વાઞ્છત્યહો હરિરશોક ઇવાતિકામં પાદાહતિં પ્રમુદિતઃ પુરુષઃ પુરાણઃ । તાં ત્વં કરોષિ રુષિતા પ્રણતં ચ પાદે દૃષ્ટ્વા પતિં સકલદેવનુતં સ્મરાર્તમ્
"હરિ ખૂબ ઈચ્છાથી, દુઃખમુક્ત થઈ, આનંદથી તમારા પગના સ્પર્શની કામના કરે છે અને પ્રાચીન પુરુષ ખુશ થાય છે. છતાં, જ્યારે તમે રુષ્ટ થાઓ ત્યારે ભક્ત પણ દંડ પામે છે, કેમ કે બધા દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત પતિ પણ પ્રેમથી વ્યાકુળ થાય છે."
વક્ષઃસ્થલે વસસિ દેવિ સદૈવ તસ્ય પર્યઙ્કવત્સુચરિતે વિપુલેઽતિશાન્તે । સૌદામિનીવ સુઘને સુવિભૂષિતે ચ કિં તે ન વાહનમસૌ જગદીશ્વરોઽપિ
"હે દેવી, તમે હંમેશા તેમના વિશાળ, શાંત અને સુંદર છાતી પર શય્યા જેવી વસો છો, જેમ ઘનઘોર વાદળ પર વીજળી શોભે છે. એ જગતના સ્વામી હોવા છતાં, શું તે પણ તમારો વાહન નથી?"
ત્વં ચેજ્જહાસિ મધુસૂદનમમ્બ કોપા- ન્નૈવાર્ચિતોઽપિ સ ભવેત્કિલ શક્તિહીનઃ । પ્રત્યક્ષમેવ પુરુષં સ્વજનાસ્ત્વજન્તિ શાન્તં શ્રિયોજ્ઝિતમતીવ ગુણૈર્વિયુક્તમ્
હે મા, જો તમે ક્રોધમાં મધુસૂદનને છોડી દો, તો ભલે એની પૂજા કરવામાં આવે, પણ એ નિશક્ત જ થઈ જાય; કેમ કે, પોતાના માણસ પણ, જો એ શાંત, ધનથી વંચિત અને ગુણથી રહિત હોય, તો એને પણ ત્યજી દે છે.
બ્રહ્માદયઃ સુરગણા ન તુ કિં યુવત્યો યે ત્વત્પદામ્બુજમહર્નિશમાશ્રયન્તિ । મન્યે ત્વયૈવ વિહિતાઃ ખલુ તે પુમાંસઃ કિં વર્ણયામિ તવ શક્તિમનન્તવીર્યે
બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓની તો વાત જ શું, જ્યારે જે પુરુષો દિવસ-રાત તમારા પદકમળનું આશ્રય લે છે, એ પણ તમારી કૃપાથી જ શક્તિશાળી બને છે; હે અનંત શક્તિવાળી, તમારી મહિમાની હું શું વાત કરું!
ત્વં નાપુમાન્ન ચ પુમાનિતિ મે વિકલ્પો યાકાસિ દેવિ સગુણા નનુ નિર્ગુણા વા । તાં ત્વાં નમામિ સતતં કિલ ભાવયુક્તો વાઞ્છામિ ભક્તિમચલાં ત્વયિ માતરં તુ
હું નિશ્ચિત કહી શકતો નથી કે તમે પુરુષ છો કે નહિ, હે દેવી, કેમ કે તમે ગુણવાળી અને નિર્ગુણ રૂપે પણ દેખાવો છો; હું હંમેશા ભક્તિપૂર્વક તમને વંદન કરું છું અને, હે મા, તમારી ઉપર અડગ ભક્તિ મેળવવા ઈચ્છું છું.
સૂત ઉવાચ ઇતિ સ્તુત્વા મહીપાલો જગામ શરણં તદા । પરિતુષ્ટા દદૌ દેવી તત્ર સાયુજ્યમાત્મનિ
સૂતજી બોલ્યા: રાજાએ આ રીતે સ્તુતિ કરીને પછી માતાજીનું શરણ લીધું; દેવી પ્રસન્ન થઈને એને પોતાના સાથે એકરૂપતા આપી.
સુદ્યુમ્નસ્તુ તતઃ પ્રાપ પદં પરમકં સ્થિરમ્ । તસ્યા દેવ્યાઃ પ્રસાદેન મુનીનામપિ દુર્લભમ્
એ દેવીની કૃપાથી સુદ્યુમ્ને એ સર્વોચ્ચ અને અડગ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું, જે ઋષિઓને પણ દુર્લભ છે.
પુરૂરવસ ઉર્વશ્યાશ્ચ ચરિત્રવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ સુદ્યુને તુ દિવં યાતે રાજ્યં ચક્રે પુરૂરવાઃ । સગુણશ્ચ સુરૂપશ્ચ પ્રજારઞ્જનતત્પરઃ
સૂતજી બોલ્યા: સુદ્યુમ્ન સ્વર્ગે ગયા પછી, પુરૂરવા રાજાએ રાજ્ય સંભાળ્યું; એ ગુણવાન, સુંદર અને પ્રજાને પ્રસન્ન રાખવામાં હંમેશા તત્પર હતો.
પ્રતિષ્ઠાને પુરે રમ્યે રાજ્યં સર્વનમસ્કૃતમ્ । ચકાર સર્વધર્મજ્ઞઃ પ્રજારક્ષણતત્પરઃ
પ્રતિષ્ઠાન નામના સુંદર શહેરમાં એ રાજાએ સર્વેના માન્ય એવા રાજ્યની સ્થાપના કરી; એ સર્વ ધર્મ જાણતો અને પ્રજાની રક્ષા માટે સદા તત્પર હતો.
મન્ત્રઃ સુગુપ્તસ્તસ્યાસીત્પરત્રાભિજ્ઞતા તથા । સદૈવોત્સાહશક્તિશ્ચ પ્રભુશક્તિસ્તથોત્તમા
એના પાસે ગુપ્ત મંત્રણા, પરલોકનું જ્ઞાન, સતત ઉત્સાહ અને શક્તિ, અને ઉત્તમ રાજસત્તા હતી.
સામદાનાદયઃ સર્વે વશગાસ્તસ્ય ભૂપતેઃ । વર્ણાશ્રમાન્સ્વધર્મસ્થાન્કુર્વન્ રાજ્યં શશાસ હ
સામ, દાન વગેરે બધા ઉપાયો એ રાજાને વશ હતા; એ વર્ણ અને આશ્રમોને તેમના ધર્મમાં સ્થિર રાખી રાજ્ય ચલાવતો હતો.
યજ્ઞાંશ્ચ વિવિધાંશ્ચક્રે સ રાજા બહુદક્ષિણાન્ । દાનાનિ ચ પવિત્રાણિ દદાવથ નરાધિપઃ
એ રાજાએ અનેક પ્રકારના યજ્ઞો કર્યા અને ઘણાં દક્ષિણાઓ આપી; અને પવિત્ર દાન પણ આપ્યા.
તસ્ય રૂપગુણૌદાર્યશીલદ્રવિણવિક્રમાન્ । શ્રુત્વોર્વશી વશીભૂતા ચકમે તં નરાધિપમ્
એના રૂપ, ગુણ, ઉદારતા, સ્વભાવ, ધન અને પરાક્રમની વાત ઉર્વશીએ સાંભળી અને એ રાજા પર મોહિત થઈ ગઈ.
બ્રહ્મશાપાભિતપ્તા સા માનુષં લોકમાસ્થિતા । ગુણિનં તં નૃપં મત્વા વરયામાસ માનિની
બ્રહ્માના શાપથી પીડાયેલી ઉર્વશી માનવ લોકમાં આવી; અને એ ગુણવાન રાજાને પસંદ કરી, એ ગર્વીલા સ્વભાવવાળી એના પતિ તરીકે પસંદ કર્યો.
સમયં ચેદૃશં કૃત્વા સ્થિતા તત્ર વરાઙ્ગના । એતાવુરણકૌ રાજન્ન્યસ્તૌ રક્ષસ્વ માનદ
એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ આવો સંકલ્પ કરીને ત્યાં રહી: 'હે રાજા, મારા આ બે વાછરડાં છે, એનું રક્ષણ કરજો, હે માન આપનાર.'
ઘૃતં મે ભક્ષણં નિત્યં નાન્યત્કિઞ્ચિન્નૃપાશનમ્ । નેક્ષે ત્વાં ચ મહારાજ નગ્નમન્યત્ર મૈથુનાત્
'મારું ભોજન હંમેશા ઘી જ રહેશે, બીજું કશું ખાવાનું નહીં; અને, હે મહારાજ, મિલન સિવાય તમે મને ક્યારેય નિર્વસ્ત્ર જોઈ શકશો નહીં.'
ભાષાબન્ધસ્ત્વયં રાજન્ યદિ ભગ્નો ભવિષ્યતિ । તદા ત્યક્ત્વા ગમિષ્યામિ સત્યમેતદ્બ્રવીમ્યહમ્
'હે રાજા, જો આ વચન તૂટશે, તો હું તને છોડી દઈશ અને ચાલીને જઈશ; આ હું સાચું કહું છું.'
અઙ્ગીકૃતં ચ તદ્રાજ્ઞા કામિન્યા ભાષિતં તુ યત્ । સ્થિતા ભાષણબન્ધેન શાપાનુગહકામ્યયા
રાજાએ એ કામના ધરાવતી સ્ત્રીનું કહેલું સ્વીકારી લીધું; અને એ સ્ત્રી શાપનું ફળ મળે એ માટે એ વચનને પાળતી રહી.
રેમે તદા સ ભૂપાલો લીનો વર્ષગણાન્બહૂન્ । ધર્મકર્માદિકં ત્યક્ત્વા ચોર્વશ્યા મદમોહિતઃ
પછી એ રાજા ઉર્વશી સાથે મગ્ન રહી વર્ષો સુધી ભોગવિલાસમાં લીન રહ્યો; ધર્માદિ કાર્યો છોડી દીધા અને કામમોહમાં પડી ગયો.
એકચિત્તસ્તુ સઞ્જાતસ્તન્મનસ્કો મહીપતિઃ । ન શશાક તયા હીનઃ ક્ષણમપ્યતિમોહિતઃ
એ મહારાજનું મન એકમાત્ર ઉર્વશી પર જ સ્થિર થઈ ગયું; એના વિના એક ક્ષણ પણ રહી શકતો નહોતો, કેમ કે એ પરમ મોહમાં પડી ગયો હતો.
એવં વર્ષગણાન્તે તુ સ્વર્ગસ્થઃ પાકશાસનઃ । ઉર્વશીં નાગતાં દૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વાનાહ દેવરાટ્
આ રીતે અનેક વર્ષો પછી, સ્વર્ગમાં વસતા ઇન્દ્રે ઉર્વશી પાછી આવી નથી એ જોઈને ગંધર્વોને કહ્યું.
ઉર્વશીમાનયધ્વં ભો ગન્ધર્વાઃ સર્વ એવ હિ । હૃત્વોરણૌ ગૃહાત્તસ્ય ભૂપતેઃ સમયે કિલ
હે ગંધર્વો, તમે બધા ઉર્વશીને અહીં લાવો! તે રાજાના ઘરે નિર્ધારિત સમયે જંગલમાંથી લઈ જવામાં આવી હતી.
ઉર્વશીરહિતં સ્થાનં મદીયં નાતિશોભતે । યેન કેનાપ્યુપાયેન તામાનયત કામિનીમ્
ઉર્વશી વિના મારું સ્થાન સુંદર લાગતું નથી; કોઈ પણ રીતે, એ કામનાવાળી ઉર્વશીને પાછી લાવો.
ઇત્યુક્તાસ્તેઽથ ગન્ધર્વા વિશ્વાવસુપુરોગમાઃ । તતો ગત્વા મહાગાઢે તમસિ પ્રત્યુપસ્થિતે
આ રીતે આજ્ઞા મળતાં, વિશ્વાવસુ આગેવાન બનેલા ગંધર્વો, ઘનઘોર અંધકારમાં ત્યાં પહોંચી ગયા.
જહ્રુસ્તાવુરણૌ દેવા રમમાણં વિલોક્ય તમ્ । ચક્રન્દતુસ્તદા તૌ તુ હ્રિયમાણૌ વિહાયસા
તેઓએ જંગલમાં રમતા બંને દેવોને જોઈને પકડી લીધા; અને બંનેને આકાશમાં લઈ જતાં તેઓ રડવા લાગ્યા.
ઉર્વશી તદુપાકર્ણ્ય ક્રન્દિતં સુતયોરિવ । કુપિતોવાચ રાજાનં સમયોઽયં કૃતો મયા
પોતાના સંતાનોની જેમ રડવાનો અવાજ સાંભળી, ઉર્વશી ગુસ્સે થઈ અને રાજાને કહ્યું: 'આ વચન મેં આપ્યું હતું.'
નષ્ટાહં તવ વિશ્વાસાદ્ધૃતૌ ચોરૈર્મમોરણૌ । રાજન્પુત્રસમાવેતૌ ત્વં કિં શેષે સ્ત્રિયા સમઃ
'હું તારી વિશ્વાસુ રહીને હવે ગુમ થઈ ગઈ છું, કારણ કે ચોરોએ મારા બાળકો જંગલમાંથી લઈ ગયા છે. હે રાજા, તું તો સ્ત્રી સાથે એકતું રહ્યો છે જ્યારે તારા પુત્રો દૂર થઈ ગયા.'
હતાસ્મ્યહં કુનાથેન નપુંસા વીરમાનિના । ઉરણૌ મે ગતૌ ચાદ્ય સદા પ્રાણપ્રિયૌ મમ
'આ નિર્લજ્જ, નિર્બળ અને ખોટી શૂરવીરતા દેખાડનારા રાજા વડે હું નષ્ટ થઈ ગઈ છું; આજે મારા બંને પ્રાણપ્રિય પુત્રો જંગલમાંથી લઈ જવામાં આવ્યા.'
એવં વિલપ્યમાનાં તાં દૃષ્ટ્વા રાજા વિમોહિતઃ । નગ્ન એવ યયૌ તૂર્ણં પૃષ્ઠતઃ પૃથિવીપતિઃ
એવી રીતે રડતી ઉર્વશીને જોઈને રાજા મૂંઝાઈ ગયા; તેઓ નગ્ન અવસ્થામાં જ ઝડપથી પાછળ દોડ્યા.
વિદ્યુત્પ્રકાશિતા તત્ર ગન્ધર્વૈર્નૃપવેશ્મનિ । નગ્નભૂતસ્તયા દૃષ્ટો ભૂપતિર્ગન્તુકામયા
ત્યાં, રાજમહેલમાં, ગંધર્વોએ વીજળીની ઝાંખીથી પ્રકાશિત કર્યું, અને રાજાને નગ્ન અવસ્થામાં, જતી ઇચ્છતી ઉર્વશીએ જોઈ લીધો.