્ય કિં સુખં તે ભવિષ્યતિ । આત્મા વૈ જાયતે પુત્ર અઙ્ગાદ્વૈ વેદભાષિતમ્
'પુત્રને મારીને ધન મેળવ્યા પછી તને શું સુખ મળશે? વેદમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પુત્ર પોતાનો જ અંશ છે.'
તત્કથં પાપબુદ્ધે ત્વમાત્માનં હન્તુમિચ્છસિ । એવં કોલાહલે તત્ર જાતે કુશિકનન્દનઃ
'પાપી મનવાળો, તું કેમ પોતાને જ મારવા ઈચ્છે છે?' એ રીતે ત્યાં ભારે હોબાળો થયો ત્યારે કુશિકપુત્ર આવી પહોંચ્યા.
સમીપં નૃપતેર્ગત્વા તમુવાચ દયાપરઃ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - રાજન્નમું શુનઃશેપં રુદન્તં ભૃશદુઃખિતમ્
રાજા પાસે જઈ દયાથી ભરેલા વિશ્વામિત્ર બોલ્યા: 'હે રાજા, આ શુનઃશેપ રડતો અને ખૂબ દુઃખી છે—'
ક્રતુસ્તે ભવિતા પૂર્ણો રોગનાશશ્ચ સર્વથા । દયાસમં નાસ્તિ પુણ્યં પાપં હિંસાસમં નહિ
'તમારું યજ્ઞ પૂર્ણ થશે અને બધા રોગ દૂર થશે; દયા જેટલું પુણ્ય બીજું નથી અને હિંસા જેટલું પાપ બીજું નથી.'
રાગિણાં રોચનાર્થાય નોદનેયં વિચારય । આત્મદેહસ્ય રક્ષાર્થં પરદેહનિકૃન્તનમ્
'પોતાના આનંદ કે રક્ષણ માટે બીજાના શરીરનું વિનાશ કરવું યોગ્ય નથી; પોતાના શરીરનું રક્ષણ કરવા બીજાનું નાશ ન કરવું.'
ન કર્તવ્યં મહારાજ સર્વતઃ શુભમિચ્છતા । દયયા સર્વભૂતેષુ સન્તુષ્ટો યેન કેન ચ
હે રાજા, જે સર્વ રીતે શુભતા ઈચ્છે છે, તેણે કોઈ પણ કાર્ય કરવું નહીં જોઈએ; બધાં પ્રાણીઓ પર દયા રાખીને અને જેમ બને તેમ સંતોષમાં રહેવું જોઈએ.
સર્વેન્દ્રિયોપશાન્ત્યા ચ તુષ્યત્યાશુ જગત્પતિઃ । આત્મવત્સર્વભૂતેષુ ચિન્તનીયં નૃપોત્તમ
જ્યારે બધા ઇન્દ્રિયો શાંત થાય અને મન પ્રસન્ન રહે, ત્યારે જગતના સ્વામી તરત પ્રસન્ન થાય છે; હે શ્રેષ્ઠ રાજા, દરેક પ્રાણીમાં પોતાને જ જોવું જોઈએ.
જીવિતવ્યં પ્રિયં નૂનં સર્વેષાં સર્વદા કિલ । ત્વમિચ્છસિ સુખં કર્તું દેહે હત્વા ત્વમું દ્વિજમ્
નિશ્ચયે જ, દરેકને હંમેશા જીવવું અને પોતાને પ્રિય વસ્તુઓ મેળવવી ગમતી હોય છે; તું આ દ્વિજને મારવાથી પોતાના શરીરમાં સુખ મેળવવા ઇચ્છે છે.
કથં નેચ્છેદસૌ દેહં રક્ષિતું સ્વસુખાસ્પદમ્ । પૂર્વજન્મકૃતં વૈરં નાનેન સહ તે નૃપ
તે પોતાનું શરીર, જે પોતાનાં સુખનું આધારસ્થાન છે, તેને બચાવવાની ઇચ્છા કેમ નહીં કરે? હે રાજા, તારા અને તેના વચ્ચે અગાઉના જન્મનું કોઈ વેર નથી.