રાજન્ પુત્રેણ તે નૂનં પ્રેષિતાન્સમુપાગતાન્ । અવેહિ સચિવાંસ્ત્વં નો હરિશ્ચન્દ્રાજ્ઞયા સ્થિતાન્
'રાજા, જાણો કે અમે તમારા પુત્ર હરિશ્ચંદ્રની આજ્ઞાથી અહીં આવ્યા છીએ.'
યુવરાજસુતઃ પ્રાહ યત્તચ્છૃણુ નરાધિપ । આનયધ્વં નૃપં યૂયં સમ્માન્ય પિતરં મમ
'યુવરાજે જે કહ્યું છે, એ સાંભળો, રાજા: તમે બધા મારા પિતાને સન્માનથી અહીં લાવો.'
તસ્માદ્રાજન્ સમાગચ્છ રાજ્યં પ્રતિ ગતવ્યથઃ । સેવાં સર્વે કરિષ્યન્તિ સચિવાશ્ચ પ્રજાસ્તથા
એથી, રાજા, તમે ચિંતા છોડીને તમારા રાજ્યમાં પાછા જાવ; બધા મંત્રીઓ અને પ્રજાઓ તમારી સેવા કરશે.
ગુરું પ્રસાદયિષ્યામઃ સ યથા તુ દયેત વૈ । પ્રસન્નોઽસૌ મહાતેજા દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ
અમે ગુરુને પ્રસન્ન કરીશું જેથી તેઓ દયા કરે; જ્યારે એ મહાન અને તેજસ્વી ગુરુ ખુશ થશે, ત્યારે આ દુઃખનો અંત આવશે.
ઇતિ પુત્રેણ તે રાજન્ કથિતં બહુધા કિલ । તસ્માદ્ ગમનમેવાશુ રોચતાં નિજસદ્મનિ
એ રીતે, રાજા, તમારા પુત્રે તમને અનેક રીતે સમજાવ્યું છે; એટલે, તમારું મન ઝડપથી તમારા ઘર પાછા જવા માટે તૈયાર કરો.
વ્યાસ ઉવાચ - ઇતિ તેષાં નૃપઃ શ્રુત્વા ભાષિતં શ્વપચાકૃતિઃ । સ્વગૃહં ગમનાયાસૌ ન મતિં કૃતવાનતઃ
વ્યાસે કહ્યું: એમની વાતો સાંભળીને, રાજાએ—even શ્વપચ જેવી કાયામાં—પાછા પોતાના ઘરમાં જવાનો નિર્ણય કર્યો નહીં.
તાનુવાચ તદા વાક્યં વ્રજન્તુ સચિવાઃ પુરમ્ । ગત્વા પુરં મહાભાગા બ્રુવન્તુ વચનાચ્ચ મે
પછી રાજાએ એમને કહ્યું: મંત્રીઓ શહેરમાં જાઓ; મહાભાગ્યવંતો, ત્યાં જઈને મારા શબ્દો કહેવું.
નાગમિષ્યામ્યહં પુત્ર કુરુ રાજ્યમતન્દ્રિતઃ । માનયન્બ્રાહ્મણાન્દેવાન્યજન્યજ્ઞૈરનેકશઃ
પુત્ર, હું પાછો નહીં આવું; તું ઉત્સાહપૂર્વક રાજ્ય ચલાવ, અને બ્રાહ્મણો તથા દેવતાઓને અનેક યજ્ઞોથી સન્માન આપ.
નાહં શ્વપચવેષેણ ગર્હિતેન મહાત્મભિઃ । આગમિષ્યામ્યયોધ્યાયાં સર્વે ગચ્છન્તુ મા ચિરમ્
હું શ્વપચના રૂપમાં, મહાન આત્માઓ દ્વારા અપમાનિત, અયોધ્યામાં પ્રવેશીશ નહીં; તમે બધા વિલંબ કર્યા વિના જાઓ.
પુત્રં સિંહાસને સ્થાપ્ય હરિશ્ચન્દ્રં મહાબલમ્ । કુર્વન્તુ રાજ્યકર્માણિ યૂયં તત્ર મમાજ્ઞયા
મારા પુત્ર, મહાબલી હરિશ્ચંદ્રને સિંહાસન પર બેસાડો; તમે બધા મારી આજ્ઞાથી ત્યાં રાજ્યના કામ કરો.
ઇત્યાદિષ્ટાસ્તતસ્તે તુ રુરુદુશ્ચાતુરા ભૃશમ્ । સચિવા નિર્યયુસ્તૂર્ણં નત્વા તં ચ વનાશ્રમાત્
એ રીતે આજ્ઞા મળતાં, એ ચતુર મંત્રીઓ ખૂબ રડ્યા, અને પછી વન આશ્રમમાં રાજાને વંદન કરીને ઝડપથી નીકળી ગયા.
અયોધ્યાયામુપાગત્ય પુણ્યેઽહ્નિ વિધિપૂર્વકમ્ । અભિષેકં તદા ચક્રુર્હરિશ્ચન્દ્રસ્ય મૂર્ધ્નિ તે
અયોધ્યામાં પહોંચીને, શુભ દિવસે, વિધિપૂર્વક, તેમણે હરિશ્ચંદ્રના મસ્તક પર અભિષેક કર્યો.
અભિષિક્તસ્તુ તેજસ્વી સચિવૈશ્ચ નૃપાજ્ઞયા । રાજ્યં ચકાર ધર્મિષ્ઠઃ પિતરં ચિન્તયન્ભૃશમ્
મંત્રીઓ દ્વારા, રાજાની આજ્ઞાથી અભિષેક પામેલો તેજસ્વી હરિશ્ચંદ્ર ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવતો રહ્યો, અને પિતાને ખૂબ યાદ કરતો રહ્યો.
ત્રિશઙ્કુશાપોદ્ધારાય વિશ્વામિત્રસાન્ત્વનવર્ણનમ્ રાજોવાચ - હરિશ્ચન્દ્રઃ કૃતો રાજા સચિવૈર્નૃપશાસનાત્ । ત્રિશઙ્કુસ્તુ કથં મુક્તસ્તસ્માચ્ચાણ્ડાલદેહતઃ
રાજાએ પૂછ્યું: મંત્રીઓએ રાજાની આજ્ઞાથી હરિશ્ચંદ્રને રાજા બનાવ્યો; પણ ત્રિશંકુ કેવી રીતે ચાંડાળના શરીરથી મુક્ત થયો?
મૃતો વા વનમધ્યે તુ ગઙ્ગાતીરે પરિપ્લુતઃ । ગુરુણા વા કૃપાં કૃત્વા શાપાત્તસ્માદ્વિમોચિતઃ
શું તે વનમાં, ગંગા કિનારે, મૃત્યુ પામ્યો હતો, કે ગુરુએ દયા કરીને શાપમાંથી મુક્ત કર્યો?
એતદ્ વૃત્તાન્તમખિલં કથયસ્વ મમાગ્રતઃ । ચરિતં તસ્ય નૃપતેઃ શ્રોતુકામોઽસ્મિ સર્વથા
મારે આ આખી વાત મારા સામે કહો; હું એ રાજાના બધા કાર્યો સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વ્યાસ ઉવાચ - અભિષિક્તં સુતં કૃત્વા રાજા સન્તુષ્ટમાનસઃ । કાલાતિક્રમણં તત્ર ચકાર ચિન્તયઞ્છિવામ્
વ્યાસે કહ્યું: પુત્રને અભિષેક કર્યા પછી, રાજાનું મન સંતોષથી ભરેલું હતું; તે ત્યાં શુભતા વિચારીને સમય પસાર કરતો રહ્યો.
એવં ગચ્છતિ કાલે તુ તપસ્તપ્ત્વા સમાહિતઃ । દ્રષ્ટું દારાન્સુતાદીંશ્ચ તદાગાત્કૌશિકો મુનિઃ
એ રીતે સમય પસાર થતો, મન એકાગ્ર કરીને તપ કર્યાના પછી, કૌશિક મુનિ પત્ની, પુત્ર અને અન્યને જોવા આવ્યો.
આગત્ય સ્વજનં દૃષ્ટ્વા સુસ્થિતં મુદમાપ્તવાન્ । ભાર્યાં પપ્રચ્છ મેધાવી સ્થિતામગ્રે સપર્યયા
પોતાના પરિવારને સુખી જોઈને, તેને ખૂબ આનંદ થયો; વિવેકી એ પત્નીને, જે શ્રદ્ધાપૂર્વક સામે ઊભી હતી, પ્રશ્ન પૂછ્યો.
દુર્ભિક્ષે તુ કથં કાલસ્તયા નીતઃ સુલોચને । અન્નં વિના ત્વિમે બાલાઃ પાલિતા કેન તદ્વદ
સુંદર આંખોવાળી, દુર્ભિક્ષમાં તું સમય કેવી રીતે પસાર કર્યો? મને કહો, આ બાળકોને કોણે ભોજન વિના સંભાળ્યા?
અહં તપસિ સન્નદ્ધો નાગતઃ શૃણુ સુન્દરિ । કિં કૃતં તુ ત્વયા કાન્તે વિના દ્રવ્યેણ શોભને
હું તપમાં વ્યસ્ત હતો, આવી શક્યો નહીં; સાંભળો, સુંદર સ્ત્રી. શોભા ધરાવતી, તમે ધન વિના શું કર્યું છે, કહો તો.
મયા ચિન્તા કૃતા તત્ર શ્રુત્વા દુર્ભિક્ષમદ્ભુતમ્ । નાગતોઽહં વિચાર્યૈવં કિં કરિષ્યામિ નિર્ધનઃ
ત્યાં અદભૂત દુર્ભિક્ષ સાંભળીને મને ચિંતા થઈ; વિચાર કરીને, હું આવ્યો નહીં, કારણ કે નિર્ધન હોવા છતાં શું કરી શકું?
અહમપ્યતિ વામોરુ પીડિતઃ ક્ષુધયા વને । પ્રવિષ્ટશ્ચૌરભાવેન કુત્રચિચ્છ્વપચાલયે
હું પણ, ઓ વામોરુ, વનમાં ભૂખથી પીડિત હતો; ચોરીની રીતે પ્રવેશીને, ક્યાંક શ્વપચના ઘરમાં ભટકી ગયો.
શ્વપચં નિદ્રિતં દૃષ્ટ્વા ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ । મહાનસં પરિજ્ઞાય ભક્ષ્યાર્થં સમુપસ્થિતઃ
શ્વપચને ઊંઘતો જોઈને, હું ભૂખથી ખૂબ જ પીડિત હતો; રસોડું ઓળખીને, ખોરાક માટે ત્યાં પહોંચ્યો.
યદા ભાણ્ડં સમુદ્ઘાટ્ય પક્વં શ્વતનુજામિષમ્ । ગૃહ્ણામિ ભક્ષણાર્થાય તદા દૃષ્ટસ્તુ તેન વૈ
જ્યારે મેં વાસણ ખોલી અને ખાવા માટે શ્વપચનું પકવેલું માંસ લીધું, ત્યારે એ જ સમયે તેણે મને જોઈ લીધો.
પૃષ્ટઃ કસ્ત્વં કથં પ્રાપ્તો ગૃહે મે નિશિ સાદરમ્ । બ્રૂહિ કાર્યં કિમર્થં ત્વમુદ્ઘાટયસિ ભાણ્ડકમ્
તે પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો? રાત્રે મારા ઘરમાં કેવી રીતે આવ્યા છો? કહો, તમારો ઉદ્દેશ શું છે? વાસણ કેમ ખોલી રહ્યા છો?'
ઇત્યુક્તઃ શ્વપચેનાહં ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્ । તમવોચં સુકેશાન્તે કામં ગદ્ગદયા ગિરા
શ્વપચે એમ કહ્યું ત્યારે, હું ભૂખથી ખૂબ જ પીડિત હતો; ઓ સુકેશા, હું કાંપતી વાણીથી તેને જવાબ આપ્યો.
બ્રાહ્મણોઽહં મહાભાગ તાપસઃ ક્ષુધયાર્દિતઃ । ચૌરભાવમનુપ્રાપ્તો ભક્ષ્યં પશ્યામિ ભાણ્ડકે
હું બ્રાહ્મણ છું, ઓ મહાભાગ્યશાળી, તપસ્વી અને ભૂખથી પીડિત; ચોરીની રીતે આવ્યો છું, વાસણમાં ખોરાક જોઈ રહ્યો છું.
ચૌરભાવેન સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મ્યતિથિસ્તે મહામતે । ક્ષુધિતોઽસ્મિ દદસ્વાજ્ઞાં માંસમદ્મિ સુસંસ્કૃતમ્
હું ચોરીની રીતે આવ્યો છું, ઓ મહામતિ, તમારો અતિથિ છું; હું ભૂખ્યો છું, મને સારા રીતે બનાવેલું માંસ ખાવા માટે અનુમતિ આપો.
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ - શ્વપચસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા મામુવાચ સુનિશ્ચિતમ્ । ભક્ષં મા કુરુ વર્ણાગ્ર્ય જાનીહિ શ્વપચાલયમ્
વિશ્વામિત્ર કહે છે - શ્વપચે મારા શબ્દો સાંભળીને નિશ્ચયપૂર્વક કહ્યું: 'વર્ણમાં શ્રેષ્ઠ, ખાવું નહીં; જાણો કે આ શ્વપચનું ઘર છે.'