દૈવં પુરુષકારશ્ચ માનનીયાવિમૌ નૃભિઃ । ઉદ્યમેન વિના કાર્યસિદ્ધિઃ સઞ્જાયતે કથમ્
માનવોએ ભાગ્ય અને મહેનત બંનેને માન આપવું જોઈએ; મહેનત વિના કોઈ કામ પૂરું કેવી રીતે થઈ શકે?
ન્યાયતસ્તુ નરૈઃ કાર્ય ઉદ્યમસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ । કૃતે તસ્મિન્ભવેત્સિદ્ધિર્નાન્યથા નૃપસત્તમ
જેણે સાચું સમજ્યું છે, એવા બુદ્ધિશાળી માણસોએ યોગ્ય રીતે જ મહેનત કરવી જોઈએ; એવું કરવાથી જ સફળતા મળે છે, બીજું કોઈ રસ્તો નથી, રાજા.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગુરોરમિતતેજસઃ । પ્રણમ્ય નિર્યયૌ રાજા તપસે કૃતનિશ્ચયઃ
ગુરુના આ વચન સાંભળી, રાજાએ તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યું અને મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને તપ કરવા નીકળી પડ્યો.
ગઙ્ગાતીરે શુભે સ્થાને કૃતપદ્માસનો નૃપઃ । ધ્યાયન્પાશધરં ચિત્તે ચચાર દુશ્ચરં તપઃ
ગંગાના પવિત્ર કાંઠે, રાજાએ કમળની આસન બનાવી, મનમાં પાશધારી ભગવાનનું ધ્યાન કરીને કઠિન તપ કર્યું.
એવં તપસ્યતસ્તસ્ય પ્રચેતા દૃષ્ટિગોચરઃ । કૃપયાભૂન્મહારાજ પ્રસન્નમુખપઙ્કજઃ
એ રીતે તપ કરતા, મહારાજા, પ્રચેતાએ દયાભાવથી ખીલેલા કમળ જેવા મુખ સાથે રાજાને દર્શન આપ્યાં.
હરિશ્ચન્દ્રમુવાચેદં વચનં યાદસાં પતિઃ । વરં વરય ધર્મજ્ઞ તુષ્ટોઽસ્મિ તપસા તવ
જળના દેવતાએ હરિશ્ચંદ્રને કહ્યું: 'ધર્મને જાણનારા, તું જે ઇચ્છે તે વર માંગ; તારી તપસ્યાથી હું પ્રસન્ન છું.'
રાજોવાચ - અનપત્યોઽસ્મિ દેવેશ પુત્રં દેહિ સુખપ્રદમ્ । ઋણત્રયાપહારાર્થમુદ્યમોઽયં મયા કૃતઃ
રાજાએ કહ્યું: 'દેવ, હું સંતાનવિહોણો છું; મને સુખ આપનાર પુત્ર આપો. ત્રણ ઋણમાંથી મુક્ત થવા માટે જ મેં આ મહેનત કરી છે.'
નૃપસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રગલ્ભં દુઃખિતસ્ય ચ । સ્મિતપૂર્વં તતઃ પાશી તમાહ પુરાઃ સ્થિતમ્
રાજાના દ્રઢ અને દુઃખથી ભરેલા વચન સાંભળી, પાશધારી ભગવાને સ્મિત સાથે, સામે ઉભેલા રાજાને કહ્યું.
વરુણ ઉવાચ - પુત્રો યદિ ભવેદ્રાજન્ ગુણી મનસિ વાઞ્છિતઃ । સિદ્ધે કાર્યે તતઃ પશ્ચાત્કિં કરિષ્યસિ મે પ્રિયમ્
વરુણે કહ્યું: 'રાજા, જો તને મનગમતો ગુણવાન પુત્ર મળે, તો તારી ઈચ્છા પૂર્ણ થયા પછી તું મને શું પ્રસન્ન કરવા કરશે?'
યદિ ત્વં તેન પુત્રેણ માં યજેથા વિશઙ્કિતઃ । પશુબન્ધેન તેનૈવ દદામિ નૃપતે વરમ્
જો તું નિર્ભય થઈને એ પુત્રને જ પશુ બનાવી મારી પૂજા કરે, તો રાજા, હું તને વર આપું છું.
રાજોવાચ - દેવ મે માસ્તુ વન્ધ્યત્વં યજિષ્યેઽહં જલાધિપ । પશું કૃત્વા સુતં પુત્રં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
રાજાએ કહ્યું: 'દેવ, મને સંતાનવિહોણો ન રાખશો; હું જળના સ્વામી, તને મારા પુત્રને પશુ બનાવી યજ્ઞમાં અર્પણ કરીશ—આ હું સાચું કહું છું.'
વન્ધ્યત્વે પરમં દુઃખમસહ્યં ભુવિ માનદ । શોકાગ્નિશમનં નૄણાં તસ્માદ્દેહિ સુતં શુભમ્
માન આપનારા, સંતાનવિહોણું રહેવું એ ધરતી પરનું સૌથી મોટું અને અસહ્ય દુઃખ છે; એ તો માણસો માટે દુઃખની અગ્નિ છે—એથી મને શુભ પુત્ર આપો.
વરુણ ઉવાચ - ભવિષ્યતિ સુતઃ કામં રાજન્ ગચ્છ ગૃહાય વૈ । સત્યં તદ્વચનં કાર્યં યદ્બ્રવીષિ મમાગ્રતઃ
વરુણે કહ્યું: 'રાજા, તને ચોક્કસ પુત્ર થશે; હવે ઘરે જા. જે વચન તું મારા સામે આપ્યું છે, એ સાચું રાખજે.'
વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યુક્તો વરુણેનાસૌ હરિશ્ચન્દ્રો ગૃહં યયૌ । ભાર્યાયૈ કથયામાસ વૃત્તાન્તં વરદાનજમ્
વ્યાસજી કહે છે: વરુણદેવે આવું કહ્યા પછી હરિશ્ચંદ્ર ઘરે ગયો અને પત્નીને મળેલી વરદાનની વાત કહી.
તસ્ય ભાર્યાશતં પૂર્ણં બભૂવાતિમનોહરમ્ । પટ્ટરાજ્ઞી શુભા શૈવ્યા ધર્મપત્ની પતિવ્રતા
રાજાની સો જેટલી પત્નીઓ હતી, બધી ખૂબ જ સુંદર હતી; એમાં મુખ્ય રાણી શૈવ્યા ધર્મપત્ની અને પતિવ્રતા હતી.
કાલે ગતેઽથ સા ગર્ભં દધાર વરવર્ણિની । બભૂવ મુદિતો રાજા શ્રુત્વા દોહદચેષ્ટિતમ્
સમય આવતાં, એ સુંદર રાણીએ ગર્ભ ધારણ કર્યો; અને જ્યારે તેની ઈચ્છાઓ અને લક્ષણો સાંભળી, રાજા આનંદિત થયો.
કારયામાસ વિધિવત્સંસ્કારાન્નૃપતિસ્તદા । માસેઽથ દશમે પૂર્ણે સુષુવે સા શુભે દિને
પછી રાજાએ બધાં વિધિપૂર્વક સંસ્કાર કરાવ્યા; અને દસમો મહિનો પૂર્ણ થતાં, શુભ દિવસે પુત્રનું જન્મ થયો.
તારાગ્રહબલોપેતે પુત્રં દેવસુતોપમમ્ । પુત્રે જાતે નૃપઃ સ્નાત્વા બ્રાહ્મણૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ
તારા અને ગ્રહો શુભ હતા ત્યારે દેવપુત્ર જેવો પુત્ર થયો; પુત્રના જન્મ પછી રાજાએ સ્નાન કર્યું અને બ્રાહ્મણો સાથે ઉત્સવ મનાવ્યો.
ચકાર જાતકર્માદૌ દદૌ દાનાનિ ભૂરિશઃ । રાજ્ઞશ્ચાતિપ્રમોદોઽભૂત્પુત્રજન્મસમુદ્ભવઃ
જન્મના સંસ્કાર કરાયા અને રાજાએ ખૂબ દાન આપ્યું; પુત્રના જન્મથી રાજાને અતિ આનંદ થયો.
બભૂવ પરમોદારો ધનધાન્યસમન્વિતઃ । વિશેષદાનસંયુક્તો ગીતવાદિત્રસંકુલઃ
ઘણા ધન-ધાન્ય સાથે ઉદારતા દેખાઈ; વિશેષ દાન અપાયા અને ગાન-વાદ્યથી ઉત્સવ ગૂંજી ઉઠ્યો.
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય જલોદરવ્યાધિપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ - પ્રવૃત્તે સદને તસ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રમહોત્સવે । આજગામ તદા પાશી વિપ્રવેષધરઃ શુભઃ
વ્યાસજી બોલ્યા: રાજાના મહેલમાં પુત્ર જન્મનો મહોત્સવ શરૂ થયો ત્યારે એક પાશધારી, બ્રાહ્મણવેશ ધારણ કરેલો મહાન પુરુષ ત્યાં આવ્યો.
સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા નૃપં પ્રાહ વરુણોઽહં નિશામય । પુત્રો જાતસ્તવાધીશ યજાનેન નૃપાશુ મામ્
તેણે 'મંગળ' કહીને રાજાને સંબોધ્યા: 'હું વરુણ છું, જાણો. હે રાજા, તારો પુત્ર થયો છે; હવે વિલંબ કર્યા વિના મારા માટે યજ્ઞ કર.'
સત્યં કુરુ વચો રાજન્ યત્પ્રોક્તં ભવતઃ પુરા । વન્ધ્યત્વં તુ ગતં તેઽદ્ય વરદાનેન મે કિલ
હે રાજા, જે વચન તું પહેલાં આપ્યું હતું, તે સાચું કર; આજે મારા આશીર્વાદથી તારી સંતાનહીનતા દૂર થઈ છે.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજા ચિન્તાં ચકાર હ । કથં હન્મિ સુતં જાતં જલજેન સમાનનમ્
આ શબ્દો સાંભળી રાજા ચિંતામાં પડી ગયો: 'હું કમળ સમાન મારા નવા જન્મેલા પુત્રને કેવી રીતે બલિ ચઢાવું?
લોકપાલઃ સમાયાતો વિપ્રવેષેણ વીર્યવાન્ । ન દેવહેલનં કાર્યં સર્વથા શુભમિચ્છતા
વિશ્વના રક્ષક, શક્તિશાળી દેવતા બ્રાહ્મણ રૂપે આવ્યા છે; શુભ ઈચ્છનારએ કદી પણ દેવતાઓનું અવમાન કરવું નહીં.
પુત્રસ્નેહઃ સુદુશ્છેદ્યઃ સર્વથા પ્રાણિભિઃ સદા । કિં કરોમિ કથં મે સ્યાત્સુખં સન્તતિસમ્ભવમ્
પુત્રપ્રેમ બધાં જીવ માટે બહુ જ કઠણતાથી તૂટે છે; હવે શું કરું? અને કેવી રીતે સંતાન સાથે સુખી રહી શકું?
ધૈર્યમાલમ્બ્ય ભૂપાલસ્તં નત્વા પ્રતિપૂજ્ય ચ । ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં યુક્તં વિનયપૂર્વકમ્
રાજાએ ધૈર્ય રાખીને તેમને વંદન કરી સન્માન આપ્યો અને વિનયપૂર્વક મીઠા અને યોગ્ય શબ્દો કહ્યા.
રાજોવાચ - દેવદેવ તવાનુજ્ઞાં કરોમિ કરુણાનિધે । વેદોક્તેન વિધાનેન મખં ચ બહુદક્ષિણમ્
રાજાએ કહ્યું: 'હે દેવોના દેવ, તમારી આજ્ઞા મુજબ, દયા સાગર, હું વેદોક્ત વિધિથી બહુ દક્ષિણાવાળો યજ્ઞ કરીશ.'
પુત્રે જાતે દશાહેન કર્મયોગ્યો ભવેત્પિતા । માસેન શુધ્યેજ્જનની દમ્પતી તત્ર કારણમ્
પુત્રના જન્મે દસ દિવસે પિતા કર્મ માટે યોગ્ય બને છે; માતા એક માસે શુદ્ધ થાય છે—દંપતી માટે એ જ કારણ છે.
સર્વજ્ઞોઽસિ પ્રચેતસ્ત્વં ધર્મં જાનાસિ શાશ્વતમ્ । કૃપાં કુરુ ત્વં વારીશ ક્ષમસ્વ પરમેશ્વર
તમે સર્વજ્ઞ છો, હે પ્રચેતસ, અને શાશ્વત ધર્મ જાણો છો; હે જળના સ્વામી, કૃપા કરો, હે પરમેશ્વર, મને માફ કરો.