સામદાનાદયઃ સર્વે વશગાસ્તસ્ય ભૂપતેઃ । વર્ણાશ્રમાન્સ્વધર્મસ્થાન્કુર્વન્ રાજ્યં શશાસ હ
સામ, દાન વગેરે બધા ઉપાયો એ રાજાને વશ હતા; એ વર્ણ અને આશ્રમોને તેમના ધર્મમાં સ્થિર રાખી રાજ્ય ચલાવતો હતો.
યજ્ઞાંશ્ચ વિવિધાંશ્ચક્રે સ રાજા બહુદક્ષિણાન્ । દાનાનિ ચ પવિત્રાણિ દદાવથ નરાધિપઃ
એ રાજાએ અનેક પ્રકારના યજ્ઞો કર્યા અને ઘણાં દક્ષિણાઓ આપી; અને પવિત્ર દાન પણ આપ્યા.
તસ્ય રૂપગુણૌદાર્યશીલદ્રવિણવિક્રમાન્ । શ્રુત્વોર્વશી વશીભૂતા ચકમે તં નરાધિપમ્
એના રૂપ, ગુણ, ઉદારતા, સ્વભાવ, ધન અને પરાક્રમની વાત ઉર્વશીએ સાંભળી અને એ રાજા પર મોહિત થઈ ગઈ.
બ્રહ્મશાપાભિતપ્તા સા માનુષં લોકમાસ્થિતા । ગુણિનં તં નૃપં મત્વા વરયામાસ માનિની
બ્રહ્માના શાપથી પીડાયેલી ઉર્વશી માનવ લોકમાં આવી; અને એ ગુણવાન રાજાને પસંદ કરી, એ ગર્વીલા સ્વભાવવાળી એના પતિ તરીકે પસંદ કર્યો.
સમયં ચેદૃશં કૃત્વા સ્થિતા તત્ર વરાઙ્ગના । એતાવુરણકૌ રાજન્ન્યસ્તૌ રક્ષસ્વ માનદ
એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ આવો સંકલ્પ કરીને ત્યાં રહી: 'હે રાજા, મારા આ બે વાછરડાં છે, એનું રક્ષણ કરજો, હે માન આપનાર.'
ઘૃતં મે ભક્ષણં નિત્યં નાન્યત્કિઞ્ચિન્નૃપાશનમ્ । નેક્ષે ત્વાં ચ મહારાજ નગ્નમન્યત્ર મૈથુનાત્
'મારું ભોજન હંમેશા ઘી જ રહેશે, બીજું કશું ખાવાનું નહીં; અને, હે મહારાજ, મિલન સિવાય તમે મને ક્યારેય નિર્વસ્ત્ર જોઈ શકશો નહીં.'
ભાષાબન્ધસ્ત્વયં રાજન્ યદિ ભગ્નો ભવિષ્યતિ । તદા ત્યક્ત્વા ગમિષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
'હે રાજા, જો આ વચન તૂટશે, તો હું તને છોડી દઈશ અને ચાલીને જઈશ; આ હું સાચું કહું છું.'
અઙ્ગીકૃતં ચ તદ્રાજ્ઞા કામિન્યા ભાષિતં તુ યત્ । સ્થિતા ભાષણબન્ધેન શાપાનુગહકામ્યયા
રાજાએ એ કામના ધરાવતી સ્ત્રીનું કહેલું સ્વીકારી લીધું; અને એ સ્ત્રી શાપનું ફળ મળે એ માટે એ વચનને પાળતી રહી.
રેમે તદા સ ભૂપાલો લીનો વર્ષગણાન્બહૂન્ । ધર્મકર્માદિકં ત્યક્ત્વા ચોર્વશ્યા મદમોહિતઃ
પછી એ રાજા ઉર્વશી સાથે મગ્ન રહી વર્ષો સુધી ભોગવિલાસમાં લીન રહ્યો; ધર્માદિ કાર્યો છોડી દીધા અને કામમોહમાં પડી ગયો.
એકચિત્તસ્તુ સઞ્જાતસ્તન્મનસ્કો મહીપતિઃ । ન શશાક તયા હીનઃ ક્ષણમપ્યતિમોહિતઃ
એ મહારાજનું મન એકમાત્ર ઉર્વશી પર જ સ્થિર થઈ ગયું; એના વિના એક ક્ષણ પણ રહી શકતો નહોતો, કેમ કે એ પરમ મોહમાં પડી ગયો હતો.
એવં વર્ષગણાન્તે તુ સ્વર્ગસ્થઃ પાકશાસનઃ । ઉર્વશીં નાગતાં દૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વાનાહ દેવરાટ્
આ રીતે અનેક વર્ષો પછી, સ્વર્ગમાં વસતા ઇન્દ્રે ઉર્વશી પાછી આવી નથી એ જોઈને ગંધર્વોને કહ્યું.
ઉર્વશીમાનયધ્વં ભો ગન્ધર્વાઃ સર્વ એવ હિ । હૃત્વોરણૌ ગૃહાત્તસ્ય ભૂપતેઃ સમયે કિલ
હે ગંધર્વો, તમે બધા ઉર્વશીને અહીં લાવો! તે રાજાના ઘરે નિર્ધારિત સમયે જંગલમાંથી લઈ જવામાં આવી હતી.
ઉર્વશીરહિતં સ્થાનં મદીયં નાતિશોભતે । યેન કેનાપ્યુપાયેન તામાનયત કામિનીમ્
ઉર્વશી વિના મારું સ્થાન સુંદર લાગતું નથી; કોઈ પણ રીતે, એ કામનાવાળી ઉર્વશીને પાછી લાવો.
ઇત્યુક્તાસ્તેઽથ ગન્ધર્વા વિશ્વાવસુપુરોગમાઃ । તતો ગત્વા મહાગાઢે તમસિ પ્રત્યુપસ્થિતે
આ રીતે આજ્ઞા મળતાં, વિશ્વાવસુ આગેવાન બનેલા ગંધર્વો, ઘનઘોર અંધકારમાં ત્યાં પહોંચી ગયા.
જહ્રુસ્તાવુરણૌ દેવા રમમાણં વિલોક્ય તમ્ । ચક્રન્દતુસ્તદા તૌ તુ હ્રિયમાણૌ વિહાયસા
તેઓએ જંગલમાં રમતા બંને દેવોને જોઈને પકડી લીધા; અને બંનેને આકાશમાં લઈ જતાં તેઓ રડવા લાગ્યા.
ઉર્વશી તદુપાકર્ણ્ય ક્રન્દિતં સુતયોરિવ । કુપિતોવાચ રાજાનં સમયોઽયં કૃતો મયા
પોતાના સંતાનોની જેમ રડવાનો અવાજ સાંભળી, ઉર્વશી ગુસ્સે થઈ અને રાજાને કહ્યું: 'આ વચન મેં આપ્યું હતું.'
નષ્ટાહં તવ વિશ્વાસાદ્ધૃતૌ ચોરૈર્મમોરણૌ । રાજન્પુત્રસમાવેતૌ ત્વં કિં શેષે સ્ત્રિયા સમઃ
'હું તારી વિશ્વાસુ રહીને હવે ગુમ થઈ ગઈ છું, કારણ કે ચોરોએ મારા બાળકો જંગલમાંથી લઈ ગયા છે. હે રાજા, તું તો સ્ત્રી સાથે એકતું રહ્યો છે જ્યારે તારા પુત્રો દૂર થઈ ગયા.'
હતાસ્મ્યહં કુનાથેન નપુંસા વીરમાનિના । ઉરણૌ મે ગતૌ ચાદ્ય સદા પ્રાણપ્રિયૌ મમ
'આ નિર્લજ્જ, નિર્બળ અને ખોટી શૂરવીરતા દેખાડનારા રાજા વડે હું નષ્ટ થઈ ગઈ છું; આજે મારા બંને પ્રાણપ્રિય પુત્રો જંગલમાંથી લઈ જવામાં આવ્યા.'
એવં વિલપ્યમાનાં તાં દૃષ્ટ્વા રાજા વિમોહિતઃ । નગ્ન એવ યયૌ તૂર્ણં પૃષ્ઠતઃ પૃથિવીપતિઃ
એવી રીતે રડતી ઉર્વશીને જોઈને રાજા મૂંઝાઈ ગયા; તેઓ નગ્ન અવસ્થામાં જ ઝડપથી પાછળ દોડ્યા.
વિદ્યુત્પ્રકાશિતા તત્ર ગન્ધર્વૈર્નૃપવેશ્મનિ । નગ્નભૂતસ્તયા દૃષ્ટો ભૂપતિર્ગન્તુકામયા
ત્યાં, રાજમહેલમાં, ગંધર્વોએ વીજળીની ઝાંખીથી પ્રકાશિત કર્યું, અને રાજાને નગ્ન અવસ્થામાં, જતી ઇચ્છતી ઉર્વશીએ જોઈ લીધો.
ત્યક્ત્વોરણૌ ગતાઃ સર્વે ગન્ધર્વાઃ પથિ પાર્થિવઃ । નગ્નો જગ્રાહ તૌ શ્રાન્તો જગામ સ્વગૃહં પ્રતિ
જંગલ છોડીને બધા ગંધર્વો ચાલ્યા ગયા; રાજા થાકેલા અને નગ્ન અવસ્થામાં બંનેને પકડી પોતાના ઘરે ગયા.
તદોર્વશીં ગતાં દૃષ્ટ્વા વિલલાપાતિદુઃખિતઃ । નગ્નં વીક્ષ્ય પતિં નારી ગતા સા વરવર્ણિની
ઉર્વશી ચાલી ગઈ છે એ જોઈને રાજા ખૂબ દુઃખી થઈને રડવા લાગ્યા; અને પતિને નગ્ન જોઈને એ સુંદર વણિતાએ પણ વિદાય લીધી.
ક્રન્દન્સ દેશદેશેષુ બભ્રામ નૃપતિઃ સ્વયમ્ । તચ્ચિત્તો વિહ્વલઃ શોચન્વિવશઃ કામમોહિતઃ
રાજા પોતે દેશે દેશમાં રડતા ફર્યા; તેમનું મન વ્યાકુળ, દુઃખી, લાચાર અને કામમોહમાં ડૂબેલું હતું.
ભ્રમન્વૈ સકલાં પૃથ્વીં કુરુક્ષેત્રે દદર્શ તામ્ । દૃષ્ટ્વા સંહૃષ્ટવદનઃ પ્રાહ સૂક્તં નૃપોત્તમઃ
આ રીતે આખી પૃથ્વી પર ફર્યા પછી, તેમણે કુરુક્ષેત્રમાં ઉર્વશીને જોઈ; જોઈને આનંદિત મુખે એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ વાત કરી.
અયે જાયે તિષ્ઠ તિષ્ઠ ઘોરે ન ત્યક્તુમર્હસિ । માં ત્વં ત્વન્મનસં કાન્તં વશગં ચાપ્યનાગસમ્
'હે પ્રિય પત્ની, ઊભી રહો, ઊભી રહો! આ ભયાનક સ્થળે તું મને, તારા પ્રેમી અને નિર્દોષને, છોડીને ન જા.'
સ દેહોઽયં પતત્યત્ર દેવિ દૂરં હૃતસ્ત્વયા । ખાદન્ત્યેનં વૃકાઃ કાકાસ્ત્વયા ત્યક્તં વરોરુ યત્
'હે દેવી, તું મને દૂર લઈ ગઈ છે, હવે આ શરીર અહીં પડી જશે; તું મને છોડીને ગઈ છે એટલે વાઘ અને કાગડા તેને ખાઈ જશે.'
એવં વિલપમાનં તં રાજાનં પ્રાહ ચોર્વશી । દુઃખિતં કૃપણં શ્રાન્તં કામાર્તં વિવશં ભૃશમ્
આ રીતે રડતા રાજાને ઉર્વશીએ કહ્યું, જે દુઃખી, દયનીય, થાકેલા, કામથી પીડાતા અને સંપૂર્ણ રીતે લાચાર હતા.
ઉર્વશ્યુવાચ મૂર્ખોઽસિ નૃપશાર્દૂલ જ્ઞાનં કુત્ર ગતં તવ । ક્વાપિ સખ્યં ન ચ સ્ત્રીણાં વૃકાણામિવ પાર્થિવ
'તમે તો મૂર્ખ છો, હે રાજાશાર્દૂલ! તમારું જ્ઞાન ક્યાં ગયું? સ્ત્રીઓ સાથે સાચી મિત્રતા ક્યારેય થતી નથી, એ તો વાઘો જેવી છે, હે રાજા.'
ન વિશ્વાસો હિ કર્તવ્યઃ સ્ત્રીષુ ચૌરેષુ પાર્થિવૈઃ । ગૃહં ગચ્છ સુખં ભુંક્ષ્વ મા વિષાદે મનઃ કૃથાઃ
સ્ત્રીઓ, ચોરો અને રાજાઓ પર ક્યારેય વિશ્વાસ રાખવો નહીં. ઘર જા, આનંદથી જીવન જીવી, અને મનને દુઃખમાં પડવા દે નહીં.
ઇત્યેવં બોધિતો રાજા ન વિવેદાતિમોહિતઃ । દુઃખં ચ પરમં પ્રાપ્તઃ સ્વૈરિણીસ્નેહયન્ત્રિતઃ
આ રીતે સમજાવ્યા છતાં, રાજા ખૂબ જ મોહમાં પડીને કંઈ સમજ્યો નહીં; એક સ્વૈરિણી સ્ત્રીના પ્રેમમાં બંધાઈને, તે ભારે દુઃખમાં પડી ગયો.