ચૂડાકરણકાલે તુ પ્રવૃત્તે પરમોત્સવે । સમ્પ્રાપ્તસ્તરસા પાશી ભવનં નૃપતેઃ પુનઃ
જ્યારે મુંડન વિધિના પર્વે મહોત્સવ શરૂ થયો, ત્યારે વરુણદેવ ઝડપથી ફરી રાજાના મહેલમાં આવ્યા.
યદાઙ્કે સુતમાદાય રાજ્ઞી નૃપતિસન્નિધૌ । ઉપવિષ્ટા ક્રિયાકાલે તદૈવ વરુણોઽભ્યગાત્
જ્યારે રાણી પોતાના પુત્રને ગોદમાં લઈને, રાજાની હાજરીમાં વિધિ સમયે બેઠી હતી, એ સમયે વરુણદેવ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
કુરુ કર્મેતિ વિસ્પષ્ટં વચનં કથયન્નૃપમ્ । વિપ્રરૂપધરઃ શ્રીમાન્ પ્રત્યક્ષ ઇવ પાવકઃ
'કર્મ કરો' એમ સ્પષ્ટ કહીને, તેજસ્વી વરુણદેવ બ્રાહ્મણરૂપે રાજા સામે પ્રગટ થયા, જાણે અગ્નિ સ્વયં હાજર હોય.
નૃપતિસ્ત્વં સમાલોક્ય બભૂવાતીવ વિહ્વલઃ । નમશ્ચકાર તં ભીત્યા કૃતાઞ્જલિપુટઃ પુરઃ
રાજાએ તેમને જોઈને ખૂબ ગભરાઈ ગયો; ભયથી તેણે હાથ જોડીને નમન કર્યું.
વિધિવત્પૂજયિત્વા તં રાજોવાચ વિનીતવાન્ । સ્વામિન્ કાર્યં કરોમ્યદ્ય મખસ્ય વિધિપૂર્વકમ્
રાજાએ યોગ્ય વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી અને વિનમ્રતાથી કહ્યું: 'પ્રભુ, આજે હું યજ્ઞ માટે નિર્ધારિત વિધિ કરવાનું ઇચ્છું છું.'
વક્તવ્યમસ્તિ તત્રાપિ શૃણુષ્વૈકમના વિભો । યુક્તં ચેન્મન્યસે સ્વામિંસ્તદ્ બ્રવીમિ તવાગ્રતઃ
'હજી એક વાત કહેવાની છે—મહેરબાની કરીને ધ્યાનથી સાંભળો, પ્રભુ. જો તમને યોગ્ય લાગે, તો હું તમારી સામે એ વાત રજૂ કરું.'
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ । સંસ્કૃતાશ્ચાન્યથા શૂદ્રા એવં વેદવિદો વિદુઃ
'બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—આ ત્રણ જાતિઓ દ્વિજ કહેવાય છે; બાકીના બધા શૂદ્ર છે—આ રીતે વેદ જાણનારા સમજાવે છે.'
તસ્માદયં સુતો મેઽદ્ય શુદ્રવદ્વર્તતે શિશુઃ । ઉપનીતઃ ક્રિયાર્હઃ સ્યાદિતિ વેદેષુ નિર્ણયઃ
'એથી, મારા પુત્રનું વર્તન હાલમાં શૂદ્ર જેવું છે; પણ વેદોમાં સ્પષ્ટ છે કે, ઉપનયન થયા પછી તે યજ્ઞાદિ કર્મો માટે યોગ્ય બને છે.'
રાજ્ઞામેકાદશે વર્ષે સદોપનયનં સ્મૃતમ્ । અષ્ટમે બ્રાહ્મણાનાં ચ વૈશ્યાનાં દ્વાદશે કિલ
'રાજાઓ માટે ઉપનયન અગિયારમા વર્ષમાં, બ્રાહ્મણો માટે આઠમા અને વૈશ્યો માટે બારમા વર્ષમાં કરવું કહેવામાં આવ્યું છે.'
દયસે યદિ દેવેશ દીનં માં સેવકં તવ । તદોપનીય કર્તાસ્મિ પશુના યજ્ઞમુત્તમમ્
'દેવેશ, જો તમે તમારા આ દયાળુ સેવક પર કૃપા કરો, તો હું મારા પુત્રનું ઉપનયન કરાવીને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કરું.'
લોકપાલોઽસિ ધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ । મન્યસે મદ્વચઃ સત્યં તદ્ ગચ્છ ભવનં વિભો
'તમે લોકપાલ છો, ધર્મને જાણો છો અને બધાં શાસ્ત્રોમાં નિપુણ છો. જો તમને મારું કહેવું સાચું લાગે, તો પ્રભુ, હવે તમારા ઘરે જાઓ.'
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાવાન્ યાદસાં પતિઃ । ઓમિત્યુક્ત્વા યયાવાશુ પ્રસન્નવદનો નૃપઃ
વ્યાસ કહે છે: એના વચન સાંભળી, દયાળુ જળદેવતા પ્રસન્ન ચહેરે 'ઑમ' કહીને તરત જ ચાલ્યા ગયા, રાજા.
ગતેઽથ વરુણો રાજા બભૂવાતિમુદાન્વિતઃ । સુખં પ્રાપ્ય સુતસ્યૈવં રાજા મુદમવાપ હ
પછી જ્યારે વરુણ ગયા, ત્યારે રાજા ખૂબ આનંદિત થયા; પુત્ર મળવાથી તેમને મહાન સુખ મળ્યું અને તેઓ આનંદમાં ડૂબી ગયા.
ચકાર રાજકાર્યાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્તદા નૃપઃ । કાલેન વ્રજતા પુત્રો બભૂવ દશવાર્ષિકઃ
પછી રાજા હરિશ્ચંદ્રે રાજકામ સંભાળ્યું; સમય જતાં પુત્ર દસ વર્ષનો થયો.
તસ્યોપવીતસામગ્રીં વિભૂતિસદૃશીં નૃપઃ । ચકાર બ્રાહ્મણૈઃ શિષ્ટૈરન્વિતઃ સચિવૈસ્તથા
રાજાએ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને મંત્રીઓ સાથે મળીને પુત્ર માટે યોગ્ય ઉપવીત અને બીજી જરૂરી સામગ્રી તૈયાર કરી.
એકાદશે સુતાસ્યાબ્દે વ્રતબન્ધવિધૌ નૃપઃ । વિદધે વિધિવત્કાર્યં ચિત્તે ચિન્તાતુરઃ પુનઃ
પુત્રના અગિયારમા વર્ષમાં, ઉપનયન સંસ્કાર સમયે, રાજાએ યોગ્ય વિધિપૂર્વક બધાં કામ કર્યા, છતાં મનમાં ફરી ચિંતા હતી.
વર્તમાને તથા કાર્યે ઉપનીતે કુમારકે । આજગામાથ વરુણો વિપ્રવેષધરસ્તદા
જ્યારે ઉપનયન વિધિ ચાલી રહી હતી અને પુત્રનું સંસ્કાર થયું, ત્યારે વરુણ બ્રાહ્મણના વેશમાં ત્યાં આવ્યા.
તં વીક્ષ્ય નૃપતિસ્તૂર્ણં પ્રણમ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ । કૃતાઞ્જલિપુટઃ પ્રીતઃ પ્રત્યુવાચ સુરોત્તમમ્
રાજાએ તેમને જોઈ તરત જ નમન કર્યું, હાથ જોડીને તેમના સામે ઊભા રહ્યા અને આનંદપૂર્વક દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વરુણને સંબોધ્યા.
દેવ દત્તોપવીતોઽયં પશુયોગ્યોઽસ્તિ મે સુતઃ । પ્રસાદાત્તવ મે શોકો ગતો વન્ધ્યાપવાદજઃ
'દેવ, હવે મારા પુત્રને ઉપવીત મળ્યું છે અને તે યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે; તમારી કૃપાથી સંતાનહીનતાનો દુઃખ અને કલંક હવે દૂર થયો છે.'
કર્તુમિચ્છામ્યહં યજ્ઞં પ્રભૂતવરદક્ષિણમ્ । સમયે શૃણુ ધર્મજ્ઞ સત્યમદ્ય બ્રવીમ્યહમ્
'હું વિશાળ દાન અનેSouth દક્ષિણાવાળું યજ્ઞ કરવાનું ઇચ્છું છું; સમય સાંભળો, ધર્મજ્ઞ, આજે હું સાચું કહું છું.'
સમાવર્તનકર્માન્તે કરિષ્યામિ તવેપ્સિતમ્ । મમોપરિ દયાં કૃત્વા તાવત્ત્વં ક્ષન્તુમર્હસિ
'સમાવર્તન સંસ્કાર પૂરો થાય ત્યારે હું તમારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ; ત્યાં સુધી મારા પર દયા રાખો અને થોડી રાહ જુઓ.'
વરુણ ઉવાચ - પ્રતારયસિ માં રાજન્ પુત્રપ્રેમાકુલો ભૃશમ્ । મુહુર્મુહુર્મતિં કૃત્વા યુક્તિયુક્તાં મહામતે
વરુણે કહ્યું: 'રાજા, તમે પુત્રપ્રેમમાં મગ્ન થઈ મને વારંવાર ટાળો છો; વારંવાર નવી યુક્તિઓ શોધો છો, બુદ્ધિશાળી હોવા છતાં.'
ગચ્છામ્યદ્ય મહારાજ વચસા તવ નોદિતઃ । આગમિષ્યામિ સમયે સમાવર્તનકર્મણિ
હું આજે જાઉં છું, મહારાજ, તમારે કહેવા પર નહીં; યોગ્ય સમયે વિધિ પૂર્ણ કરવા પાછો આવીશ.
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ પાશી તપાપૃચ્છ્ય વિશાંપતે । રાજા પ્રમુદિતઃ કાર્યં ચકાર ચ યથોત્તરમ્
આ રીતે કહીને, પાશી વિદાય લઈને ચાલ્યો ગયો; રાજા આનંદિત થઈને પોતાનું કામ યોગ્ય રીતે કરવા લાગ્યા.
આગતં વરુણં દૃષ્ટ્વા કુમારોઽતિવિચક્ષણઃ । યજ્ઞસ્ય સમયં જ્ઞાત્વા તદા ચિન્તાતુરોઽભવત્
વરુણને આવ્યા જોઈ, અત્યંત બુદ્ધિશાળી રાજકુમારે યજ્ઞનો સમય સમજીને ચિંતામાં પડી ગયો.
શોકસ્ય કારણં રાજ્ઞઃ પર્યપૃચ્છદિતસ્તતઃ । જ્ઞાત્વાત્મવધમાયુષ્મન્ ગમનાય મતિં દધૌ
પછી તેણે રાજાને દુઃખનું કારણ પૂછ્યું; પોતાને મૃત્યુ આવવાની વાત જાણી, લાંબા આયુષ્ય ધરાવનારએ જવાનું નક્કી કર્યું.
નિશ્ચયં પરમં કૃત્વા સમ્મન્ત્ર્ય સચિવાત્મજૈઃ । પ્રયયૌ નગરાત્તસ્માન્નિર્ગત્ય વનમપ્યસૌ
પક્કો નિર્ણય કરીને, મંત્રીઓ અને તેમના પુત્રો સાથે વિચાર વિમર્શ કર્યા પછી, તે શહેર છોડીને વનમાં ગયો.
ગતે પુત્રે નૃપઃ કામં દુઃખિતોઽભૂદ્ ભૃશં તદા । પ્રેરયામાસ દૂતાન્સ્વાંસ્તસ્યાન્વેષણકામ્યયા
પુત્ર જતા, રાજા ખૂબ જ દુઃખી થયો; તેણે પોતાના દૂતોને પુત્રની શોધ માટે મોકલ્યા.
એવં ગતેઽથ કાલેઽસૌ વરુણસ્તદ્ગૃહં ગતઃ । રાજાનં શોકસન્તપ્તં કુરુ યજ્ઞમિતિ બ્રુવન્
આ રીતે થોડો સમય પસાર થતાં, વરુણ એ ઘરમાં આવ્યો; દુઃખે વ્યાકુળ રાજાને કહ્યું: 'યજ્ઞ કરો.'
રાજા પ્રણમ્ય તં પ્રાહ દેવદેવ કરોમિ કિમ્ । ન જાને ક્વાપિ પુત્રો મે ગતસ્ત્વદ્ય ભયાકુલઃ
રાજાએ નમન કરીને કહ્યું: 'દેવોના દેવ, હું શું કરું? મને ખબર નથી કે આજે પુત્ર ક્યાં ગયો છે, અને હું ભયથી વ્યાકુળ છું.'