ઇત્યુક્ત્વા જલમાદાય હસ્તેન મુનિસત્તમઃ । દદૌ પુણ્યં તદા તસ્મૈ ગાયત્રીજપસમ્ભવમ્
આ રીતે કહીને, શ્રેષ્ઠ મુનિએ હાથમાં પાણી લીધું અને ગાયત્રીના જપથી પવિત્ર થયેલું તે પાણી રાજાને આપ્યું.
દત્ત્વાથ સુકૃતં રાજ્ઞે તમુવાચ મહીપતિમ્ । યથેષ્ટં ગચ્છ રાજર્ષે ત્રિવિષ્ટપમતન્દ્રિતઃ
પછી તે પુણ્યમય પાણી રાજાને આપી, તેણે કહ્યું: 'હે રાજર્ષિ, હવે તું નિડર થઈને સ્વર્ગમાં જઈશ.'
પુણ્યેન મમ રાજેન્દ્ર બહુકાલાર્જિતેન ચ । યાહિ શક્રપુરીં પ્રીતઃ સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ સુરાલયે
'હે રાજાધિરાજ, મારા લાંબા સમયથી એકત્રિત થયેલા પુણ્યથી તું આનંદથી ઇન્દ્રપુરીમાં જા; દેવલોકમાં તારો કલ્યાણ થાય.'
વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યુક્તવતિ વિપ્રેન્દ્રે ત્રિશઙ્કુસ્તરસા તતઃ । ઉત્પપાત યથા પક્ષી વેગવાંસ્તપસો બલાત્
વ્યાસજી કહે છે: બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે આમ કહ્યું ત્યારે ત્રિશંકુ તપશ્ચર્યાના બળે પંખી જેવો ઝડપથી ઉપર ઉડી ગયો.
ઉત્પત્ય ગગને રાજા ગતઃ શક્રપુરીં યદા । દૃષ્ટો દેવગણૈસ્તત્ર ક્રૂરશ્ચાણ્ડાલવેષભાક્
રાજા આકાશમાં ઉડીને જ્યારે ઇન્દ્રપુરી પહોંચ્યો, ત્યારે દેવતાઓએ તેને જોયો—તે ભયાનક અને ચંડાળ જેવો દેખાતો હતો.
કથિતોઽસૌ સુરેન્દ્રાય કોઽયમાયાતિ સત્વરઃ । ગગને દેવવદ્વા યો દુર્દર્શઃ શ્વપચાકૃતિઃ
તેને દેવતાના રાજા પાસે કહ્યું: 'આ આકાશમાં ઝડપથી આવતો કોણ છે? દેવ જેવો લાગે છે પણ ભયાનક છે, અને શ્વપચ જેવો રૂપ ધરાવે છે.'
સહસોત્થાય શક્રસ્તમપશ્યત્પુરુષાધમમ્ । જ્ઞાત્વા ત્રિશઙ્કુમપિ સ નિર્ભર્ત્સ્ય તરસાબ્રવીત્
ઇન્દ્ર તરત જ ઊભો થયો અને એ મનુષ્યને જોયો; ત્રિશંકુ છે એ જાણી, તેને કડક રીતે ધિક્કારીને કહ્યું.
શ્વપચ ક્વ સમાયાસિ દેવલોકે જુગુપ્સિતઃ । યાહિ શીઘ્રં તતો ભૂમૌ નાત્ર સ્થાતું ત્વયોચિતમ્
'શ્વપચ, તું અહીં દેવલોકમાં કેમ આવ્યો છે? તું અહીં અપ્રિય છે; તુરંત પૃથ્વી પર જા, અહીં રહેવું તારા માટે યોગ્ય નથી.'
ઇત્યુક્તઃ સ્ખલિતઃ સ્વર્ગાચ્છક્રેણામિત્રકર્શન । નિપપાત તદા રાજા ક્ષીણપુણ્યો યથામરઃ
આ રીતે ઇન્દ્રે કહ્યું અને ત્રિશંકુને સ્વર્ગમાંથી ફેંકી દીધો; પછી રાજા, જેમના પુણ્ય ખૂટ્યા હતા, અમરત્વ ગુમાવેલા દેવ જેવો નીચે પડ્યો.
પુનશ્ચુક્રોશ ભૂપાલો વિશ્વામિત્રેતિ ચાસકૃત્ । પતામિ રક્ષ દુઃખાર્તં સ્વર્ગાચ્ચલિતમાશુગમ્
પડતા પડતા રાજા વારંવાર 'વિશ્વામિત્ર! વિશ્વામિત્ર!' કહીને બૂમો પાડતો રહ્યો: 'હે મુનિ, હું દુઃખી છું, સ્વર્ગમાંથી ઝડપથી પડી રહ્યો છું, મને બચાવો!'
તસ્ય તત્ક્રન્દિતં રાજન્ પતિતઃ કૌશિકો મુનિઃ । શ્રુત્વા તિષ્ઠેતિ હોવાચ પતન્તં વીક્ષ્ય ભૂપતિમ્
રાજાના એ બૂમો સાંભળી, કૌશિક મુનિએ તેને પડતો જોઈને કહ્યું: 'અહીં જ રહી જા!'
વચનાત્તસ્ય તત્રૈવ સ્થિતોઽસૌ ગગને નૃપઃ । મુનેસ્તપઃપ્રભાવેણ ચલિતોઽપિ સુરાલયાત્
મુનિએ આમ કહ્યું એટલે, દેવલોકમાંથી ફેંકાયો હોવા છતાં, રાજા મુનિના તપના પ્રભાવથી એ આકાશમાં જ સ્થિર રહી ગયો.
વિશ્વામિત્રોઽપ્યપઃ સ્પૃષ્ટ્વા ચકારેષ્ટિં સુવિસ્તરામ્ । વિધાતું નૂતનાં સૃષ્ટિં સ્વર્ગલોકં દ્વિતીયકમ્
વિશ્વામિત્રે પણ પાણી સ્પર્શ કરીને નવી સૃષ્ટિ રચવા માટે વિશાળ યજ્ઞ કર્યો, એક બીજું સ્વર્ગ બનાવવાનો ઇરાદો કર્યો.
તસ્યોદ્યમં તથા જ્ઞાત્વા ત્વરિતસ્તુ શચીપતિઃ । તત્રાજગામ સહસા મુનિં પ્રતિ તુ ગાધિજમ્
એવી તેની મનશા જાણી, શચીપતિ તાત્કાલિક ગાધિના પુત્ર ઋષિ પાસે ઝડપથી પહોંચી ગયો.
કિં બ્રહ્મન્ ક્રિયતે સાધો કસ્માત્કોપસમાકુલઃ । અલં સૃષ્ટ્યા મુનિશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે
"બ્રાહ્મણ, તું શું કરી રહ્યો છે, સારા મનુષ્ય? તને આવું ગુસ્સો કેમ આવ્યો છે? મુનિશ્રેષ્ઠ, હવે આ સૃષ્ટિ પૂરતી છે. મને કહો, હું તારા માટે શું કરું?"
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - સ્વં નિવાસં મહીપાલં ચ્યુતં ત્વદ્ભુવનાદ્ વિભો । નયસ્વ પ્રીતિયોગેન ત્રિશઙ્કું ચાતિદુઃખિતમ્
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: "હે પ્રભુ, મારું નિવાસસ્થાન તો તારા લોકમાંથી કાઢી મૂકાયું છે. કૃપા કરીને અત્યંત દુઃખી ત્રિશંકુને આનંદના સ્થાન પર પહોંચાડો."
વ્યાસ ઉવાચ - તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા તુરાષાડતિશઙ્કિતઃ । તપોબલં વિદિત્વોગ્રમોમિત્યોવાચ વાસવઃ
વ્યાસે કહ્યું: તેનું દૃઢ નિશ્ચય જાણી, અને તેની તપશ્ચર્યાની શક્તિથી ડરીને, ઇન્દ્રે આ રીતે કહ્યું.
દિવ્યદેહં નૃપં કૃત્વા વિમાનવરસંસ્થિતમ્ । આપૃચ્છ્ય કૌશિકં શક્રોઽગમન્નિજપુરીં તદા
ઇન્દ્રે રાજાને દિવ્ય દેહ આપ્યો અને સુંદર વિમાનમાં બેસાડ્યો. પછી કૌશિકને વિદાય લઈને પોતાનાં શહેરમાં પાછો ગયો.
ગતે શક્રે તુ વૈ સ્વર્ગં ત્રિશઙ્કુસહિતે તતઃ । વિશ્વામિત્રઃ સુખં પ્રાપ્ય સ્વાશ્રમે સુસ્થિરોઽભવત્
પછી ઇન્દ્ર ત્રિશંકુ સાથે સ્વર્ગે ગયો, અને વિશ્વામિત્ર પોતાનાં આશ્રમમાં આનંદથી સ્થિર રહ્યો.
હરિશ્ચન્દ્રોઽથ તચ્છ્રુત્વા વિશ્વામિત્રોપકારકમ્ । પિતુઃ સ્વર્ગમનં કામં મુદિતો રાજ્યમન્વશાત્
પછી હરિશ્ચંદ્રે, વિશ્વામિત્રની કૃપા અને પિતાની સ્વર્ગગતિ સાંભળી, આનંદપૂર્વક રાજ્ય સંભાળ્યું.
અયોધ્યાધિપતિઃ ક્રીડાં ચકાર સહ ભાર્યયા । રૂપયૌવનચાતુર્યયુક્તયા પ્રીતિસંયુતઃ
અયોધ્યાના રાજાએ પોતાની રૂપાળી, યુવાન અને બુદ્ધિશાળી પત્ની સાથે પ્રેમથી વિહાર કર્યો.
અતીતકાલે યુવતી ન સા ગર્ભવતી હ્યભૂત્ । તદા ચિન્તાતુરો રાજા બભૂવાતીવ દુઃખિતઃ
સમય પસાર થયો છતાં એ યુવાન રાણી ગર્ભવતી ન થઈ. ત્યારે રાજા ચિંતાથી ખૂબ જ દુઃખી રહ્યો.
વસિષ્ટસ્યાશ્રમં ગત્વા પ્રણમ્ય શિરસા મુનિમ્ । અનપત્યત્વજાં ચિન્તાં ગુરવે સમવેદયત્
વશિષ્ઠના આશ્રમમાં જઈને, મુનિને માથું ઝુકાવી, સંતાન ન હોવાને કારણે થયેલી ચિંતા ગુરુને કહી.
દૈવજ્ઞોઽસિ ભવાન્કામં મન્ત્રવિદ્યાવિશારદઃ । ઉપાયં કુરુ ધર્મજ્ઞ સન્તતેર્મમ માનદ
"તમે ભાગ્યના જાણકાર છો, મંત્રવિદ્યામાં નિષ્ણાત છો. ધર્મને જાણનારા, માન આપનારા, મારા વંશ માટે કોઈ ઉપાય કરો."
અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ જાનાસિ દ્વિજસત્તમ । કસ્માદુપેક્ષસે જાનન્ દુઃખં મમ ચ શક્તિમાન્
"જેને સંતાન નથી, તેની કોઈ ગતિ નથી, એ વાત તમે જાણો છો, દ્વિજશ્રેષ્ઠ. મારી પીડા અને તમારી શક્તિ જાણીને પણ કેમ મને અવગણો છો?"
કલવિંકાસ્ત્વિમે ધન્યા યે શિશું લાલયન્તિ હિ । મન્દભાગ્યોઽહમનિશં ચિન્તયામિ દિવાનિશમ્
"આ નાના પક્ષીઓ ધન્ય છે, કારણ કે એ પોતાના બચ્ચાંને લાડ કરે છે. હું તો દુર્ભાગ્યશાળી, દિવસ-રાત ચિંતામાં જ રહે છું."
વ્યાસ ઉવાચ - ઇત્યાકર્ણ્ય મુનિસ્તસ્ય નિર્વેદમિશ્રિતં વચઃ । સઞ્ચિન્ત્ય મનસા સમ્યક્ તમુવાચ વિધેઃ સુતઃ
વ્યાસે કહ્યું: રાજાના નિરાશાભર્યા વચનો સાંભળી, મુનિએ મનમાં સારી રીતે વિચારીને, વિધીપુત્રને ઉત્તર આપ્યો.
વસિષ્ઠ ઉવાચ - સત્યં બ્રૂહિ મહારાજ સંસારેઽસ્મિન્ન વિદ્યતે । અનપત્યત્વજં દુઃખં યત્તથા દુઃખમદ્ભુતમ્
વશિષ્ઠે કહ્યું: "મહારાજ, સાચું કહું તો, આ સંસારમાં સંતાન ન હોવાનો દુઃખ જેવું બીજું દુઃખ નથી; આવું દુઃખ અદભુત છે."
તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર વરુણં યાદસાં પતિમ્ । સમારાધય યત્નેન સ તે કાર્યં કરિષ્યતિ
"એથી, રાજાધિરાજ, તું પણ યત્નપૂર્વક જળના દેવતા વરુણની આરાધના કર. તે તારો કાર્ય પૂરું કરશે."
વરુણાદધિકો નાસ્તિ દેવઃ સન્તાનદાયકઃ । તમારાધય ધર્મિષ્ઠ કાર્યસિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ
"સંતાન આપનારામાં વરુણથી શ્રેષ્ઠ દેવ નથી. ધર્મપ્રિય, તું તેની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કર, તારો ઉદ્દેશ્ય સિદ્ધ થશે."