અહં તપસિ સન્નદ્ધો નાગતઃ શૃણુ સુન્દરિ । કિં કૃતં તુ ત્વયા કાન્તે વિના દ્રવ્યેણ શોભને
હું તપમાં વ્યસ્ત હતો, આવી શક્યો નહીં; સાંભળો, સુંદર સ્ત્રી. શોભા ધરાવતી, તમે ધન વિના શું કર્યું છે, કહો તો.
મયા ચિન્તા કૃતા તત્ર શ્રુત્વા દુર્ભિક્ષમદ્ભુતમ્ । નાગતોઽહં વિચાર્યૈવં કિં કરિષ્યામિ નિર્ધનઃ
ત્યાં અદભૂત દુર્ભિક્ષ સાંભળીને મને ચિંતા થઈ; વિચાર કરીને, હું આવ્યો નહીં, કારણ કે નિર્ધન હોવા છતાં શું કરી શકું?
અહમપ્યતિ વામોરુ પીડિતઃ ક્ષુધયા વને । પ્રવિષ્ટશ્ચૌરભાવેન કુત્રચિચ્છ્વપચાલયે
હું પણ, ઓ વામોરુ, વનમાં ભૂખથી પીડિત હતો; ચોરીની રીતે પ્રવેશીને, ક્યાંક શ્વપચના ઘરમાં ભટકી ગયો.
શ્વપચં નિદ્રિતં દૃષ્ટ્વા ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ । મહાનસં પરિજ્ઞાય ભક્ષ્યાર્થં સમુપસ્થિતઃ
શ્વપચને ઊંઘતો જોઈને, હું ભૂખથી ખૂબ જ પીડિત હતો; રસોડું ઓળખીને, ખોરાક માટે ત્યાં પહોંચ્યો.
યદા ભાણ્ડં સમુદ્ઘાટ્ય પક્વં શ્વતનુજામિષમ્ । ગૃહ્ણામિ ભક્ષણાર્થાય તદા દૃષ્ટસ્તુ તેન વૈ
જ્યારે મેં વાસણ ખોલી અને ખાવા માટે શ્વપચનું પકવેલું માંસ લીધું, ત્યારે એ જ સમયે તેણે મને જોઈ લીધો.
પૃષ્ટઃ કસ્ત્વં કથં પ્રાપ્તો ગૃહે મે નિશિ સાદરમ્ । બ્રૂહિ કાર્યં કિમર્થં ત્વમુદ્ઘાટયસિ ભાણ્ડકમ્
તે પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો? રાત્રે મારા ઘરમાં કેવી રીતે આવ્યા છો? કહો, તમારો ઉદ્દેશ શું છે? વાસણ કેમ ખોલી રહ્યા છો?'
ઇત્યુક્તઃ શ્વપચેનાહં ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ । તમવોચં સુકેશાન્તે કામં ગદ્ગદયા ગિરા
શ્વપચે એમ કહ્યું ત્યારે, હું ભૂખથી ખૂબ જ પીડિત હતો; ઓ સુકેશા, હું કાંપતી વાણીથી તેને જવાબ આપ્યો.
બ્રાહ્મણોઽહં મહાભાગ તાપસઃ ક્ષુધયાર્દિતઃ । ચૌરભાવમનુપ્રાપ્તો ભક્ષ્યં પશ્યામિ ભાણ્ડકે
હું બ્રાહ્મણ છું, ઓ મહાભાગ્યશાળી, તપસ્વી અને ભૂખથી પીડિત; ચોરીની રીતે આવ્યો છું, વાસણમાં ખોરાક જોઈ રહ્યો છું.
ચૌરભાવેન સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મ્યતિથિસ્તે મહામતે । ક્ષુધિતોઽસ્મિ દદસ્વાજ્ઞાં માંસમદ્મિ સુસંસ્કૃતમ્
હું ચોરીની રીતે આવ્યો છું, ઓ મહામતિ, તમારો અતિથિ છું; હું ભૂખ્યો છું, મને સારા રીતે બનાવેલું માંસ ખાવા માટે અનુમતિ આપો.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - શ્વપચસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા મામુવાચ સુનિશ્ચિતમ્ । ભક્ષં મા કુરુ વર્ણાગ્ર્ય જાનીહિ શ્વપચાલયમ્
વિશ્વામિત્ર કહે છે - શ્વપચે મારા શબ્દો સાંભળીને નિશ્ચયપૂર્વક કહ્યું: 'વર્ણમાં શ્રેષ્ઠ, ખાવું નહીં; જાણો કે આ શ્વપચનું ઘર છે.'
દુર્લભં ખલુ માનુષ્યં તત્રાપિ ચ દ્વિજન્મતા । દ્વિજત્વે બ્રાહ્મણત્વં ચ દુર્લભં વેત્સિ કિં ન હિ
માણસનો જન્મ તો દુર્લભ છે, અને તેમાં પણ દ્વિજોમાં જન્મ વધુ દુર્લભ; દ્વિજોમાં બ્રાહ્મણપણું પણ દુર્લભ છે—શું તમે જાણતા નથી?
દુષ્ટાહારો ન કર્તવ્યઃ સર્વથા લોકમિચ્છતા । અગ્રાહ્યા મનુના પ્રોક્તાઃ કર્મણા સપ્ત ચાન્ત્યજાઃ
જેને લોકમાં સુખ જોઈએ, તેને ક્યારેય અશુદ્ધ ખોરાક ખાવું નહીં; મનુએ કહ્યું છે કે સાત અંત્યજ જાતિઓ કર્મ માટે અયોગ્ય છે.
ત્યાજ્યોઽહં કર્મણા વિપ્ર શ્વપચો નાત્ર સંશયઃ । નિવારયામિ ભક્ષ્યાત્ત્વાં ન લોભેનાઞ્જસા દ્વિજ
હું કર્મમાં ત્યાજ્ય છું, ઓ બ્રાહ્મણ; હું શ્વપચ છું, તેમાં કોઈ સંશય નથી. હું તમને ખોરાકથી રોકું છું, લોભથી નહીં, ઓ દ્વિજ.
વર્ણસઙ્કરદોષોઽયં મા યાતુ ત્વાં દ્વિજોત્તમ । વિશ્વામિત્ર ઉવાચ સત્યં વદસિ ધર્મજ્ઞ મતિસ્તે વિશદાન્ત્યજ
વર્ણસંકરનો દોષ છે, તે તમને ન લાગે, ઓ બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠ. વિશ્વામિત્ર કહે છે: તમે સાચું બોલો છો, ઓ ધર્મજ્ઞ, તમારો મન સ્પષ્ટ છે, ઓ અંત્યજ.
તથાપ્યાપદિ ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મમાર્ગં બ્રવીમ્યહમ્ । દેહસ્ય રક્ષણં કાર્યં સર્વથા યદિ માનદ
છતાં પણ, આપત્તિમાં હું ધર્મનો સૂક્ષ્મ માર્ગ જણાવું છું; શરીરનું રક્ષણ દરેક રીતે કરવું જોઈએ, ઓ માન્ય વ્યક્તિ.
પાપસ્યાન્તે પુનઃ કાર્યં પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધયે । દુર્ગતિસ્તુ ભવેત્પાપાદનાપદિ ન ચાપદિ
પાપના અંતે શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત કરવું જોઈએ; દુર્ગતિ પાપથી સામાન્ય સમયે થાય છે, આપત્તિમાં નહીં.
મરણાત્ક્ષુધિતસ્યાથ નરકો નાત્ર સંશયઃ । તસ્માત્ક્ષુધાપહરણં કર્તવ્યં શુભમિચ્છતા
ભૂખ્યા માણસ માટે મૃત્યુ પછી નરક મળે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી; તેથી, જે શુભ ઈચ્છે છે, તેને ભૂખ દૂર કરવી જોઈએ.
તેનાહં ચૌર્યધર્મેણ દેહં રક્ષેઽપ્યથાન્ત્યજ । અવર્ષણે ચ ચૌર્યેણ યત્પાપં કથિતં બુધૈઃ
તેથી, ચોરીના ધર્મથી હું શરીર બચાવું છું, ઓ અંત્યજ; દુર્ભિક્ષમાં ચોરીથી જે પાપ વિદ્વानोंએ કહ્યું છે—
યો ન વર્ષતિ પર્જન્યસ્તત્તુ તસ્મૈ ભવિષ્યતિ । ઇત્યુક્તે વચને કાન્તે પર્જન્યઃ સહસાપતત્
જ્યારે કહ્યું કે જો વાદળ વરસાદ નહીં વરસાવે તો એ જ એના માટે થશે, એ વાત સાંભળતાં જ, પ્રિયે, વાદળ તુરંત વરસી પડ્યો.
ગગનાદ્ધસ્તિહસ્તાભિર્ધારાભિરભિકાઙ્ક્ષિતઃ । મુદિતોઽહં ઘનં વીક્ષ્ય વર્ષન્તં વિદ્યુતા સહ
આકાશમાંથી હાથીના સુંડ જેટલી જાડી વરસાદની ધારો પડવા લાગી, જેવું ઇચ્છ્યું હતું એ જ મળ્યું; હું આનંદથી ભરાઈ ગયો, વાદળને વીજળી સાથે વરસતો જોઈને.
તદાહં તદ્ગૃહં ત્યક્ત્વા નિઃસૃતઃ પરયા મુદા । કથય ત્વં વરારોહે કાલો નીતસ્ત્વયા કથમ્
પછી હું એ ઘર છોડીને ખૂબ આનંદથી બહાર નીકળી ગયો; હવે, સુંદરે, મને કહો, મારા ગેરહાજરીમાં તું સમય કેવી રીતે પસાર કર્યો?
કાન્તારે પરમઃ ક્રૂરઃ ક્ષયકૃત્પ્રાણિનામિહ । વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પતિમાહ પ્રિયંવદા
જંગલમાં અહીં જીવો માટે બહુ જ ક્રૂર, જીવ નાશક આપત્તિ આવી. વ્યાસ કહે છે: એના શબ્દો સાંભળીને, પ્રિયમ્વદા એના પતિને બોલી.
યથા શૃણુ મયા નીતઃ કાલઃ પરમદારુણઃ । ગતે ત્વયિ મુનિશ્રેષ્ઠ દુર્ભિક્ષં સમુપાગતમ્
મને કઈ રીતે બહુ જ ભયંકર સમય પસાર કરવો પડ્યો, એ સાંભળ; તું ગયા પછી, મહાન ઋષિ, અહીં દુર્ભિક્ષ આવી ગયું.
અન્નાર્થં પુત્રકાઃ સર્વે બભૂવુશ્ચાતિદુઃખિતાઃ । ક્ષુધિતાન્બાલકાન્વીક્ષ્ય નીવારાર્થં વને વને
ખોરાક માટે બધા બાળકો ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગયા; ભૂખ્યા બાળકોને જોઈને, હું જંગલમાં જંગલમાં નિવાર માટે ભટકતી રહી.
ભ્રાન્તાહં ચિન્તયાઽઽવિષ્ટા કિઞ્ચિત્પ્રાપ્તં ફલં તદા । એવં ચ કતિચિન્માસા નીવારેણાતિવાહિતાઃ
હું ચિંતામાં ડૂબી ભટકતી રહી, અને જે થોડું ફળ મળ્યું એ જ લીધું; આમ, થોડા મહિના અમે નિવાર ખાઈને જીવ્યા.
તદભાવે મયા કાન્ત ચિન્તિતં મનસા પુનઃ । ન ભિક્ષા કિલ દુર્ભિક્ષે નીવારા નાપિ કાનને
એ પણ ખતમ થઈ ગયું ત્યારે, પ્રિયે, મેં ફરી મનમાં વિચાર્યું: દુર્ભિક્ષમાં ભિક્ષા નથી, જંગલમાં પણ નિવાર નથી.
ન વૃક્ષેષુ ફલાન્યાસુર્ન મૂલાનિ ધરાતલે । ક્ષુધયા પીડિતા બાલા રુદન્તિ ભૃશમાતુરાઃ
વૃક્ષોમાં ફળ નહોતાં, ધરતી પર મૂળ પણ નહોતાં; ભૂખથી પીડાતા બાળકો ખૂબ જ દુઃખમાં રડતા હતા.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કિં બ્રવીમિ ક્ષુધાર્તિતાન્ । એવં વિચિન્ત્ય મનસા નિશ્ચયસ્તુ મયા કૃતઃ
હું શું કરું, ક્યાં જાઉં, ભૂખથી તડપતા બાળકોને શું કહું? આમ મનમાં વિચારતા, મેં એક નિણય કર્યો.
પુત્રમેકં દદામ્યદ્ય કસ્મૈચિદ્ધનિને કિલ । ગૃહીત્વા તસ્ય મૌલ્યં તુ તેન દ્રવ્યેણ બાલકાન્
આજે હું એક પુત્રને કોઈ ધનવાનને આપી દઈશ; એના ભાવમાં મળેલા પૈસાથી બાળકોને ખવડાવીશ.
પાલયેઽહં ક્ષુધાર્તાંસ્તુ નાન્યોપાયોઽસ્તિ પાલને । ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા પુત્રોઽયં પ્રહિતો મયા
એથી હું ભૂખ્યા બાળકોને પાળીશ, કારણ કે પાળવાનો બીજો કોઈ ઉપાય નથી; આમ મનમાં વિચાર કરીને, મેં આ પુત્રને મોકલ્યો.