પુનર્દન્તોદ્ભવં જ્ઞાત્વા પ્રચેતા દ્વિજરૂપવાન્ । આજગામ ગૃહે તસ્ય કુરુ કાર્યમિતિ બ્રુવન્
પછી, દાંત ઉગ્યા છે એ જાણીને, પ્રચેતાએ બ્રાહ્મણરૂપે તેના ઘરમાં આવીને કહ્યું: 'હવે તમારો વચન પૂરો કરો.'
ભૂપાલોઽપિ જલાધીશં વીક્ષ્ય પ્રાપ્તં દ્વિજાકૃતિમ્ । પ્રણમ્યાસનસમ્માનૈઃ પૂજયામાસ સાદરમ્
રાજાએ જળના સ્વામી બ્રાહ્મણરૂપે આવ્યા છે તે જોઈ, નમન કર્યું અને આદરપૂર્વક આસન અને સન્માનથી તેમની પૂજા કરી.
સ્તુત્વા પ્રોવાચ વચનં વિનયાનતકન્ધરઃ । કરોમિ વિધિવત્કામં મખં પ્રબલદક્ષિણમ્
પ્રશંસા કરીને, નમ્રતાથી માથું ઝુકાવીને રાજાએ કહ્યું: 'હું યોગ્ય રીતથી અને ઉદાર દાન સાથે ઇચ્છિત યજ્ઞ કરિશ.'
બાલોઽપ્યકૃતચૌલોઽયં ગર્ભકેશો ન સમ્મતઃ । યજ્ઞાર્થે પશુકરણે મયા વૃદ્ધમુખાચ્છ્રુતમ્
આ બાળક હજુ ઉપનયન વિધિ વિના છે, તેની જન્મના વાળ પણ નથી ઉતાર્યા; તેથી તેને યજ્ઞમાં પશુ તરીકે માન્ય નથી—આ વાત મેં વૃદ્ધો પાસેથી સાંભળી છે.
તાવત્ક્ષમસ્વ વારીશ વિધિં જાનાસિ શાશ્વતમ્ । કર્તવ્યઃ સર્વથા યજ્ઞો મુણ્ડનાન્તે શિશોઃ કિલ
હે જળના સ્વામી, થોડી રાહ આપો; તમે તો શાશ્વત નિયમ જાણો છો. બાળકનું મુંડન થયા પછી જ યજ્ઞ કરવો જોઈએ.
તસ્યેતિ વચનં શ્રુત્વા પ્રચેતાઃ પ્રાહ તં પુનઃ । પ્રતારયસિ માં રાજન્ પુનઃ પુનરિદં બ્રુવન્
રાજાના આ શબ્દો સાંભળી વરુણદેવ ફરી બોલ્યા: 'હે રાજા, તમે વારંવાર આ જ વાત કહી મને છેતરાવ છો.'
અપિ તે સર્વસામગ્રી વર્તતે નૃપતેઽધુના । પુત્રસ્નેહનિબદ્ધસ્ત્વં વઞ્ચયસ્યેવ સામ્પ્રતમ્
'હે રાજા, હવે તો બધું તૈયાર છે ને? પુત્રપ્રેમમાં બંધાઈને તમે મને છેતરી રહ્યા હો એવું લાગે છે.'
ક્ષૌરકર્મવિધિં કૃત્વા ન કર્તાસિ મખં યદિ । તદાહં દારુણં શાપં દાસ્યે કોપસમન્વિતઃ
'જો મુંડન વિધિ પછી પણ યજ્ઞ નહીં કરો, તો હું ગુસ્સામાં આવીને તમને ભયાનક શાપ આપીશ.'
અદ્ય ગચ્છામિ રાજેન્દ્ર વચનાત્તવ માનદ । ન મૃષા વચનં કાર્યં ત્વયેક્ષ્વાકુકુલોદ્ભવ
'હે રાજાધિરાજ, આજે હું તમારી વાત માનીને જાઉં છું. હે ઇક્ષ્વાકુકુળના વંશજ, તમારું વચન ખોટું ન પડે.'
ઇત્યાભાષ્ય યયાવાશુ પ્રચેતા નૃપતેર્ગૃહાત્ । રાજા પરમસન્તુષ્ટો નનન્દ ભવને તદા
આ રીતે કહીને વરુણદેવ તરત જ રાજાના ઘરમાંથી ચાલ્યા ગયા. રાજા ખૂબ આનંદિત થયો અને મહેલમાં આનંદ માણ્યો.
ચૂડાકરણકાલે તુ પ્રવૃત્તે પરમોત્સવે । સમ્પ્રાપ્તસ્તરસા પાશી ભવનં નૃપતેઃ પુનઃ
જ્યારે મુંડન વિધિના પર્વે મહોત્સવ શરૂ થયો, ત્યારે વરુણદેવ ઝડપથી ફરી રાજાના મહેલમાં આવ્યા.
યદાઙ્કે સુતમાદાય રાજ્ઞી નૃપતિસન્નિધૌ । ઉપવિષ્ટા ક્રિયાકાલે તદૈવ વરુણોઽભ્યગાત્
જ્યારે રાણી પોતાના પુત્રને ગોદમાં લઈને, રાજાની હાજરીમાં વિધિ સમયે બેઠી હતી, એ સમયે વરુણદેવ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
કુરુ કર્મેતિ વિસ્પષ્ટં વચનં કથયન્નૃપમ્ । વિપ્રરૂપધરઃ શ્રીમાન્ પ્રત્યક્ષ ઇવ પાવકઃ
'કર્મ કરો' એમ સ્પષ્ટ કહીને, તેજસ્વી વરુણદેવ બ્રાહ્મણરૂપે રાજા સામે પ્રગટ થયા, જાણે અગ્નિ સ્વયં હાજર હોય.
નૃપતિસ્ત્વં સમાલોક્ય બભૂવાતીવ વિહ્વલઃ । નમશ્ચકાર તં ભીત્યા કૃતાઞ્જલિપુટઃ પુરઃ
રાજાએ તેમને જોઈને ખૂબ ગભરાઈ ગયો; ભયથી તેણે હાથ જોડીને નમન કર્યું.
વિધિવત્પૂજયિત્વા તં રાજોવાચ વિનીતવાન્ । સ્વામિન્ કાર્યં કરોમ્યદ્ય મખસ્ય વિધિપૂર્વકમ્
રાજાએ યોગ્ય વિધિપૂર્વક તેમની પૂજા કરી અને વિનમ્રતાથી કહ્યું: 'પ્રભુ, આજે હું યજ્ઞ માટે નિર્ધારિત વિધિ કરવાનું ઇચ્છું છું.'
વક્તવ્યમસ્તિ તત્રાપિ શૃણુષ્વૈકમના વિભો । યુક્તં ચેન્મન્યસે સ્વામિંસ્તદ્ બ્રવીમિ તવાગ્રતઃ
'હજી એક વાત કહેવાની છે—મહેરબાની કરીને ધ્યાનથી સાંભળો, પ્રભુ. જો તમને યોગ્ય લાગે, તો હું તમારી સામે એ વાત રજૂ કરું.'
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ । સંસ્કૃતાશ્ચાન્યથા શૂદ્રા એવં વેદવિદો વિદુઃ
'બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—આ ત્રણ જાતિઓ દ્વિજ કહેવાય છે; બાકીના બધા શૂદ્ર છે—આ રીતે વેદ જાણનારા સમજાવે છે.'
તસ્માદયં સુતો મેઽદ્ય શુદ્રવદ્વર્તતે શિશુઃ । ઉપનીતઃ ક્રિયાર્હઃ સ્યાદિતિ વેદેષુ નિર્ણયઃ
'એથી, મારા પુત્રનું વર્તન હાલમાં શૂદ્ર જેવું છે; પણ વેદોમાં સ્પષ્ટ છે કે, ઉપનયન થયા પછી તે યજ્ઞાદિ કર્મો માટે યોગ્ય બને છે.'
રાજ્ઞામેકાદશે વર્ષે સદોપનયનં સ્મૃતમ્ । અષ્ટમે બ્રાહ્મણાનાં ચ વૈશ્યાનાં દ્વાદશે કિલ
'રાજાઓ માટે ઉપનયન અગિયારમા વર્ષમાં, બ્રાહ્મણો માટે આઠમા અને વૈશ્યો માટે બારમા વર્ષમાં કરવું કહેવામાં આવ્યું છે.'
દયસે યદિ દેવેશ દીનં માં સેવકં તવ । તદોપનીય કર્તાસ્મિ પશુના યજ્ઞમુત્તમમ્
'દેવેશ, જો તમે તમારા આ દયાળુ સેવક પર કૃપા કરો, તો હું મારા પુત્રનું ઉપનયન કરાવીને શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કરું.'
લોકપાલોઽસિ ધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ । મન્યસે મદ્વચઃ સત્યં તદ્ ગચ્છ ભવનં વિભો
'તમે લોકપાલ છો, ધર્મને જાણો છો અને બધાં શાસ્ત્રોમાં નિપુણ છો. જો તમને મારું કહેવું સાચું લાગે, તો પ્રભુ, હવે તમારા ઘરે જાઓ.'
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાવાન્ યાદસાં પતિઃ । ઓમિત્યુક્ત્વા યયાવાશુ પ્રસન્નવદનો નૃપઃ
વ્યાસ કહે છે: એના વચન સાંભળી, દયાળુ જળદેવતા પ્રસન્ન ચહેરે 'ઑમ' કહીને તરત જ ચાલ્યા ગયા, રાજા.
ગતેઽથ વરુણો રાજા બભૂવાતિમુદાન્વિતઃ । સુખં પ્રાપ્ય સુતસ્યૈવં રાજા મુદમવાપ હ
પછી જ્યારે વરુણ ગયા, ત્યારે રાજા ખૂબ આનંદિત થયા; પુત્ર મળવાથી તેમને મહાન સુખ મળ્યું અને તેઓ આનંદમાં ડૂબી ગયા.
ચકાર રાજકાર્યાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્તદા નૃપઃ । કાલેન વ્રજતા પુત્રો બભૂવ દશવાર્ષિકઃ
પછી રાજા હરિશ્ચંદ્રે રાજકામ સંભાળ્યું; સમય જતાં પુત્ર દસ વર્ષનો થયો.
તસ્યોપવીતસામગ્રીં વિભૂતિસદૃશીં નૃપઃ । ચકાર બ્રાહ્મણૈઃ શિષ્ટૈરન્વિતઃ સચિવૈસ્તથા
રાજાએ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો અને મંત્રીઓ સાથે મળીને પુત્ર માટે યોગ્ય ઉપવીત અને બીજી જરૂરી સામગ્રી તૈયાર કરી.
એકાદશે સુતાસ્યાબ્દે વ્રતબન્ધવિધૌ નૃપઃ । વિદધે વિધિવત્કાર્યં ચિત્તે ચિન્તાતુરઃ પુનઃ
પુત્રના અગિયારમા વર્ષમાં, ઉપનયન સંસ્કાર સમયે, રાજાએ યોગ્ય વિધિપૂર્વક બધાં કામ કર્યા, છતાં મનમાં ફરી ચિંતા હતી.
વર્તમાને તથા કાર્યે ઉપનીતે કુમારકે । આજગામાથ વરુણો વિપ્રવેષધરસ્તદા
જ્યારે ઉપનયન વિધિ ચાલી રહી હતી અને પુત્રનું સંસ્કાર થયું, ત્યારે વરુણ બ્રાહ્મણના વેશમાં ત્યાં આવ્યા.
તં વીક્ષ્ય નૃપતિસ્તૂર્ણં પ્રણમ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ । કૃતાઞ્જલિપુટઃ પ્રીતઃ પ્રત્યુવાચ સુરોત્તમમ્
રાજાએ તેમને જોઈ તરત જ નમન કર્યું, હાથ જોડીને તેમના સામે ઊભા રહ્યા અને આનંદપૂર્વક દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વરુણને સંબોધ્યા.
દેવ દત્તોપવીતોઽયં પશુયોગ્યોઽસ્તિ મે સુતઃ । પ્રસાદાત્તવ મે શોકો ગતો વન્ધ્યાપવાદજઃ
'દેવ, હવે મારા પુત્રને ઉપવીત મળ્યું છે અને તે યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે; તમારી કૃપાથી સંતાનહીનતાનો દુઃખ અને કલંક હવે દૂર થયો છે.'
કર્તુમિચ્છામ્યહં યજ્ઞં પ્રભૂતવરદક્ષિણમ્ । સમયે શૃણુ ધર્મજ્ઞ સત્યમદ્ય બ્રવીમ્યહમ્
'હું વિશાળ દાન અનેSouth દક્ષિણાવાળું યજ્ઞ કરવાનું ઇચ્છું છું; સમય સાંભળો, ધર્મજ્ઞ, આજે હું સાચું કહું છું.'